SÁCH THAM KHẢO các GIẢI PHÁP xây DỰNG môi TRƯỜNG văn hóa ở cơ sở

Trên cơ sở phương pháp luận mácxít, nghiên cứu môi trường văn hoá thực chất là nghiên cứu quan hệ biện chứng giữa con người với hoàn cảnh, xét theo góc độ văn hoá. Trong đó, con người một mặt là chủ thể thích ứng và cải tạo hoàn cảnh, mặt khác lại là sản phẩm của hoàn cảnh. C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định rằng, con người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy(1). Tuy nhiên, vai trò chủ thể cũng như sản phẩm nói trên phải được hiểu một cách rất biện chứng. Tục ngữ Việt Nam có câu: Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng, nhưng người Việt Nam cũng nói: Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

Chương I MÔI TRƯỜNG VĂN HOÁ CƠ SỞ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG ĐỜI SỐNG

CỘNG ĐỒNG

Trên cơ sở phương pháp luận mácxít, nghiên cứu môi trường văn hoá thực chất là nghiêncứu quan hệ biện chứng giữa con người với hoàn cảnh, xét theo góc độ văn hoá Trong đó,con người một mặt là chủ thể thích ứng và cải tạo hoàn cảnh, mặt khác lại là sản phẩm củahoàn cảnh C.Mác và Ph.Ăngghen đã khẳng định rằng, "con người tạo ra hoàn cảnh đến mứcnào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy"(1) Tuy nhiên, vai trò "chủ thể" cũngnhư "sản phẩm" nói trên phải được hiểu một cách rất biện chứng Tục ngữ Việt Nam có câu:

"Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng", nhưng người Việt Nam cũng nói: "Gần bùn mà chẳnghôi tanh mùi bùn"

Suy cho cùng, hết thảy các dạng vật chất đều tồn tại và vận động trong một môi trườngnhất định Nhưng môi trường, với nghĩa môi trường sinh thái, thì bao gồm "toàn bộ nói chungnhững điều kiện tự nhiên, xã hội, trong đó, con người hay một sinh vật tồn tại, phát triển,trong quan hệ với con người, với sinh vật ấy"([1]) Riêng đối với con người, môi trường sốngkhông chỉ là môi trường sinh thái, mặc dù tầm quan trọng của môi trường sinh thái đối vớicon người lớn tới mức, nếu vi phạm sự hài hoà, cân đối của mối quan hệ giữa con người vớiquá trình chinh phục tự nhiên, thì "cứ mỗi lần ta đạt được một thắng lợi, là mỗi lần giới tựnhiên trả thù lại chúng ta"(2) Môi trường sống của con người còn là và chủ yếu là môi trường

xã hội, trước hết là môi trường văn hoá Lịch sử nhân loại luôn chứng minh rằng, sự phát triểncủa mỗi quốc gia dân tộc bao giờ cũng gắn liền với sự cải thiện môi trường văn hoá của conngười và cộng đồng trong quốc gia dân tộc đó

Điều nhận định trên xuất phát trước hết từ vai trò đặc biệt của văn hoá Văn hoá vừa tácđộng đến con người và đời sống cộng đồng như những yếu tố trực tiếp, riêng lẻ, vừa tác độngdưới dạng một hệ thống tổng thể những yếu tố văn hoá được khái quát trong phạm trù môitrường văn hoá Với tư cách yếu tố riêng lẻ, sự tác động của văn hoá thường chỉ nhất thời vàthoả mãn một nhu cầu nào đó, nhưng khi hợp thành môi trường văn hoá thì có tầm quan trọngđặc biệt đối với con người và cộng đồng Đó là sự tác động một cách liên tục, từ hoạt độngsản xuất vật chất, các quan hệ tinh thần đến đời sống tâm linh

Như vậy, để tiếp cận quá trình xây dựng môi trường văn hoá cơ sở dưới góc độ phươngpháp luận mácxít, trước hết cần làm rõ những khía cạnh bản chất, quy luật phát triển của vănhoá và môi trường văn hoá.

1 Văn hoá và môi trường văn hoá

Khái niệm văn hoá đã xuất hiện từ thời cổ đại và không ngừng được hoàn thiện cả về nộihàm cùng ngoại diên của nó Theo nghĩa Hán - Việt, thuật ngữ "văn hoá" là sự kết hợp hai từ:

"vẻ đẹp" và "giáo hoá", thường được các nhà tư tưởng phong kiến dùng để chỉ sự thống trịcủa một triều đại dưới hình thức đẹp đẽ - "văn trị", tức là sự thống trị dựa trên cơ sở thuyếtphục con người Còn ở Hy Lạp cổ đại thì có thuật ngữ "cultus" là gieo trồng, ngoài nghĩa gieotrồng ngoài đồng ruộng (cultus agree) còn được dùng với nghĩa gieo trồng tinh thần (cultusanimi - tức là văn hoá) chỉ sự nâng niu, nuôi dưỡng bản chất, phẩm giá con người theo nhữngcái hay, cái đẹp, cái tiến bộ, cái văn minh

Định nghĩa về văn hoá ngày càng trở nên hết sức phức tạp Năm 1952, A.L.Kroeber vàC.L.Kluckhohn đã trích lục được khoảng ba trăm định nghĩa văn hoá của các tác giả ở nhiềunước khác nhau Đến nay, đã có thêm hàng trăm định nghĩa cùng cách tiếp cận khác về vănhoá Nhưng, đại đa số các tác giả đều quan niệm văn hoá gắn với con người, coi đó khôngnhững là hệ thống giá trị tinh thần mà còn là hệ thống giá trị vật chất do con người tạo ra, trởthành bộ phận cơ bản của đời sống xã hội

"Từ điển triết học" của Rôdentan đã đưa ra định nghĩa: "Văn hoá - toàn bộ những giá trịvật chất và tinh thần do con người tạo ra trong quá trình thực tiễn xã hội - lịch sử và tiêu biểucho trình độ đạt được trong lịch sử phát triển xã hội Theo nghĩa hẹp hơn, người ta vẫn quennói về văn hoá vật chất (kỹ thuật, kinh nghiệm sản xuất, giá trị vật chất) và văn hoá tinh thần(khoa học, nghệ thuật và văn học, triết học, đạo đức, giáo dục, v.v ) Văn hoá là một hiệntượng lịch sử, phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội"([2])

Hiện nay, Tổ chức văn hoá Liên hiệp quốc (UNESCO) đang nhìn nhận văn hoá với ýnghĩa rộng rãi nhất, như một phức thể - tổng thể các đặc trưng, diện mạo về tinh thần, vậtchất, trí thức và tình cảm khắc hoạ nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm, làng,vùng miền, quốc gia, xã hội UNESCO còn đưa ra cách hiểu hẹp hơn: văn hoá là "một tổngthể những hệ thống biểu trưng (ký hiệu) chi phối cách ứng xử và sự giao tiếp trong một cộngđồng, khiến cộng đồng ấy có đặc thù riêng Văn hoá bao gồm hệ thống những giá trị để đánh

giá một sự việc, một hiện tượng (đẹp hay xấu, đạo đức hay vô luân, phải hay trái, đúng haysai ) theo cộng đồng ấy"([3]).

Đại Bách khoa thư Xôviết coi văn hoá là "trình độ phát triển nhất định về mặt lịch sử của

xã hội và con người biểu hiện trong các dạng thức tổ chức đời sống và hoạt động của conngười, cũng như trong các giá trị vật chất và tinh thần do họ sáng tạo ra Khái niệm văn hoádùng để phân định trình độ phát triển vật chất và tinh thần của các thời đại lịch sử nhất định,các hình thái kinh tế - xã hội hay một xã hội, dân tộc, bộ tộc cụ thể (chẳng hạn văn hoá cổ đại,văn hoá xã hội chủ nghĩa, văn hoá Maya ), cũng như để chỉ một lĩnh vực đặc thù của hoạtđộng hay đời sống (văn hoá lao động, văn hoá nghệ thuật, văn hoá đời sống…) Theo nghĩahẹp hơn, thuật ngữ "văn hoá" chỉ liên quan tới lĩnh vực đời sống tinh thần của con người"(1)

Ở Việt Nam, từ năm 1942, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có một định nghĩa văn hoá hết sứchàm súc tại "Mục đọc sách", viết xen trong bản thảo "Nhật ký trong tù" Người viết: "Vì lẽsinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngônngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ chosinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo vàphát minh đó tức là văn hoá Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng vớibiểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòihỏi của sự sinh tồn"(2)

Gần đây, một số học giả Việt Nam cũng đưa ra các quan niệm khác nhau về văn hoá Cóquan niệm cho rằng tất cả những gì không phải thiên nhiên đều là văn hoá, song có quan niệmlại cho rằng không nên nhìn nhận văn hoá theo những góc độ quá rộng, "văn hoá không phải

là kỹ thuật, cũng không phải là bản thân sản xuất không phải là hoạt động tinh thần ở tự bảnthân nó không phải là hoạt động xã hội, chính trị cũng không phải là phong tục Văn hoá

là cái dấu ấn của một thể cộng đồng lên mọi hiện tượng tinh thần, vật chất, mọi sản phẩm củathể cộng đồng này từ tín ngưỡng, phong tục cho đến cả sản phẩm công nghiệp, bán ra thịtrường"([4])

Những định nghĩa khái niệm văn hoá đa dạng nói trên có thể được khái quát lại ở nhữngphương diện sau:

Thứ nhất, văn hoá tồn tại trong tổng thể những sản phẩm do con người sáng tạo ra Tất

nhiên, không phải bất cứ cái gì con người tạo ra cũng là văn hoá, mà chỉ trong những sản

phẩm phản ánh, chứa đựng những cái chân, thiện, mỹ Hơn nữa, văn hoá không phải là bản

thân sản phẩm, mà chỉ là "dấu ấn" biểu hiện trình độ sáng tạo, trình độ người trên đó mà thôi.

Do vậy, phạm trù văn hoá bao gồm cả lĩnh vực văn hoá vật chất, lĩnh vực văn hoá tinh thần vàlĩnh vực văn hoá tổ chức xã hội

Thứ hai, văn hoá tồn tại trong tổng thể các quan hệ người, không những là quan hệ giữa

con người với tự nhiên, với xã hội (và với người khác) mà còn là quan hệ giữa con người vớichính bản thân mình (trong đó có cả đời sống tâm linh) Tuy nhiên, chỉ có các quan hệ nhânvăn của con người mới được bao hàm trong phạm trù văn hoá, và bao giờ quan hệ nhân văncũng giữ vai trò chi phối, chế ước, quyết định quan hệ bản năng Thành thử, hạt nhân của văn

hoá chính là tổng hoà các quan hệ nhân văn chứa đựng bản chất người trong quá trình phát

triển, hoàn thiện không ngừng Và dưới góc độ này, phạm trù văn hoá bao gồm cả văn hoá cánhân và văn hoá cộng đồng ở các cấp độ rộng hẹp khác nhau

Thứ ba, văn hoá biểu hiện ra như những hệ giá trị nhân văn bao gồm hệ tư tưởng khoa học;

sự khôn ngoan, hiểu biết, mặt bằng dân trí; chuẩn mực, cách thức ứng xử, giao tiếp; phongtục, tập quán, thói quen sinh sống; hình thái sinh hoạt vật chất, hình thái sinh hoạt tinh thần

có tính khuôn mẫu nhất định Những hệ giá trị đó được con người sáng tạo và phát triển trongquá trình quan hệ với tự nhiên, xã hội và chính mình, đánh dấu trình độ hoàn thiện bản chấtngười trong lịch sử và chi phối trở lại đời sống cộng đồng Có thể nói, các hệ giá trị nhân vănkhác nhau luôn hình thành nên các nền văn hoá và các môi trường văn hoá mang bản sắc khácnhau

Thứ tư, cái đỉnh điểm, cái "thăng hoa" của văn hoá là trí tuệ được kết tinh trong quá trình

tư duy của con người từ nhiều phương thức: tư duy khái niệm hình thành nên các ngành khoahọc, tư duy hình tượng hình thành nên các loại hình nghệ thuật, tư duy ảo tưởng dẫn đến hiệntượng tín ngưỡng, tôn giáo Xã hội càng văn minh thì trí tuệ con người càng trở thành chìakhoá của sự phát triển văn hoá, mặc dù văn hoá không chỉ bao gồm trí tuệ Chính vì có trí tuệ

mà con người trở thành động vật văn hoá duy nhất, và cũng do đó mà các nền văn hoá dù hết

sức phong phú, đa dạng và mang bản sắc riêng cũng có thể mở thông với nhau Với ý nghĩanày, văn hoá thể hiện cả ở tầng hệ tư tưởng - khoa học, cả ở tầng tâm lý xã hội và cả ở cácbiểu tượng nghệ thuật, tâm linh…

Thứ năm, bản chất cốt lõi của văn hoá là sáng tạo và nhân văn, hay có thể nói văn hoá là

dấu ấn sáng tạo và nhân văn theo tiêu chí chân, thiện, mỹ của mỗi cộng đồng người Dấu ấnsáng tạo và nhân văn là mặt định tính quan trọng nhất để nhìn nhận một hiện tượng, một quátrình, một mối quan hệ, một dạng thức hoạt động nào đó có mang ý nghĩa văn hoá haykhông Con người sáng tạo văn hoá không những trong đời sống tinh thần mà cả trong lĩnhvực sản xuất vật chất, lĩnh vực tổ chức đời sống xã hội Song, chỉ có những dấu ấn sáng tạo

mang tính nhân văn, tức là xuất phát từ con người, phục vụ lợi ích chính đáng của con người

và góp phần giải phóng con người mới được bao hàm trong phạm trù văn hoá

Như vậy, chúng ta có thể tiếp cận văn hoá dưới nhiều góc độ khác nhau Song, dưới góc độphương pháp luận nhằm xây dựng môi trường văn hoá cơ sở thì cần tiếp cận văn hoá như

tổng thể chiều sâu, bề rộng, tầm cao các giá trị mang tính nhân văn do con người sáng tạo theo tiêu chí chân, thiện, mỹ trong tiến trình lịch sử và trở thành nhân tố nuôi dưỡng, hoàn thiện, phát triển phẩm chất con người cùng đời sống cộng đồng.

Quan điểm mácxít đó không những cho phép khắc phục góc nhìn hạn hẹp coi văn hoá chỉgồm lĩnh vực đời sống tinh thần của con người và cộng đồng, hoặc góc nhìn quá rộng coi tất

cả những gì không phải tự nhiên đều là văn hoá, mà còn cho phép vạch ra những định hướng

cơ bản, sát thực tế để xây dựng nền văn hoá Việt Nam đúng với bản chất, vai trò xã hội vàquy luật phát triển khách quan của nó Để hiện thực hoá những vấn đề mang ý nghĩa khái quát

ấy, cần tiếp cận rất nhiều dạng thức tồn tại phong phú, sinh động của văn hoá, trong đó cầnđặc biệt phân định rõ văn hoá vật thể với văn hoá phi vật thể; văn hoá vật chất với văn hoátinh thần và với văn hoá tổ chức xã hội Sự sai lầm trong hoạt động thực tiễn xây dựng, pháttriển văn hoá thường do sự phân định không rõ ràng đối với những tiêu chí này gây nên.Văn hoá vật thể bao gồm những giá trị văn hoá tồn tại dưới dạng hữu hình, đánh dấu trình

độ, tính chất và bộ mặt phát triển của một cộng đồng hoặc một quốc gia dân tộc trong tiếntrình lịch sử Đó là các di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh, công cụ sản xuất, hệthống giao thông, thuỷ lợi, làng mạc, đô thị, công trình kiến trúc, tác phẩm nghệ thuật tạohình Còn văn hoá phi vật thể thì bao gồm những giá trị văn hoá tồn tại dưới dạng các biểuhiện tượng trưng vô hình, được lưu truyền và biến đổi qua thời gian do quá trình bảo tồn, táitạo, trùng tu của con người và cộng đồng Chẳng hạn như: bí quyết công nghệ truyền thống,văn học dân gian, nghệ thuật biểu diễn, tiếng nói, chữ viết, thuần phong mỹ tục, nghệ thuật

ẩm thực, nguyên tắc y lý và phương pháp chữa bệnh

Sự phân định văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể chỉ là tương đối Trên thực tế, chúnggắn bó hữu cơ với nhau, lồng vào nhau Một cuốn tiểu thuyết là văn hoá vật thể khi được xemxét dưới góc độ tiến bộ kỹ thuật sản xuất giấy, mực, trình độ in ấn, đồng thời là văn hoá phivật thể với những nội dung tư tưởng chứa đựng trong đó Văn hoá vật thể - kết quả quá trìnhvật thể hoá văn hoá - đã hàm chứa cả những giá trị văn hoá phi vật thể Còn văn hoá phi vậtthể - được coi như thước đo giá trị của văn hoá, kể cả văn hoá vật thể - cũng không thể tồn tại

ở đâu khác ngoài những vật thể mang văn hoá Cả văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể đềuphản ánh lĩnh vực đời sống vật chất và lĩnh vực đời sống tinh thần; đều là đối tượng sử dụng,

là phương tiện, công cụ để trực tiếp thoả mãn nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần; và đềuqua đó bồi bổ vốn văn hoá của mỗi con người, mỗi cộng đồng

Văn hoá vật chất là tổng thể các giá trị văn hoá nảy sinh trong quá trình sản xuất vật chất

và quá trình tổ chức đời sống vật chất của xã hội, đánh dấu một giai đoạn phát triển nhất định

của lịch sử xã hội trong việc sáng tạo ra "giới tự nhiên thứ hai" Văn hoá tinh thần là tổng thể

các giá trị văn hoá phản ánh quá trình sáng tạo tinh thần và quá trình tổ chức đời sống tinh

thần của con người và cộng đồng, bao gồm tất cả những thành tựu của triết học, khoa học,

nghệ thuật, pháp luật, đạo đức, tôn giáo hợp thành lĩnh vực tinh thần của từng xã hội nhất

định Còn văn hoá tổ chức xã hội là tổng thể các giá trị văn hoá phản ánh trình độ người trong

tổ chức đời sống cộng đồng, từ thời đại mông muội, dã man đến thời đại trung cổ, và từ thời

đại trung cổ đến thời đại văn minh

Đây cũng chỉ là sự phân định tương đối, bởi ngay trong một sản phẩm văn hoá có thể đồngthời chứa đựng văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần và văn hoá tổ chức xã hội Thanh "thượngphương bảo kiếm" vừa đánh dấu trình độ chế tạo kiếm (văn hoá vật chất), vừa khơi dậy tinhthần thượng võ (văn hoá tinh thần), vừa đại biểu cho quyền uy của một vị vua trong chế độphong kiến (văn hoá tổ chức xã hội) Văn hoá vật chất, văn hoá tinh thần và văn hoá xã hộiđều tồn tại cả ở hình thái vật thể và phi vật thể Phương thức sản xuất không chỉ quy định cáchthức sản xuất ra của cải vật chất mà còn quy định cả cách thức sáng tạo ra những sản phẩmtinh thần và cách thức tổ chức đời sống xã hội Đến lượt nó, những sản phẩm vật chất và tinhthần cũng như cách thức tổ chức đời sống xã hội do con người sáng tạo ra bao giờ cũng hàmchứa dấu ấn văn hoá, trở thành thước đo trình độ phát triển giá trị người của một phương thứcsản xuất nhất định trong lịch sử

Nói đến văn hoá l nóià nói đến con người, v quan hà nói ệ giữa văn hoá với con người được

khái quát trong phạm trù "môi trường văn hoá" Về vấn đề n y cho à nói đến nay vẫn còn cónhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, thậm chí có những cách nhìn nhận trái ngược nhau.Song rõ r ng l , vià nói à nói ệc nắm vững quan hệ hữu cơ giữa môi trường văn hoá với sự phát triểncon người v xây dà nói ựng đời sống cộng đồng xã hội trở th nh mà nói ột trong những nội dung cơbản h nà nói g đầu của lý luận triết học - văn hoá Quan niệm khoa học về môi trường văn hoácần được tiếp cận từ cả hai khía cạnh: nhìn nhận to n bà nói ộ môi trường sống của con người

v cà nói ộng đồng dưới góc độ văn hoá; v , nhìn nhà nói ận to nà nói bộ các quan hệ giữa con ngườivới văn hoá trong tư cách ho n cà nói ảnh sinh sống, hoạt động của con người

Trước hết, quan hệ giữa văn hoá và con người biểu hiện ở việc con người tác động vào tựnhiên một cách có văn hoá Như mọi sinh vật, con người cũng sống trong những điều kiện tựnhiên như địa lý, khí hậu, từ lực, trọng lực, ánh sáng Tuy nhiên, con người luôn lao độngsáng tạo để cải biến những điều kiện ấy cho phù hợp với mình chứ không chỉ thích ứng mộtcách đơn thuần Hơn nữa, thông qua quá trình sáng tạo mang tính nhân văn mà con ngườisáng tạo ra chính bản thân mình với tư cách "động vật văn hoá" duy nhất Quan hệ giữa vănhoá và con người còn phải được hiểu như là quan hệ giữa bản tính tự nhiên của mỗi cá nhân

với những giá trị người được hình thành và phát triển thông qua quá trình nhập thân văn hoá,

tức là thông qua các quan hệ nhân tính mà con người tự phát triển, hoàn thiện hệ thống giá trịvăn hoá như những tố chất căn bản bên trong của mình

Sẽ là phiến diện nếu nhận thức văn hoá như là sự phát triển các quan hệ nhân tính của conngười trong sự đối lập tuyệt đối với bản năng tự nhiên, nằm ngoài giới hạn sự thể hiện bảntính tự nhiên Khi nghiên cứu về nhân cách, C.Mác luôn chỉ ra sự thống nhất biện chứng giữacái tự nhiên và cái xã hội trong con người, rằng cái tự nhiên (bản năng) ở con người bao giờcũng là bản năng được ý thức Chỉ có quan niệm như thế mới thấy con người được hình thànhnhư một nhân cách trong tiến trình sinh thể, trong đó những yếu tố di truyền, sinh lý, tâm lý

và xã hội xoắn xuýt với nhau Việc giải quyết đúng đắn quan hệ giữa "cái sinh vật" với "cái xã

hội" chính là hướng con người theo đúng quỹ đạo Người Đây là cơ sở phương pháp luận để

giải quyết quan hệ con người tự nhiên - con người xã hội - con người giai cấp - con người dântộc

Trong quá trình sinh sống và hoạt động, con người không chỉ thiết lập và thực hiện quan

hệ với môi trường tự nhiên mà còn tạo ra môi trường xã hội với tư cách là tổng hoà nhữngquan hệ giữa người và người Không những thế, con người còn kết hợp giữa môi trường tựnhiên với môi trường xã hội để sáng tạo nên môi trường văn hoá - môi trường sống đặc biệt

chỉ có ở cộng đồng người Nếu tiếp cận văn hoá như sự phát triển những giá trị người theo cái

chân, thiện, mỹ trong tiến trình lịch sử, thì môi trường sống của con người bao quát toàn bộ

môi trường xã hội và những gì thuộc môi trường tự nhiên nhưng được con người văn hoá

hoá, là môi trường được "lấp đầy" bằng những cái văn hoá - tức là môi trường văn hoá Bởi

vì, quan hệ giữa văn hoá với con người chủ yếu được biểu hiện ở toàn bộ quá trình con ngườisáng tạo ra tự nhiên thứ hai - tự nhiên được "người hoá" C.Mác đã từng nhấn mạnh rằng:

"Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội"([5]).Môi trường văn hoá được thiết lập từ tổng thể các quan hệ giữa con người với văn hoátrong tính toàn vẹn và tính lịch sử Ở mỗi thời đại nhất định, văn hoá thấm vào tất cả các yếu

tố thuộc phẩm chất, năng lực của từng cá nhân, trong đó trình độ học vấn, cả tri thức lý luận

và tri thức kinh nghiệm, tuy không đồng nhất với văn hoá nhưng là chìa khoá để con ngườinhận thức, cải tạo thế giới Hơn nữa, sự phát triển những giá trị người ở từng cá nhân, đếnlượt nó, lại đóng góp cái bản sắc riêng có vào văn hoá cộng đồng, không ngừng phấn đấu đểlàm giàu thêm văn hoá cộng đồng và làm cho các nền văn hoá không ngừng phát triển theotiến trình lịch sử

Quan hệ giữa con người với văn hoá còn thể hiện ở một quá trình mà các yếu tố kháchquan và chủ quan, khách thể và chủ thể… tác động xoắn xuýt với nhau Nội dung và hìnhthức cụ thể của quá trình ấy biểu hiện trong sự tương tác biện chứng giữa một bên là hoạtđộng cải tạo thế giới của con người với một bên là ảnh hưởng của các điều kiện khách quan

Vì vậy, sự hình thành và phát triển văn hoá trong mỗi con người vừa phụ thuộc vào các hìnhthức hoạt động cụ thể của con người trong tiến trình lịch sử như những tiền đề cơ bản; vừaphụ thuộc vào quan hệ giữa các cá nhân, giữa cá nhân với thế giới bên ngoài cũng như vớicộng đồng, tập đoàn, giai cấp, xã hội ; vừa phụ thuộc sự giáo dục có mục đích, có tổ chứccủa các cộng đồng xã hội và sự tự giáo dục của mỗi cá nhân

Với ý nghĩa hiện thực của các cách tiếp cận nói trên, có thể khẳng định rằng, quan hệ giữacon người với văn hoá bao giờ cũng dẫn đến sự hình thành một kiểu môi trường sống của con

người và cộng đồng mà ở đó, mỗi thành viên xác định được toạ độ văn hoá của mình trong

không gian, thời gian rộng lớn của nền văn hoá dân tộc và nhân loại, thấy được sự hữu hạncủa bản thân, cảm nhận được hạnh phúc đang có và phấn đấu hết mình để thực hiện nhữngmục tiêu, lý tưởng cao đẹp.

Như vậy, có thể hiểu môi trường văn hoá là tổng hoà các giá trị văn hoá vật chất và văn

hoá tinh thần tác động đến con người và cộng đồng trong một không gian và thời gian xác định Nói cách khác, môi trường văn hoá bao hàm những mặt, những bộ phận của môi trường

sống có khả năng tác động theo những đường dẫn văn hoá đến con người Các đường dẫn văn

hoá chính là hạt nhân cốt lõi của môi trường văn hoá, mặc dù nói đến đường dẫn văn hoá thìkhông chỉ bao gồm những tương tác văn hoá giữa con người với ngoại cảnh, mà còn là nhữngtương tác văn hoá giữa con người với đời sống nội tâm của mình Tuy nhiên, để đi sâu nghiên

cứu thực chất của môi trường văn hoá thì nhất thiết phải tập trung làm rõ những đường dẫn

văn hoá giữa con người và hoàn cảnh.

Phương pháp luận mácxít khẳng định rằng, mọi sự vật, hiện tượng, quá trình đều tồn tạitrong mối liên hệ phổ biến Song, bản thân những mối liên hệ này không hình thành một cáchngẫu nhiên, lộn xộn mà luôn tuân theo tính quy luật, đồng thời chỉ xuất hiện rõ nét trong một

hệ quy chiếu nhất định, giữa ít nhất các khách thể thuộc cùng loại nhất định, và phải gây nên

sự ràng buộc, tác động ảnh hưởng lẫn nhau đủ lớn Xem xét cả về mặt chiều hướng, cả về tínhchất sự ràng buộc và tác động ảnh hưởng thì có thể phân định thành các kiểu liên hệ: tiếpnhận hoặc tác động, hội nhập hoặc phân cực, liên kết hoặc biến đổi, đơn tuyến hoặc đatuyến Tổng hợp sự tác động và hấp dẫn lẫn nhau về mặt văn hoá giữa một bên là con người,cộng đồng người với một bên là các sự vật, hiện tượng, quá trình trong tự nhiên, trong xã hội

và trong đời sống nội tâm mỗi người luôn được coi như những đường dẫn văn hoá đến với

con người và xuất phát từ con người.

Xét ở góc độ lấy các yếu tố văn hoá làm điểm xuất phát để thiết lập hệ quy chiếu, thì mỗi

sự vật hiện tượng, quá trình trong tự nhiên hay trong xã hội, thuộc phạm trù vật chất hayphạm trù tinh thần, đều toả ra quanh nó không phải là một, mà là vô số mối liên hệ tác động.Tuy nhiên, chỉ có những tác động về mặt văn hoá của sự vật, tức là cái khía cạnh phản ánh sựphát triển những giá trị người trong đó, và chỉ đối với con người có văn hoá, thì mới hợpthành đường dẫn văn hoá Một cuốn sách quý góp phần nâng cao hiểu biết, khả năng thẩm

mỹ, giáo dục lối sống, nền nếp ứng xử của người đọc; nhưng đối với nhà kinh doanh sách,

nó toả ra sức hấp dẫn của một môi trường kinh tế; còn đối với những con mối thì đó chỉ đơn

thuần là môi trường thức ăn(!) không hơn không kém Những người có nhiệt tâm luôn chắtlọc được các giá trị văn hoá dù ở môi trường còn đang nghèo chất văn hoá; còn với nhữngngười vô cảm thì dù sống trong môi trường chứa đầy giá trị văn hoá, họ cũng dửng dưng,không hề rung động.

Xét ở góc độ lấy con người làm điểm xuất phát để xác lập hệ quy chiếu, thì mỗi con người

và cộng đồng đều hình thành xung quanh mình một "sức hút" văn hoá, thiết lập và thực hiệncác quan hệ văn hoá có thể được với tất cả các sự vật, hiện tượng, quá trình trong không gian

và thời gian tồn tại, phát triển của mình Tất nhiên, ngoài quan hệ văn hoá, con người cònthiết lập và thực hiện các quan hệ khác, nhưng chỉ có các quan hệ ảnh hưởng đến sự phát triển

những giá trị người của họ mới hình thành đường dẫn văn hoá Hơn nữa, con người luôn

đóng vai trò chủ thể tích cực trong việc tạo ra đường dẫn văn hoá chứ không phải những đốitượng chịu ảnh hưởng một cách thụ động

Rõ r ng, dù tià nói ếp cận theo hệ quy chiếu n o thì cà nói ũng đều thấy văn hoá luôn gắn chặtvới con người, đóng vai trò cầu nối tiếp dẫn giữa con người với ngoại cảnh cũng như vớiđời sống nội tâm của mình Đặc biệt, các đường dẫn văn hoá giữa môi trường v conà nóingười không tồn tại đơn lẻ, riêng rẽ m luôn nà nói ằm trong tổng thể sức tác động, hấp dẫncủa một loạt sự kiện, hiện tượng, quá trình, vòng cộng đồng văn hoá Đó l mà nói ột hệ

đường dẫn mang tính chỉnh thể, bao gồm các yếu tố văn hoá có quan hệ hữu cơ với nhau,

phản ánh sự tác động lẫn nhau về mặt văn hoá giữa môi trường với con người Quan niệm

về môi trường văn hoá không thể không xuất phát từ quan niệm đúng đắn về hệ đườngdẫn mang tính chỉnh thể đó

Từ những điểm tựa lý luận trên đây, có thể thấy môi trường văn hoá chứa đựng rấtnhiều yếu tố được tập hợp th nh các hà nói ệ thống nhất định Đó l hà nói ệ thống những giá trị văn

hoá (cái giá trị), hệ thống những quan hệ văn hoá (cái mang giá trị), hệ thống những hình thái hoạt động văn hoá (cái thực hiện giá trị) v h à nói ệ thống những thiết chế văn hoá (cái

định hướng giá trị) Mỗi hệ thống ấy đều tồn tại trong tiến trình phát triển không ngừng

chứ không phải l nhà nói ững tiêu chí cứng đờ, bất biến Xây dựng môi trường văn hoá cơ sởthực chất l xây dà nói ựng, phát triển v phát huy tác dà nói ụng của từng hệ thống nói trên trongcấu trúc tổng thể của chính môi trường văn hoá đó

Về hệ thống những giá trị văn hoá

Giá trị là đặc trưng cơ bản hàng đầu quy định đặc điểm, nội dung và quy luật phát triểnmang tính đặc thù của văn hoá Đó còn là tiêu chí hàng đầu để xem xét, đánh giá một hiệntượng, ở thời điểm lịch sử nhất định và theo hệ chuẩn nhất định, là văn hoá hay phản văn hoá,mức độ văn hoá hay phản văn hoá đến đâu Giá trị văn hoá phản ánh sự kết tinh những thànhtựu của con người trong quá trình sáng tạo ra đời sống xã hội và sáng tạo ra chính bản thânmình Không chỉ đơn thuần đáp ứng nhu cầu đời sống vật chất và đời sống tinh thần của conngười và cộng đồng như các giá trị xã hội khác, giá trị văn hoá còn chủ yếu nhằm đáp ứng

nhu cầu hình thành và phát triển nhân cách, đòi hỏi mọi người sống sao cho ra hồn người, sao

cho xứng đáng là con người có nhân tính

Xét một cách chung nhất thì giá trị tồn tại trong tất cả các lĩnh vực xã hội như kinh tế,chính trị, đạo đức, lối sống và có thể được xác định bằng các hệ chuẩn khác nhau Nhưng,nếu như giá trị kinh tế nghiêng về cái lợi, khoa học nghiêng về cái đúng, đạo đức nghiêng vềcái thiện, nghệ thuật nghiêng về cái đẹp, thì giá trị văn hoá đòi hỏi phải được phân định bằng

cả ba chuẩn cơ bản: cái chân, cái thiện và cái mỹ trong sự thống nhất hữu cơ không tách rời

nhau Phạm trù chân - thiện - mỹ phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa con người với tự nhiên,

xã hội và bản thân về mặt văn hoá, là kết quả sự phân cực quá trình hoạt động nhận thức cùngthái độ, hành vi ứng xử và khả năng cảm thụ, sáng tạo văn hoá của con người Sự phân cực vềhướng tích cực thì hình thành giá trị, còn về hướng tiêu cực thì nảy sinh các phản giá trị: đốilập với chân là cái phản chân (nguỵ), đối lập với thiện là cái phản thiện (ác), đối lập với mỹ làcái phản mỹ (xú)

Giá trị văn hoá được biểu hiện ở cả mặt chủ thể và mặt khách thể của phạm trù chân thiện

-mỹ Chân - thiện - mỹ chủ thể bao gồm những hệ thống giá trị cá nhân của con người về:

chuẩn mực mà hoạt động nhận thức, hoạt động thực tiễn phù hợp với hiện thực khách quan(chân); chuẩn mực mà thái độ, hành vi ứng xử được coi là hợp lòng người, đáng noi theo(thiện); chuẩn mực mà khả năng cảm thụ cũng như khả năng sáng tạo văn hoá của con người

được xã hội thừa nhận và góp phần thúc đẩy xã hội phát triển (mỹ) Chân - thiện - mỹ khách

thể bao gồm những hệ thống giá trị xã hội về: cái khách quan, đúng đắn, trung thực, chính

đáng, hợp quy luật (chân); cái tốt lành, nhân đạo, vị tha, cao thượng, khiêm ái (thiện ); cáiđẹp đẽ, cao quý, hoàn hảo, hài hoà, đáng yêu (mỹ)

Trong thực tiễn, giữa hai mặt chủ thể và khách thể của phạm trù chân - thiện - mỹ luôn có

sự liên hệ gắn bó hữu cơ với nhau, làm điều kiện, tiền đề cho nhau và thúc đẩy nhau cùng

phát triển Các giá trị văn hoá được hình thành trong từng nhân cách cụ thể luôn có xu hướngđược xã hội hoá để gia nhập hệ tiêu chí văn hoá chung; và ngược lại, các giá trị văn hoá chungcủa xã hội chỉ mang ý nghĩa hiện thực khi thâm nhập và chuyển hoá thành giá trị bên trongcủa mỗi con người Đồng thời, sự thống nhất giữa cái chân, cái thiện và cái mỹ là bản chấtcủa giá trị văn hoá Chẳng hạn, những cái được coi là tốt, là đẹp trước hết phải là cái mangtính chân lý, mặt khác, cái chân lý chỉ có ý nghĩa tích cực khi đồng thời được coi là hợp đạođức, gây mỹ cảm, được trân trọng, tán thưởng.

Với tư cách thành tố của môi trường văn hoá, hệ thống giá trị văn hoá được phân định ởnhiều cấp độ: có các giá trị gốc giữ vai trò nền tảng cho toàn bộ hệ thống giá trị văn hoá,mang tính định hướng chung và ổn định tương đối; có các giá trị chuẩn mực là sự thể hiện giátrị nền tảng vào điều kiện lịch sử đặc thù; có các giá trị cụ thể, thường gắn với tiêu chuẩn, quyđịnh, yêu cầu nhất định trong đời sống cộng đồng, là sự chi tiết hoá giá trị nền tảng và giá trịchuẩn mực Giá trị văn hoá có tính lịch sử và không ngừng chuyển đổi, phát triển Hiểu biếtsâu sắc về giá trị văn hoá giúp con người nhận thức chiều sâu những khía cạnh bản chất củavăn hoá, trên cơ sở đó tự điều chỉnh ý thức, hành vi phù hợp với các hệ chuẩn sáng tạo vànhân văn của nhân loại, dân tộc, tập thể, dòng họ, nghề nghiệp và gia đình trong một môitrường văn hoá nhất định

Giá trị văn hoá chính là các "tế bào sống" của môi trường văn hoá, chi phối các yếu tốkhác Tính chất của hệ thống những giá trị văn hoá luôn quyết định tính chất của môi trườngvăn hoá: lành mạnh hay ô nhiễm; phong phú, đa dạng hay đơn điệu, nghèo nàn Cũng nhưvăn hoá nói chung, hệ thống những giá trị văn hoá trong một môi trường văn hoá nhất địnhcần được nhìn nhận ở cả hai dạng thức: những giá trị văn hoá vật thể và những giá trị văn hoáphi vật thể Tất cả các giá trị văn hoá chứa đựng trong cơ sở vật chất - văn hoá, trong hoạtđộng xã hội, trong nhân cách mỗi người, trong các quan hệ cộng đồng đều trực tiếp hay giántiếp tham gia vào hệ thống giá trị văn hoá của từng môi trường văn hoá nhất định

Trên thực tế ở nước ta, có rất nhiều hiện tượng xa rời các chuẩn mực của nền văn hoá tiêntiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo định hướng xã hội chủ nghĩa là do nguyên nhân từ sự nhậnthức không đúng đắn về những khía cạnh trên Hoặc chỉ nhận thấy giá trị văn hoá tồn tại dướidạng thái hệ tiêu chí chung mà không quan tâm đến giá trị văn hoá chứa đựng ngay trongnhân cách con người; hoặc ngược lại Đặc biệt, sự nhầm lẫn giữa giá trị văn hoá vật chất vớivăn hoá vật thể, giá trị văn hoá tinh thần với văn hoá phi vật thể chắc chắn dẫn đến tình trạng

bỏ sót giá trị văn hoá trong quá trình xây dựng môi trường văn hoá cơ sở, hoặc tình trạng "vănhoá hoá" vô nguyên tắc.

Về hệ thống những quan hệ văn hoá

Nói đến văn hoá l nói à nói đến con người v cà nói ộng đồng người cùng những quan hệ đadạng, phong phú của họ Tính đa dạng, phong phú ấy không những biểu hiện ở chỗ mỗingười cùng lúc có thể tham gia nhiều mối quan hệ với nhiều người khác nhau, nhiều vòngcộng đồng xã hội khác nhau, m còn bià nói ểu hiện ở chỗ có nhiều mối quan hệ chằng chịttrong chính đời sống nội tâm của họ Các quan hệ người khác nhau cả về nội dung, tínhchất, cấp độ, phạm vi, thời điểm: có quan hệ về sinh học, kinh tế, chính trị, tín ngưỡng

v à nói có quan hệ về văn hoá; có quan hệ bình đẳng v có quan hà nói ệ phụ thuộc; có quan hệ cơbản, lâu d i v có quan hà nói à nói ệ tạm thời; có quan hệ sâu sắc và nói có quan hệ "xã giao" hời hợt Quan hệ văn hoá l mà nói ột th nh tà nói ố biểu hiện hình thái quan hệ người của môi trường vănhoá v à nói đem lược quy "chất văn hoá" trong to n bà nói ộ các quan hệ người v o phà nói ạm trù môitrường văn hoá

Những quan hệ văn hoá, trong tổng hoà các quan hệ xã hội, không nằm đơn lẻ, rời rạc màliên kết thành hệ thống với tư cách thành tố của môi trường văn hoá Tuỳ góc tiếp cận mà cócách khái quát khác nhau về hệ thống này Theo chủ thể quan hệ thì có cấu trúc thứ - bậc với

quan hệ dọc như: giữa người cao tuổi với thiếu niên, giữa cấp trên với cấp dưới, giữa cán bộ

với quần chúng và quan hệ ngang như: quan hệ đồng chí, quan hệ đồng nghiệp, quan hệ bạn

bè Theo lĩnh vực quan hệ thì có cấu trúc đa diện tuỳ theo sự thâm nhập của văn hoá vào cácphương diện xã hội khác như: quan hệ văn hoá sản xuất, quan hệ văn hoá tiêu dùng, quan hệvăn hoá chính trị, quan hệ văn hoá giao tiếp, quan hệ văn hoá nghệ thuật Hệ thống nhữngquan hệ văn hoá một mặt luôn chứa đựng những giá trị văn hoá đương đại, mặt khác luôn làmnảy sinh các giá trị văn hoá mới và hợp thành nền tảng của môi trường văn hoá

Trong quan hệ xã hội, con người bao giờ cũng vươn tới những khuôn mẫu ứng xử nhấtđịnh Con người ứng xử với tự nhiên không giống như với đồng loại, ứng xử với bản thânkhông giống như với người khác, ứng xử với một cá nhân không giống như với cả cộng đồng,ứng xử đơn phương khác với song phương, đa phương Chính sự khác nhau đó làm cho nhữnggiá trị người vĩnh hằng của văn hoá biểu hiện một cách đa dạng, sinh động ở mỗi cá nhân,mỗi cộng đồng, mỗi quan hệ cụ thể Tuy nhiên, trong một môi trường văn hoá nhất định thì hệ

thống những quan hệ văn hoá luôn thể hiện ra như những cách thức ứng xử của con người

theo khuôn mẫu, tiêu chí nhất định sao cho đúng với tư cách con người và ngày càng người

hơn, đồng thời cộng đồng có thể chấp nhận được

Hệ chuẩn chân, thiện, mỹ được đưa vào quan hệ ứng xử của con người và cộng đồng càngnhuần nhụy thì môi trường xã hội càng giàu chất văn hoá, thực sự tạo nên không - thời gianlành mạnh để con người hoà mình vào thiên nhiên, bác ái với đồng loại và làm trọn vai tròmột nhân cách văn hoá cao đẹp đối với chính mình Hơn nữa, với tư cách thành tố của môitrường văn hoá, hệ chuẩn chân, thiện, mỹ trong quan hệ xã hội còn mang rất đậm dấu ấn riêngcủa từng cộng đồng dân tộc về phong tục, tập quán, cách thức ứng xử, giao tiếp Cho nên,giữ gìn, tôn tạo, phát huy và phát triển hệ chuẩn chân thiện, mỹ trong quan hệ xã hội luônđược thể hiện tập trung nhất ở quá trình kế thừa những thuần phong mỹ tục của truyền thốngvăn hoá dân tộc và bản sắc dân tộc của văn hoá

Về hệ thống những hình thái hoạt động văn hoá và cảnh quan văn hoá

Hoạt động của con người trong những điều kiện lịch sử nhất định v trà nói ước mỗi đốitượng, mỗi lĩnh vực nhất định luôn hình th nh nhà nói ững dạng thức nhất định V trong quáà nóitrình tổ chức thực tiễn, con người luôn có xu hướng xây dựng những hình thái hoạt độngchuẩn mực để quy trình hoạt động tiếp theo đạt hiệu quả cao hơn Với tư cách th nh tà nói ốcủa môi trường văn hoá, các hình thái hoạt động tiêu biểu trong hiện thực sẽ được điểnhình hoá th nh "khuôn v ng thà nói à nói ước ngọc" cho hệ thống thang giá trị xã hội m mà nói ỗi cá nhân

cố gắng noi theo

Hệ thống những hình thái hoạt động văn hoá l bià nói ểu hiện tập trung, sinh động nhữnggiá trị văn hoá, những quan hệ văn hoá v có thà nói ể được khái quát th nh hai hình thái cà nói ơbản Hình thái gián tiếp gồm các hoạt động xã hội chứa đựng những yếu tố văn hoá như:văn hoá trong tổ chức cộng đồng, văn hoá trong lao động sản xuất, văn hoá trong tổ chứcđời sống gia đình Hình thái trực tiếp chính l các hoà nói ạt động thuần văn hoá biểu hiện

dưới hai dạng thái: những hoạt động thường xuyên như tự học tập, giao tiếp, trao đổithông tin, thưởng thức nghệ thuật v nhà nói ững hoạt động tập trung theo chương trình nhấtđịnh như diễn đ n thanh niên, tham quan, à nói đại hội thể dục thể thao, hội diễn nghệ thuật Một môi trường văn hoá phong phú, đa dạng phải l môi trà nói ường chứa đựng những hìnhthái hoạt động văn hoá đa dạng, phong phú

Cùng với những hình thái hoạt động văn hoá, hệ thống cảnh quan văn hoá hợp thành "bềnổi", thành diện mạo đặc trưng của môi trường văn hoá Cảnh quan văn hoá, với ý nghĩa làthành tố của môi trường văn hoá, là sự khái quát hình thái quan hệ người - tự nhiên của môitrường văn hoá, tức là sự phản ánh tổng hợp các tác động văn hoá giữa cảnh quan với conngười Cách thức xử sự của con người trước tự nhiên là một bộ phận hợp thành môi trường

văn hoá Một mặt, nó phản ánh chất văn hoá của quá trình con người chinh phục tự nhiên, mặt khác, nó phản ánh sự phát triển giá trị người trước sức tác động, hấp dẫn, truyền cảm của

cảnh quan, cả cảnh quan nguyên sơ của thiên nhiên và cảnh quan được con người cải tạo.Hơn nữa, cần thấy rằng, cảnh quan văn hoá không đơn thuần chỉ là tự nhiên nguyên sơ màngày càng là cảnh quan được bàn tay con người đẽo gọt, sắp xếp để đáp ứng nhu cầu đời sốngvật chất và tinh thần của mình Môi trường văn hoá cũng ngày càng phản ánh quan hệ giữamột bên là cái tự nhiên gắn với lịch sử loài người, tự nhiên ít nhiều đã được "người hoá", vớimột bên là văn hoá như là những lực lượng sáng tạo và nhân văn trong quá trình nhận thức,cải tạo, chiếm lĩnh giới tự nhiên của con người Thậm chí, có nơi điều kiện tự nhiên khôngmấy thuận lợi, con người vẫn dựng nên những kỳ quan vĩ đại Đến lượt nó, cái cảnh quanđược "nhân hoá" ấy lại trở thành điểm tựa tinh thần không thể thiếu để bồi đắp cái chân, cáithiện, cái mỹ trong mỗi con người và mỗi cộng đồng

Với tư cách thành tố của môi trường văn hoá, hoạt động văn hoá và cảnh quan văn hoáluôn gắn chặt với nhau Những hình thái hoạt động văn hoá càng phong phú, đa dạng, cảnhquan văn hoá càng lành mạnh, hài hoà bao nhiêu, thì môi trường văn hoá càng có sức sốngbấy nhiêu

Về hệ thống những thiết chế văn hoá

Hệ thống những thiết chế văn hoá được coi là "trung khu thần kinh" của nền văn hoá,nhằm bảo đảm đời sống văn hoá, tạo thuận lợi cho quá trình "sản xuất", "trao đổi", "phânphối" và "tiêu dùng" văn hoá của xã hội Hệ thống này bao gồm các thiết chế cơ sở vật chất -văn hoá và các thiết chế xã hội - văn hoá

Các hệ thống thiết chế cơ sở vật chất - văn hoá như thư viện, nhà văn hoá, bảo tàng, câu

lạc bộ, kinh phí công tác văn hoá, phương tiện thông tin đại chúng Đây là hệ thống thiết chế

có vai trò trực tiếp đáp ứng nhu cầu văn hoá tinh thần của nhân dân, đồng thời thông qua đógiáo dục chính trị tư tưởng, bồi đắp trình độ văn hoá, nâng cao mặt bằng dân trí Trong thời

đại hiện nay, các quốc gia dân tộc muốn phát triển vững chắc và lâu bền đều phải đặc biệtquan tâm đến vấn đề xây dựng và sử dụng hiệu quả các hệ thống thiết chế cơ sở vật chất - vănhoá, nếu không muốn đánh mất trận địa tư tưởng, đánh mất nền tảng văn hoá dân tộc, bị "xâmlăng văn hoá".

Các hệ thống thiết chế xã hội - văn hoá hợp thành thể chế xã hội được mọi cá nhân thừa

nhận và tuân thủ, bao gồm hệ thống chính trị - xã hội, hệ thống giáo dục và truyền bá văn hoá,

hệ thống tổ chức cộng đồng - văn hoá, đóng vai trò cầu nối tiếp dẫn giữa môi trường văn hoávới từng con người và từng cộng đồng xã hội; định hướng chính trị - xã hội cho quá trình lựachọn giá trị văn hoá; điều chỉnh các quan hệ văn hoá; quản lý, tôn tạo, giữ gìn, nâng cấp, pháthuy vai trò tích cực của các hình thái hoạt động văn hoá và cảnh quan văn hoá

Hệ thống chính trị - xã hội là hạt nhân của các hệ thống tổ chức xã hội, đồng thời cũng làhạt nhân của các hệ thống thiết chế xã hội - văn hoá Trong tổng thể môi trường văn hoá, hệthống thiết chế này không những tạo nên những điều kiện thuận lợi và những phương thứcđặc thù để Đảng lãnh đạo, Nhà nước tổ chức điều hành quản lý và Nhân dân làm chủ về vănhoá, mà còn đưa hệ chuẩn chân, thiện, mỹ vào nhằm văn hoá hoá toàn bộ hoạt động của các tổchức xã hội trong hệ thống chính trị Nghĩa là, nó đòi hỏi và góp phần quan trọng trực tiếpxây dựng văn hoá lãnh đạo của Đảng, văn hoá quản lý của Nhà nước và văn hoá làm chủ củaNhân dân, của các đoàn thể chính trị quần chúng, các tổ chức cộng đồng

Hệ thống giáo dục và truyền bá văn hoá bao gồm các cơ quan chức năng của Nhà nướcnhư các cơ sở giáo dục, các cơ quan phát thanh, truyền hình, thông tấn, báo chí, các nhà xuấtbản, các đoàn nghệ thuật Đây là những thiết chế trực tiếp thực hiện nhiệm vụ tổ chức đờisống văn hoá trong xã hội, bảo đảm các nhu cầu, lợi ích và sự thực hiện nghĩa vụ văn hoá củamỗi công dân Với tư cách thành tố của môi trường văn hoá, nội dung, phương hướng hoạtđộng, cách thức hoạt động của hệ thống giáo dục và truyền bá văn hoá được quy định và điềuchỉnh nhằm tập trung thực hiện dân chủ về văn hoá, đưa văn hoá đến với mỗi người, tạo điềukiện phát huy khả năng sáng tạo văn hoá vô tận của từng cá nhân và cộng đồng

Hệ thống tổ chức cộng đồng - văn hoá gồm các hình thức cộng đồng người theo huyếtthống (gia đình, dòng họ); theo ý thích, nghề nghiệp, lứa tuổi; theo làng xã, vùng miền Hệthống này tuy không nằm trong bộ máy hành chính nhà nước, song phản ánh rất đa dạng,phong phú đời sống văn hoá xã hội và có sức thu hút mọi người do phương thức tổ chức và

hoạt động mang tính tự nguyện và dân chủ cao Hơn nữa, đó chính là những thiết chế xã hộitrực tiếp nối văn hoá với quá trình hình thành và phát triển nhân cách mỗi con người Trong tưcách thành tố của môi trường văn hoá, chức năng đó được nâng lên rất nhiều lần, đồng thờinối liền được với các hệ thống thiết chế xã hội - văn hoá khác nhằm thực hiện chức năngchung của toàn bộ hệ thống thiết chế xã hội - văn hoá.

Với ý nghĩa là tổng hoà các thành tố trên đây, môi trường văn hoá cơ sở có vai trò cực kỳ

quan trọng đối với đời sống cộng đồng và quá trình xây dựng con người, làm cho văn hoáthực sự "trở thành nhân tố thúc đẩy con người hoàn thiện nhân cách, kế thừa truyền thốngcách mạng của dân tộc, phát huy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc"(1)

2 Vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng đời sống cộng đồng

Trong thực tiễn lịch sử xã hội, sự tác động của văn hoá đến đời sống cộng đồng và quátrình xây dựng con người bao giờ cũng là sự tác động toàn diện, sâu sắc với rất nhiều phươngthức và góc độ khác nhau Xây dựng môi trường văn hoá tốt đẹp nhằm định hướng đúng đắn

và lành mạnh hoá, năng động hoá sự tác động đó trong một chỉnh thể thống nhất hữu cơ có ýnghĩa quyết định đến sự phát triển con người và cộng đồng theo hướng ngày một văn hoá hơn.Bởi vì, nói đến vai trò của môi trường sống là nói đến tổng thể những điều kiện phát triển conngười cả về vật chất và tinh thần; song, nói đến vai trò của môi trường văn hoá thì chủ yếu lànói đến tác động tổng thể của những yếu tố, điều kiện từ đời sống vật chất và tinh thần của

con người và cộng đồng nhằm nuôi dưỡng, vun đắp, phát triển những giá trị văn hoá của

chính họ

Môi trường văn hoá do con người sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử xã hội Từng môitrường văn hoá cụ thể mà con người đang tồn tại và hoạt động trong đó là do nhiều thế hệ kếtiếp để lại, và xét đến cùng, con người đóng vai trò chủ thể trong suốt quá trình phát sinh,hình thành, vận động và phát triển của môi trường văn hoá Song, đến lượt nó, môi trường vănhoá lại trở thành chiếc nôi nuôi dưỡng, "nhào nặn" con người cùng đời sống cộng đồng, pháthuy bản chất người một cách toàn diện trong tất cảc các lĩnh vực của đời sống xã hội

Hiện nay, vai trò của môi trường văn hoá càng trở nên quan trọng đối với sự phát triển của

xã hội và con người Nhân loại ngày càng nhận thức được rằng sự tăng trưởng kinh tế là hếtsức cần thiết đối với mỗi quốc gia dân tộc, nhưng tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với làm lành

mạnh môi trường văn hoá thì xã hội mới thực sự phát triển và phát triển vững bền Trên thực

tế, có những quốc gia dân tộc mặc dù đã gặt hái được rất nhiều về phương diện tăng trưởngkinh tế, trở thành những "siêu cường", nhưng vẫn rất bế tắc về phương diện phát triển văn hoá

xã hội, xây dựng đời sống cộng đồng lành mạnh Ngược lại, có những quốc gia dân tộc vẫn làhình mẫu đáng học tập về bề dày văn hoá truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc, mặc dù tốc

độ tăng trưởng kinh tế chưa cao

Những thành tựu nhảy vọt trong cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại làm cho môitrường văn hoá xã hội có những bước phát triển mới, đặc biệt là sự tăng nhanh chỉ số và hàmlượng trí tuệ trong đó Mặt khác, sự phát triển nhảy vọt này cũng đem lại những cách nhìnlệch lạc về văn hoá Thậm chí, đã có người đưa ra những lý thuyết tuyệt đối hoá vai trò củakhoa học và công nghệ đến mức ảo tưởng vào "văn hoá điện tử", "nhất thể hoá văn hoá",

"toàn cầu hoá văn hoá"… Tuy nhiên, do những quy luật phát triển khách quan của văn hoá,nên xu hướng trở lại với cội nguồn dân tộc, trở lại các giá trị nhân văn truyền thống, đề cao vịtrí con người trong thực tiễn đời sống xã hội đã và đang dần dần chiếm ưu thế tuyệt đối Vấn đề xây dựng môi trường văn hoá, do đó, đã trở thành một trong những nhiệm vụ trọngtâm của quá trình xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở nước ta Hơn nữa,

ý nghĩa của việc xây dựng môi trường văn hoá càng trở nên đặc biệt quan trọng ở địa phương,

cơ sở - nơi trực tiếp quản lý, giáo dục và đáp ứng nhu cầu văn hoá toàn diện của nhân dân,đồng thời là nơi nhân dân trực tiếp tiếp nhận ảnh hưởng của môi trường văn hoá Theo một

góc độ nhất định, có thể nói xây dựng môi trường văn hoá thực chất là xây dựng môi trường

văn hoá cơ sở Đó là môi trường văn hoá làng xã, môi trường văn hoá phường phố, môi

trường văn hoá buôn bản, môi trường văn hoá ở từng cơ sở sản xuất và kinh doanh, môitrường văn hoá ở các công sở nhà nước, môi trường văn hoá ở các đơn vị cơ sở trong lựclượng vũ trang

Từ vai trò của văn hoá đối với con người nói chung, cho thấy tác động của môi trường vănhoá cơ sở đối với đời sống cộng đồng là không thể phủ nhận

Trước hết, cần khẳng định vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng đời sống

cộng đồng ở việc tạo ra điều kiện tổng thể thuận lợi để đưa tiêu chí chân, thiện, mỹ vào mọi

lĩnh vực xã hội, nhất là góp phần nâng cao hàm lượng trí tuệ và nhân văn trong đó.

Toàn bộ lịch sử phát triển đời sống xã hội của con người nói chung và từng quốc gia dântộc nói riêng thực chất chính là lịch sử phát triển từ con người - động vật đến con người - vănhoá và ngày một văn hoá hơn Đó là con đường tự nhiên và tất yếu mà con người và cộngđồng dù muốn hay không, dù nhận thức được hay chưa nhận thức được, cũng đều phải trảiqua để xã hội phát triển bình thường Điều làm cho tính cộng đồng của con người khác hẳnvới tính bầy đàn của động vật ở chỗ: quá trình tập hợp thành bầy đàn của động vật chỉ nhằmduy trì sự tồn tại sinh học trước ngoại cảnh, còn quá trình tập hợp thành cộng đồng xã hội củacon người chủ yếu nhằm làm biến đổi thế giới bằng hoạt động thực tiễn Đó chính là văn hoá

và chỉ được hiện thực hoá khi con người làm cho môi trường sống của mình trở thành môitrường văn hoá

Văn hoá luôn là cái đọng lại trong mỗi con người sau những biến động của cuộc sống, làcái kết tinh vĩnh hằng trong mỗi dân tộc, cộng đồng qua những thăng trầm của lịch sử, thểhiện trình độ được vun trồng ngày càng đầy đủ, ngày càng toàn diện của con người cả về thểlực, trí lực và nhân cách… hướng tới chân, thiện, mỹ Môi trường văn hoá cơ sở đóng vai trò

hệ điều tiết khiến cho đời sống xã hội ở từng địa phương, cơ sở ngày một đổi mới đúnghướng, ngày một tiến bộ và văn minh hơn Môi trường văn hoá cơ sở còn xác định các tiêuchí để mỗi con người cũng như mỗi cộng đồng tự khẳng định vị thế xã hội và tự đánh giátrình độ phát triển của chính mình

Mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay suy cho cùng là nâng cao chất lượngcuộc sống của con người, bao gồm cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần, một cuộc sống

ổn định và bền vững Trong tiến trình phấn đấu đến mục tiêu đó, sự tăng trưởng kinh tế là cực

kỳ quan trọng và cần thiết C.Mác đã chỉ ra rằng, "trước hết con người phải ăn, uống, ở vàmặc, nghĩa là phải lao động, trước khi có thể đấu tranh để giành quyền thống trị, trước khi cóthể hoạt động chính trị, tôn giáo, triết học "([6]) Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh thời cũng chỉ cómột ham muốn tột bậc là, cùng với được độc lập tự do, "đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc,

ai cũng được học hành"(1) Phải tăng trưởng kinh tế mới nâng cao được mức sống của conngười, từ đó tạo điều kiện thuận lợi để nâng cao chất lượng cuộc sống Tuy nhiên, điều hệtrọng hơn là từ cuộc sống đó, con người phải được tồn tại, phát triển trong yêu thương, bìnhđẳng và tôn trọng lẫn nhau, trong cái đẹp không ngừng được nhân lên, trong ổn định để pháthuy hết tiềm năng, tự do khẳng định mình, góp phần thúc đẩy xã hội vươn đến đỉnh cao củacái đẹp

Thể hiện tinh thần đó, môi trường văn hoá cơ sở tạo ra sự kết hợp hài hoà giữa điều kiệnvật chất và điều kiện tinh thần để nâng cao chất lượng đời sống xã hội, đồng thời kết hợp hàihoà giữa mức sống cao và lối sống đẹp, vừa an toàn vừa bền vững, không chỉ cho một số ítngười mà cho tất cả mọi người, không chỉ cho thế hệ hiện nay mà còn cho các thế hệ mai sau.Được xây dựng và phát triển đúng hướng, môi trường văn hoá cơ sở luôn thấm sâu vào tất cảcác thành tố của sự phát triển, trở thành sức mạnh thực hiện mục tiêu phát triển đời sống xãhội theo hướng ngày càng đề cao tính sáng tạo và tính nhân văn Từ bản chất của nó, văn hoábao giờ cũng là cái đích cuối cùng và là thước đo giá trị của mọi sự phát triển, con người phảiđược coi là cứu cánh chứ không phải là phương tiện duy trì và phát triển đời sống cộng đồng.Hơn nữa, dưới tác động của môi trường văn hoá, quá trình xây dựng đời sống cộng đồng ởtừng địa phương, cơ sở luôn trở nên bền vững, có chiều sâu, vì con người và do con người.Động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội đã, đang và ngày càng chủ yếu là tiềm năngsáng tạo to lớn của nguồn lực con người - đó là tiềm lực văn hoá Là biểu hiện của phương

thức tồn tại người và là tổng thể các giá trị người, môi trường văn hoá cơ sở góp phần tích

cực nâng cao hàm lượng văn hoá trong tất cả các lĩnh vực hoạt động xã hội, làm cho khả năngphát triển kinh tế - xã hội ở từng địa phương, cơ sở trở thành hiện thực và đúng hướng Nângcao chất lượng người, cũng có nghĩa nâng cao tính văn hoá trong hoạt động của con người, làchức năng cố hữu của môi trường văn hoá Bởi lẽ, bản chất của văn hoá nằm ở thái độ và cáchthức hoạt động của con người Mọi hoạt động cải biến xã hội của con người và cộng đồng đềuphải bắt đầu từ văn hoá, bằng văn hoá, dựa vào văn hoá và thông qua môi trường văn hoá.Sức mạnh của văn hoá là sức mạnh giải phóng tiềm năng sáng tạo của con người và cộngđồng Sống trong một môi trường văn hoá lành mạnh, con người và cộng đồng không nhữngđược giải phóng mọi năng lực vật chất, mà còn được giải phóng mọi năng lực tinh thần - đó làsức mạnh thức tỉnh lương tâm và tính thiện Với ưu thế ấy, môi trường văn hoá cơ sở tác động

và thẩm thấu một cách sâu sắc, tinh tế vào mọi lĩnh vực, mọi quan hệ của đời sống cộng đồng,tạo nên những hệ thống động lực sâu xa, căn bản để thúc đẩy xã hội phát triển và phát triểnbền vững Văn hoá còn là hệ tiêu chí cơ bản có khả năng kích thích, thúc đẩy tiến trình tự vậnđộng theo xu hướng đi lên của đời sống cộng đồng, từ xã hội mang tính bầy đàn nguyên thuỷđến xã hội văn minh, hiện đại

Trong thực tiễn đời sống xã hội hiện đại, tất cả những gì được coi là động lực xã hội đều ítnhiều vận động theo lôgíc của văn hoá mặt khác, văn hoá luôn thể hiện vai trò định hướng

nhân văn cho sự tác động của các yếu tố khác của đời sống xã hội đến quá trình phát triển củacon người và cộng đồng Các giá trị văn hoá vật chất và giá trị văn hoá tinh thần trong môitrường văn hoá cơ sở đều thể hiện tầm quan trọng và ý nghĩa to lớn đối với đời sống cộngđồng trên các lĩnh vực: văn hoá lao động sản xuất, văn hoá tổ chức đời sống vật chất và tinhthần, văn hoá chính trị, văn hoá khoa học, văn hoá giáo dục, văn hoá đạo đức, văn hoá phápluật, văn hoá thẩm mỹ Đặc biệt, các hoạt động văn hoá nghệ thuật, nếu được định hướngđúng đắn trong một môi trường văn hoá lành mạnh và năng động, sẽ không chỉ là nguồn sinhlợi trực tiếp, không chỉ là một trong những động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế, cổ vũ cáchoạt động thương mại, khuyến khích du lịch, thu hút các sáng kiến làm ăn mới…, mà còn lànguồn sinh lợi lâu bền thông qua việc bồi đắp con người.

Môi trường văn hoá cơ sở không những thể hiện một cách sinh động, phong phú, đa dạngvai trò động lực của văn hoá đối với đời sống cộng đồng, mà còn làm cho văn hoá thực sự trởthành một trong những mục tiêu quan trọng bậc nhất của quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng

xã hội mới tiến bộ Việc quán triệt quan điểm của Đảng coi văn hoá là mục tiêu của sự pháttriển kinh tế - xã hội luôn tạo tiền đề cần thiết và là điều kiện không thể thiếu để môi trườngvăn hoá cơ sở phát huy khả năng thúc đẩy, kích thích sự phát triển của mọi lĩnh vực đời sống

xã hội hướng đến hoàn thành các kế hoạch phát triển của từng địa phương, cơ sở Nếu mụctiêu phát triển kinh tế - xã hội nói chung và của từng địa phương, cơ sở nói riêng không tính

đến văn hoá, tách rời các chỉ số văn hoá thì sẽ tự làm triệt tiêu nguồn động lực căn bản của sự

phát triển

Ngay bản thân sự tăng trưởng kinh tế ngày nay cũng không chỉ được nhìn nhận ở tốc độtăng trưởng, mà còn phải được đong do bởi chất lượng đời sống văn hoá Nếu không đồngthời nắm được văn hoá thì thành tựu về kinh tế cũng không bền, tình hình chính trị và trật tự

an ninh sẽ không ổn định Trên thực tế, ở địa phương, cơ sở nào việc xác lập phương hướngphát triển văn hoá và môi trường văn hoá, đề xuất các giải pháp quan trọng để điều chỉnh cácthang bậc giá trị văn hoá, quan hệ văn hoá, hoạt động văn hoá, thiết chế văn hoá trong môitrường văn hoá cơ sở… được chú trọng cùng với các kế hoạch phát triển kinh tế, thì địaphương, cơ sở đó luôn hoàn thành thắng lợi những mục tiêu, nhiệm vụ của sự nghiệp côngnghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ,văn minh

Chính từ nhận thức đúng đắn về vai trò của môi trường văn hoá trong việc tạo ra điều kiệntổng thể thuận lợi để đưa tiêu chí chân, thiện, mỹ vào mọi lĩnh vực xã hội, Đảng và Nhà nước

đã có chiến lược văn hoá đúng đắn, bảo đảm cho toàn bộ đời sống xã hội phát triển toàn diện,hài hoà, đồng bộ Các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội luôn được đặt trên cơ sở nền tảng vănhoá, chú trọng phát triển văn hoá cả tầm vĩ mô lẫn vi mô Đảng ta đã khẳng định: "Tăngnhanh mức đầu tư của Nhà nước và của xã hội cho sự nghiệp phát triển văn hoá"([7]) Ngaytrong quy hoạch một đô thị, một đường phố, một làng xã, một đơn vị thì văn hoá cũng luônđược tính đến như là thành tố không thể thiếu, là thước đo quan trọng đối với tính khả thi củatoàn bộ quy hoạch Những người kinh doanh giỏi, quản lý giỏi cũng đang cố gắng phấn đấu

để đồng thời là người có trình độ văn hoá, có ý thức sâu sắc về cái đẹp Và ngay trong lĩnhvực tiêu dùng, cả về nhu cầu và cách thức của nó, tính văn hoá cũng đang dần dần biểu hiện

rõ nét

Về phương thức tác động, vai trò môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng đời sống cộng

đồng thể hiện ở việc làm cho văn hoá trở thành giá trị cơ bản hàng đầu luôn chứa đựng một

cách sống động trong mọi lĩnh vực xã hội, đồng thời thấm vào từng "tế bào" xã hội.

Dưới tác động của môi trường văn hoá cơ sở, sự phát triển đời sống cộng đồng ở từng địaphương, cơ sở không chỉ chạy theo tốc độ, mà điều chủ yếu là phải lấy đạo lý nhân văn làmnền tảng và mục tiêu; phát triển phải đặt con người vào vị trí trung tâm - vì con người, chocon người và do con người Chỉ khi nhận thức đầy đủ điều đó, chúng ta mới tìm ra được cáchthức phù hợp để khai thác, phát huy và điều tiết các tiềm năng, nguồn lực và động lực cho sựphát triển lâu bền của đất nước cũng như từng địa phương, cơ sở Giải phóng con người vàcộng đồng thoát khỏi tình trạng nghèo đói phải gắn liền với giải phóng họ thoát khỏi tìnhtrạng dốt nát; phát triển các giá trị nhân văn trong mối quan hệ giữa người với người phải gắnliền với phát triển các giá trị nhân văn trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, giữa cánhân với xã hội

Đảng ta đã khẳng định: "Tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển văn hoá và giáo dục, xâydựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm cho chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của nhân dân, nângcao dân trí, giáo dục và đào tạo con người, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực của đấtnước"(1) Môi trường văn hoá cơ sở tạo điều kiện, đồng thời đặt ra yêu cầu khách quan đểhiện thực hoá quan điểm đó của Đảng theo hướng: các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của

đất nước nói chung, cũng như của từng địa phương, cơ sở nói riêng, phải được xây dựng vàthực hiện trên cơ sở sự tôn trọng nhân cách, nhân phẩm, tính độc lập, độc đáo và tự do sángtạo của từng con người và cả cộng đồng xã hội Các tiêu chí phát triển xã hội đều phải tínhđến yếu tố văn hoá, nhằm đáp ứng các nhu cầu của đời sống văn hoá, khơi thác và phát huysức mạnh của văn hoá, đồng thời xuất phát từ yêu cầu xây dựng môi trường văn hoá lànhmạnh.

Môi trường văn hoá cơ sở tạo điều kiện để khắc phục quan điểm sai lầm coi con người chỉthuần tuý là lực lượng sản xuất vật chất, là phương tiện để thực hiện các mục tiêu phát triển

kinh tế - xã hội Văn hoá là trình độ người, những giá trị văn hoá nằm ngay trong con người,

được tích hợp trong lịch sử và cần được bồi dưỡng, phát huy trong hiện tại cũng như trongtương lai Khi được nhìn nhận trong tổng thể môi trường văn hoá cơ sở, các giá trị văn hoá sẽ

có điều kiện nhân bội sức mạnh và vai trò của chúng đối với quá trình bồi dưỡng phẩm chất,năng lực và bản lĩnh của từng con người cũng như phát huy sức mạnh của cả cộng đồng Môitrường văn hoá cơ sở không chỉ góp phần trực tiếp nâng cao trình độ nhận thức, trình độ lưutrữ và xử lý thông tin, trình độ phát triển tư duy, trí tuệ, trình độ quan hệ, trình độ sáng tạo củacon người trong đời sống và hoạt động xã hội, từ lao động sản xuất, giao tiếp đến sinh hoạtgia đình, mà còn huy động và phát huy sức mạnh làm chủ tiềm tàng của mỗi cá nhân và của

cả cộng đồng Sức mạnh đó phần lớn và chủ yếu được phát triển trong môi trường văn hoá cơsở

Có một môi trường văn hoá tốt đẹp, lành mạnh, xã hội hoàn toàn có đủ sức mạnh để vươnlên Phản ánh sâu sắc những đặc điểm của từng địa phương, cơ sở, môi trường văn hoá ở đâyđóng vai trò tích cực tạo ra những điều kiện thuận lợi để giáo dục con người và xây dựngcộng đồng xã hội một cách toàn diện, trong đó trước hết và chủ yếu là xây dựng những phẩmchất và năng lực hoạt động cũng như hoàn thiện những quan hệ văn hoá trong đời sống cộngđồng Môi trường văn hoá cũng là nơi đáp ứng nhu cầu văn hoá toàn diện của các tầng lớpnhân dân, cũng như tạo ra những điều kiện thuận lợi để quần chúng nhân dân "sản xuất", "traođổi", "phân phối" văn hoá Mặt khác, do chịu ảnh hưởng sâu sắc của những đặc điểm của từngđịa phương, cơ sở nên môi trường văn hoá cơ sở luôn mang những nét riêng trong cả phươngthức, tính chất và cơ chế tác động Song nhìn chung, môi trường văn hoá cơ sở tác động đến

con người chủ yếu bằng phương thức văn hoá hoá, nghĩa là tác động vào nhận thức, ý chí,

tâm hồn tình cảm của mỗi người thông qua việc đáp ứng nhu cầu văn hoá chính đáng của họ

Thông qua vai trò quan trọng đặc biệt trong xây dựng đời sống cộng đồng, môi trường vănhoá cơ sở còn góp phần nâng cao sức mạnh tổng hợp thực hiện các chức năng, nhiệm vụchính trị - xã hội của từng địa phương, cơ sở Hơn nữa, môi trường văn hoá cơ sở khôngnhững tạo điều kiện thuận lợi để nâng cao đời sống văn hoá của nhân dân, mà còn đóng vaitrò quan trọng trong việc huy động sức mạnh tổng hợp của toàn dân đẩy mạnh sản xuất, pháttriển kinh tế; thực hiện đúng quan điểm, đường lối của Đảng, tuân thủ chính sách và pháp luậtcủa Nhà nước một cách tự giác, có nền nếp; giữ vững trật tự an ninh và an toàn xã hội; làmcho tổ chức và hoạt động xã hội ở từng địa phương, cơ sở được đặt trên nền tảng vững chắc,

có chiều sâu: nền tảng văn hoá.

Xây dựng môi trường văn hoá cơ sở thực chất là quá trình xây dựng tất cả những yếu tốhợp thành điều kiện tổng thể cho quá trình văn hoá hoá đời sống cộng đồng ở các làng xã,phường phố, buôn bản, cơ quan nhà nước, cơ sở sản xuất kinh doanh, đơn vị cơ sở trong lựclượng vũ trang Đó là quá trình làm cho mỗi địa phương, cơ sở trở thành một pháo đài chínhtrị - tư tưởng, thành cái nôi nuôi dưỡng, hoàn thiện những giá trị văn hoá và hạn chế, loại bỏcác phản giá trị trong đời sống xã hội Hơn nữa, môi trường văn hoá, với cơ chế tác động

"mềm" vào nhu cầu văn hoá và sự hấp dẫn, chinh phục con người bằng sức mạnh "uyểnchuyển" của văn hoá, luôn góp phần thực hiện các nhiệm vụ chính trị - xã hội của các địaphương, cơ sở một cách đặc biệt hiệu quả

Trong thực tiễn, môi trường văn hoá cơ sở ở nước ta đã, đang và sẽ thể hiện vai trò quantrọng trong việc tạo điều kiện tổng thể thuận lợi xây dựng đời sống cộng đồng ở từng địaphương, cơ sở theo hướng "tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" "Tiên tiến”, "bản sắc dân tộc"thực chất là những đặc trưng cho giá trị văn hoá của nền văn hoá Việt Nam trong thời đại Hồ

Chí Minh, nên đòi hỏi phải được xây dựng bằng con đường văn hoá hoá và trên nền tảng văn

hoá để thấm sâu bền vững vào nhân cách con người Việt Nam mới Môi trường văn hoá cơ sở

còn đóng vai trò quan trọng không thể thiếu trong việc giải quyết mâu thuẫn khách quan giữayêu cầu nâng cao tính trí tuệ và nhân văn của mọi hoạt động xã hội với thực trạng còn bất cập,yếu kém trong đời sống văn hoá và công tác quản lý văn hoá ở một số địa phương, cơ sở -một trong những đòi hỏi bức xúc của thực tiễn hiện nay

Về nội dung tác động, vai trò của môi trường văn hoá cơ sở đối với quá trình xây dựng đời

sống cộng đồng được thể hiện trực tiếp trong xác lập và thực hiện hệ thống các thang bậc giá

trị văn hoá, hệ thống các tiêu chí quan hệ văn hoá và hệ thống các chuẩn mực hoạt động văn hoá.

Sự hình thành, tồn tại và phát triển của các hình thức cộng đồng người trong lịch sử bao

giờ cũng gắn liền với việc xác lập và thực hiện hệ thống các thang bậc giá trị văn hoá nhằm

định hướng và điều chỉnh hành vi của con người trong cộng đồng Thang bậc giá trị văn hoá

là sự chế định hoá các chuẩn chân, thiện, mỹ trong sự thống nhất hữu cơ của chúng, tạo nên ởmỗi cá nhân hay cộng đồng một định hướng chung thống nhất trong lựa chọn và thực hiện giátrị Tuy nhiên, quá trình xác lập và thực hiện hệ thống này không hề diễn ra theo thể thức "banbố" một cách áp đặt, mà hoàn toàn dưới tác động của môi trường văn hoá, tức là theo phươngthức văn hoá hoá

Đời sống chung của xã hội luôn đòi hỏi việc đáp ứng các nhu cầu đa dạng và theo nhiềuphương thức khác nhau của từng cá nhân phải có sự lựa chọn tối ưu; mặt khác, việc từngthành viên đánh giá nhân cách văn hoá người khác nhằm định đoạt lợi ích chung cho cộngđồng cũng phải dựa trên một hệ chuẩn mang tính phổ quát Với việc thực hiện các thang bậcgiá trị văn hoá, môi trường văn hoá cơ sở đóng vai trò định hướng chủ yếu đối với nhu cầu đadạng của mỗi cá nhân, thông qua việc xác định hệ quy chiếu cụ thể trong điều kiện cụ thể, đưa

ra hình mẫu nhân cách văn hoá tiêu biểu và tạo điều kiện tổng thể để nhân điển hình trongcộng đồng văn hoá

Với việc xác lập hệ thống các thang bậc giá trị văn hoá, môi trường văn hoá cơ sở còn tạođiều kiện tổng thể để con người và cộng đồng sáng tạo văn hoá Sở dĩ như vậy bởi vì, mộttrong những đặc trưng cơ bản của quá trình sáng tạo văn hoá là tính cá nhân, cá biệt trongđộng thái sáng tạo gắn với tính phổ quát của giá trị - kết quả trực tiếp của quá trình sáng tạo

ấy Môi trường văn hoá cơ sở tìm kiếm những "mẫu số chung" của các quan niệm giá trị vốnmang dấu ấn cá nhân để xác lập các thang bậc giá trị văn hoá mang tính chung của cả cộngđồng

Môi trường văn hoá cơ sở còn là nơi tạo ra những tiền đề và điều kiện thuận lợi để conngười và cộng đồng không ngừng bổ sung, hoàn thiện những giá trị văn hoá phù hợp với xuthế chung của tiến bộ xã hội Đồng thời, đó cũng chính là nơi trực tiếp tạo dư luận xã hội tíchcực và định hướng dư luận nhằm củng cố các giá trị văn hoá đích thực, đấu tranh loại bỏ phảngiá trị

Bởi chứa đựng một hệ thống các thang bậc giá trị chung m môi trà nói ường văn hoá cơ sở

nhiên, môi trường văn hoá chỉ xác lập v ho n thià nói à nói ện cái ý nghĩa văn hoá khái quát chứađựng trong các quan hệ người, kể cả các quan hệ thuần văn hoá cũng như các quan hệkhông trực tiếp nhằm mục đích văn hoá v hà nói ướng tới lợi ích "thuần" văn hoá Từ đó, môitrường văn hoá tích cực thúc đẩy sự phát triển trình độ nhân tính, trình độ sáng tạo và nóinhân văn theo tiêu chí chân, thiện, mỹ đối với tất cả các bên tham gia mối quan hệ Tínhchất v tà nói rình độ cao hay thấp, sâu sắc hay ít sâu sắc, tiến bộ hay lạc hậu, sơ giản hay ho nà nóithiện của các quan hệ người trong đời sống hiện thực phụ thuộc v o tính chà nói ất v trình à nói độcủa môi trường văn hoá cơ sở Việc xây dựng, phát triển, ho n thià nói ện các quan hệ ngườibao giờ cũng chỉ được thực hiện trong môi trường văn hoá cơ sở tốt đẹp, l nh mà nói ạnh.Mỗi kiểu quan hệ người trong lịch sử vừa l m nà nói ền tảng hình th nh, và nói ừa phản ánh và nóichịu sự quy định của một kiểu môi trường văn hoá nhất định Quan hệ người trong xã hội cógiai cấp thể hiện tập trung ở quan hệ giai cấp thì môi trường văn hoá cũng mang tính giaicấp sâu sắc, phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp, ý thức hệ giai cấp v là nói ợi ích văn hoá củamỗi giai cấp Nhưng chính môi trường văn hoá mang tính giai cấp ấy lại thúc đẩy sự ho nà nóithiện hoặc chế ước các quan hệ giữa những con người cụ thể Mặt khác, môi trường vănhoá cơ sở còn l m cho các quan hà nói ệ người phản ánh, hội kết được những nhân tố vốn cótrong bản sắc dân tộc của văn hoá v truyà nói ền thống văn hoá dân tộc Tâm hồn, cốt cách dântộc bao giờ cũng toả dấu ấn sâu sắc trong các môi trường văn hoá đương đại, v do à nói đó,trong các quan hệ người phong phú, đa dạng

Việc xây dựng, củng cố và nói phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đ bà nói ản sắc dân tộc theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa luôn gắn với xây dựng môi trường văn hoá cơ sở, nhằmkhông ngừng ho nà nói thiện các quan hệ người theo tiêu chí của chủ nghĩa nhân đạo cộng sản:tôn trọng con người, lấy con người l m mà nói ục đích v già nói ải phóng năng lực sáng tạo của họ,loại trừ áp bức bất công, tạo điều kiện để con người phát triển h i ho , tà nói à nói ự do, to n dià nói ện.Đồng thời, môi trường văn hoá cơ sở tạo thuận lợi để khai thác, bảo vệ, phát huy v phátà nóitriển thuần phong, mỹ tục trong quan hệ văn hoá truyền thống ở từng địa phương, cơ sở mà nóicốt lõi l hai "trà nói ục" liên kết lớn: một l , à th cá nhân - gia đình - l ng xã (tà nói ập thể) - đất nước, và nói

hai l , à th tổ tiên ông b - các thà nói ế hệ hiện tại - con cháu mai sau

Cùng với xác lập v thà nói ực hiện hệ thống các thang bậc giá trị văn hoá, các tiêu chí quan

hệ văn hoá, vai trò của môi trường văn hoá cơ sở còn được thể hiện ở việc xác lập v th à th ực hiện hệ thống các chuẩn mực hoạt động văn hoá trên mọi lĩnh vực, từ sản xuất vật chất, đấu

tranh xã hội, giao tiếp, ứng xử… đến các hoạt động thuần văn hoá Các quan hệ người chỉ

có ý nghĩa văn hoá v bià nói ểu hiện giá trị chân, thiện, mỹ thông qua hoạt động đa dạng củacộng đồng người trong môi trường văn hoá cơ sở Sự phát triển những giá trị người tronglịch sử - tức văn hoá - bao giờ cũng thông qua hoạt động sống của con người

Nhìn phiến diện thì chỉ thấy dường như mỗi cá nhân có một cách thức hoạt động riêngbiệt, nhưng dưới góc nhìn tổng thể, to n dià nói ện thì những cái riêng ấy lại chứa đựng nhữngchuẩn mực chung phản ánh một môi trường văn hoá nhất định Cái chung n y thà nói ể hiệntrình độ sáng tạo v nhân và nói ăn, trình độ chân, thiện, mỹ của hoạt động, đồng thời cũng biểuhiện cách thức phù hợp nhất m cá nhân có thà nói ể lựa chọn để tiến h nh mà nói ột hoạt động trongđời sống cộng đồng Lịch sử đã chứng minh rằng, tất cả các hoạt động mang tính sáng tạo

v nhân và nói ăn của con người đều chứa đựng những giá trị văn hoá v à nói đều tác động trở lạinuôi dưỡng cộng đồng về mặt văn hoá Nhân loại tiến bộ đang ý thức được điều đó khi cốgắng đưa "hệ số văn hoá" v o to n bà nói à nói ộ hoạt động của con người

Trên thực tế, môi trường văn hoá cơ sở luôn làm cho văn hoá thâm nhập vào mọi lĩnh vựchoạt động, tạo nên những "phạm trù kép" rất phổ biến: văn hoá chính trị, văn hoá kinh doanh,văn hoá ẩm thực, văn hoá quân sự Trong tất cả các hoạt động "mang văn hoá" của conngười thì độ "đậm đặc văn hoá" thường được chứa đựng trong các hoạt động "thuần văn hoá"như tham quan, lễ hội, biểu diễn nghệ thuật Nhưng, cùng với các hoạt động chung, các hoạtđộng thuần văn hoá chỉ biểu hiện được sức mạnh ở sự tác động tổng hợp đến con người trongmột môi trường văn hoá nhất định Nói cách khác, môi trường văn hoá cơ sở đem lược quychất văn hoá trong toàn bộ hoạt động của con người và cộng đồng vào hệ thống chuẩn mựchoạt động văn hoá Chất lượng của môi trường văn hoá cơ sở luôn trực tiếp "đong đo" và chếước chất lượng của hoạt động văn hoá trong xây dựng và phát triển đời sống cộng đồng thôngqua hệ chuẩn này

Vì vậy, để xây dựng đời sống cộng đồng tốt đẹp, ng y c ng ho n thià nói à nói à nói ện v nà nói ăng động,chúng ta phải tìm ra những giải pháp hiệu quả l m tà nói ăng chất văn hoá của tất cả các hìnhthức hoạt động trong môi trường văn hoá cơ sở Việc cải thiện môi trường văn hoá theo

hướng ng y c ng mà nói à nói ở rộng dân chủ v à nói đậm tính nhân văn có tác dụng đặc biệt đối với cáchoạt động thuần văn hoá, khuyến khích xu hướng quay về cội nguồn bản sắc dân tộc, thểhiện được ý nghĩa nhân văn đích thực Nếu thoát ly môi trường văn hoá, để bị tiêm nhiễmbởi phản giá trị thì các hoạt động thuần văn hoá lại trở nên cực kỳ phản văn hoá.

Về phương diện tác động, vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng đời sống cộng

đồng biểu hiện nổi bật ở sự tác động sâu sắc đến tư tưởng - đạo đức - lối sống của mỗi con người

và cả cộng đồng.

Môi trường văn hoá cùng các thành tố của nó được đặt trên cơ sở lý luận khoa học nhờ nềntảng tư tưởng - văn hoá Tư tưởng - văn hoá biểu hiện chiều sâu bản chất của môi trường vănhoá; đó là phản ánh một trong những hình thái giá trị người mang tính sáng tạo nhất - nănglực khái quát bằng tư tưởng, lý luận Cộng đồng người cùng với các quan hệ và hoạt động của

họ trong môi trường văn hoá luôn hướng tới mục đích nhất định và đạt hiệu quả cao nhất khiđược soi sáng bởi tư tưởng khoa học Có tư tưởng sâu sắc mới có thể nhìn nhận, lựa chọnđúng đắn những giá trị sáng tạo và nhân văn trong toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của xãhội cũng như bản thân, nhằm bồi bổ cái chân, thiện, mỹ cho chính mình Thiếu trí tuệ dẫnđường, con người sẽ trở nên thiếu sức sống để phát triển một cách năng động, sáng tạo Tác động về mặt tư tưởng - văn hoá của môi trường văn hoá cơ sở đến đời sống cộng đồngbiểu hiện hình thái tác động ở cấp độ tư tưởng, lý luận khoa học Thực chất, đó là tổng thểnhững tác động theo đường dẫn văn hoá của các hình thái ý thức xã hội ở tầng lý luận - hệ tưtưởng đến con người và cộng đồng xã hội Trong đó, hệ tư tưởng chính trị, hệ thống tri thứckhoa học và hệ thống quan điểm lý luận đạo đức, lối sống được coi là nền tảng quan trọngnhất, không những đối với sự phát triển ý thức xã hội nói chung mà còn là tiêu chí cơ bản đểđánh giá trình độ văn hoá của mỗi cá nhân cũng như của cả cộng đồng trong môi trường vănhoá cơ sở

Trong xã hội có sự phân chia giai cấp và đối kháng giai cấp, quá trình phát triển trí tuệ,khoa học luôn gắn liền với lợi ích và lập trường giai cấp sử dụng nó Các phạm trù đạo đức:trách nhiệm, nghĩa vụ, vinh dự, lương tâm cũng phản ánh hệ tư tưởng chính trị; nhưng dướitác động của môi trường văn hoá, bản chất hướng thiện, nhân văn vốn có làm cho nó có sứcchinh phục con người "Hệ thống các quan điểm, các tư tưởng, lý luận, chính trị, pháp luật,

đạo đức, thẩm mỹ, tôn giáo, triết học có vai trò dính kết, định hướng các vòng cộng đồng vănhoá"([8]).

Kinh nghiệm lịch sử của dân tộc ta và của nhiều nước trên thế giới đã chỉ ra rằng, chiếnlược phát triển chung của một đất nước không thể bỏ qua các hoạt động giáo dục và khoa học

Từ những kinh nghiệm lịch sử ấy, Đảng ta đề ra chủ trương: "Phát triển giáo dục và đào tạo

là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, làđiều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởngkinh tế nhanh và bền vững"([9]) Đồng thời, Đảng ta khẳng định: "Phát triển khoa học và

công nghệ cùng với phát triển giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động

lực đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước"([10]) Sự nghiệp đổi mới tư duy về chủnghĩa xã hội, về vai trò ngày càng quan trọng của cuộc cách mạng khoa học đối với tiến bộ xãhội, về xu hướng quốc tế hoá đời sống xã hội ngày càng tăng đã và đang đòi hỏi chúng tacần có cách nhìn mới về môi trường văn hoá cơ sở và vai trò nâng cao dân trí của văn hoá.Phát huy vai trò nâng cao dân trí của văn hoá trong môi trường văn hoá cơ sở là một động lựcquan trọng thúc đẩy đời sống xã hội phát triển không ngừng

Với ý nghĩa đó, môi trường văn hoá cơ sở đóng vai trò định hướng hệ tư tưởng chính trị,

hệ thống tri thức khoa học và hệ thống quan điểm lý luận đạo đức, lối sống trong đời sốngcộng đồng ở từng địa phương, cơ sở Môi trường văn hoá cơ sở lành mạnh, trong sáng là điềukiện thuận lợi để hình thành và củng cố, phát triển nền tảng hệ tư tưởng chính trị, hệ thống trithức khoa học và hệ thống quan điểm lý luận đạo đức, lối sống tiên tiến Hơn nữa, đó còn làđiều kiện bảo đảm sự thống nhất giữa tính trí tuệ, tính khoa học với lập trường, lợi ích giaicấp công nhân và chủ nghĩa nhân đạo cộng sản, chuyển hoá các yếu tố đó thành bản chất tốtđẹp của nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc mà chúng ta đang xây dựng hiện nay.Trên nền tảng hệ tư tưởng chính trị, hệ thống tri thức khoa học và hệ thống quan điểm lýluận đạo đức, lối sống, môi trường văn hoá cơ sở góp phần hình thành bầu không khí tâm lý -văn hoá lành mạnh trong cộng đồng dân cư, tập thể Sự tác động thường xuyên, trực tiếp củacác sự kiện, hiện tượng, quá trình, vòng cộng đồng văn hoá đến con người bao giờ cũng thôngqua tâm lý xã hội, tâm lý nhóm và tâm lý cá nhân Đời sống tâm lý con người và cộng đồngbao gồm toàn bộ tình cảm, tâm trạng, thái độ, thói quen, dư luận vừa biểu hiện hình thái tồntại ở cấp độ tâm lý xã hội của môi trường văn hoá, vừa phản ánh tổng thể những tác động vănhoá của các hình thái ý thức xã hội trực tiếp ấy đến đời sống cộng đồng

Trong môi trường văn hoá cơ sở, tâm lý xã hội và tâm lý nhóm có ảnh hưởng quyết địnhđến sự hình thành, biến đổi, phát triển tâm lý cá nhân và đến đặc điểm phương thức hoạt độngchung của các thành viên Môi trường văn hoá cơ sở lành mạnh tạo nên bầu không khí tâm lýcộng đồng cởi mở, chân tình, làm cho các thành viên an tâm, phấn khởi, làm cho mọi hoạtđộng tập thể đạt hiệu quả cao Nếu ngược lại, môi trường đó sẽ tạo nên "sức ì", sự thiếu tintưởng lẫn nhau và tất yếu xuất hiện những nhóm tâm lý gồm những người có tâm trạng, sởthích, thói quen phù hợp nhau mà phần lớn là những êkíp cơ hội, trục lợi Do đó, tâm lý -văn hoá được coi là "hàn thử biểu" của môi trường văn hoá cơ sở, là sự thể hiện chất lượngthực của các quan hệ người, sự thử thách mức độ thâm nhập vào quần chúng của tư tưởng -văn hoá

Hơn nữa, với sức mạnh của những "làn sóng ngầm" nhưng có năng lượng cực lớn nếu gặpyếu tố châm ngòi trong môi trường văn hoá cơ sở, thành tố tâm lý - văn hoá có thể gây nhữngbiến động khó lường nhất đến đời sống xã hội và khuynh hướng phát triển của con người.Môi trường văn hoá trong sáng, lành mạnh, năng động hay "ô nhiễm", nặng nề, giả tạo trướchết là do chất lượng của đời sống tâm lý - văn hoá trong đó trực tiếp quy định Cho nên, đểmôi trường văn hoá cơ sở tạo dựng được bầu không khí tâm lý lành mạnh, ổn định trong cộngđồng, cần chú ý tới các nhân tố tác động như tâm lý xã hội (phạm vi rộng); vai trò định hướng

và phẩm chất, năng lực, uy tín người lãnh đạo; mức độ mạnh - yếu của các nhóm đặc biệt(nhóm tích cực, tiêu cực); chất lượng bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho các thànhviên

Vai trò của thành tố tâm lý - văn hoá trong môi trường văn hoá cơ sở còn thể hiện ở việcthắt chặt mối quan hệ văn hoá giữa con người với tự nhiên thông qua cảnh quan văn hoá Tựanhư khung cảnh thiên nhiên với những "nhân vật" là con người đang hoạt động, truyền cái

"thần" văn hoá đến đời sống cộng đồng, cảnh quan văn hoá trong môi trường văn hoá cơ sởtác động trực tiếp vào giác quan con người và ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống sinh hoạthàng ngày của cộng đồng, có thể tạo nên tâm lý yêu thích, thoải mái hay chán chường, khóchịu

Xét ở một góc độ nhất định, "một nửa" sự tác động của môi trường văn hoá cơ sở đến đờisống tâm lý cộng đồng là các tác động thông qua cảnh quan văn hoá Tuy nhiên, vai trò củamôi trường văn hoá cơ sở thông qua cảnh quan văn hoá chỉ có hiệu quả cao khi hoà đồng vớiđời sống nội tâm, với các quan hệ người, với tri thức khoa học, tư tưởng chính trị - đạo đức,

tâm lý xã hội và hoạt động của con người Chỉ có như vậy, cảnh quan văn hoá trong môitrường văn hoá cơ sở mới trở thành nguồn cảm hứng vô tận để con người sáng tạo văn hoá.Không có gì ngu ngốc hơn là biến thiên nhiên thành kẻ đối địch Đừng nói đến mức độ "bịthiên nhiên trả thù" mà ngay việc không biết cách cảm thụ, học hỏi cái hay, cái đẹp từ thiênnhiên đã là tự vứt đi một nửa số vốn văn hoá của chính mình.

Những khía cạnh cơ bản của sự tác động của môi trường văn hoá cơ sở trong xâydựng đời sống cộng đồng được phân tích trên đây có quan hệ biện chứng chặt chẽ vớinhau, vừa l tià nói ền đề, điều kiện vừa l kà nói ết quả của nhau, chế ước v bà nói ổ sung lẫn nhau,đồng thời cùng tác động trong một môi trường văn hoá tổng hợp đến từng cộng đồng xãhội v tà nói ừng con người

3 Quá trình nhập thân văn hoá trong môi trường văn hoá cơ sở

Khẳng định vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng đời sống cộng đồng cũngđồng thời là khẳng định vai trò của môi trường văn hoá đó đối với quá trình hình thành vàphát triển nhân cách Trong tiến trình lịch sử xã hội, mỗi kiểu môi trường văn hoá nhất địnhluôn đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc hình thành nên một kiểu mẫu con người nhấtđịnh; và khi môi trường văn hoá thay đổi, kiểu mẫu con người cũng thay đổi theo Văn hoákhông những là thước đo trình độ người đối với cộng đồng mà còn đối với từng con người cụthể

Trình độ văn hoá của từng cá nhân là sự thống nhất hài hoà giữa phẩm chất bên trong gồmthế giới quan, tư tưởng, tình cảm, năng lực hợp thành hệ thống giá trị khoa học, chính trị, đạođức, thẩm mỹ và biểu hiện ra trong toàn bộ hoạt động, cũng như kết quả và ý nghĩa các hoạtđộng ấy, kể cả những hành vi nhỏ nhất Người có văn hoá là người biết, hiểu và hành độngđúng, là người mà giữa tư tưởng, lời nói và việc làm luôn thống nhất với nhau Sự tồn tại trọnvẹn của mỗi cá nhân trong quá trình phát triển toàn diện năng lực sáng tạo, trí tưởng tượng,đời sống tình cảm và cả thể lực đều là các hiện tượng cơ bản của văn hoá Do đó, xây dựngmôi trường văn hoá cơ sở là điều kiện quan trọng nhất để tạo ra những con người có văn hoá,

và vấn đề trung tâm của quá trình xây dựng môi trường văn hoá cơ sở bao giờ cũng là vấn đềxây dựng con người

Vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng con người trước hết là định hướng

giá trị đối với quá trình nhập thân văn hoá của từng cá nhân nhằm hình thành, phát triển nhân cách

Con người chuyển từ đời sống bầy đàn sang đời sống xã hội thì môi trường sống của họđồng thời chuyển dần sang môi trường văn hoá và ngày càng được văn hoá hoá, nghĩa là làmcho mọi thành viên của xã hội trở nên có văn hoá, trở nên có "chất người" Chính môi trườngvăn hoá đã cải biến con người - tự nhiên thành con người - xã hội và làm cho nhân cách mỗingười ngày càng hoàn thiện

Cái đánh dấu sự phát triển bản chất người trong lịch sử là sự lấn át, vượt trội, tiết chế củatính nhân văn trước tính bản năng, hay nhân tính trước thú tính Hơn nữa, tính nhân văn cònlàm cho tính bản năng của con người cũng được văn hoá hoá Con người nặng về bản năng thì

"đói ăn vụng, túng làm càn", còn con người trọng nhân văn thì "đói cho sạch, rách cho thơm".Như vậy, quá trình phát triển và phát huy những giá trị người trong lịch sử xã hội cũng đồngthời là quá trình con người từng bước chế ngự và làm chủ cái bản năng động vật để ngày càng

"tách" khỏi động vật và "thoát" khỏi động vật Điều đó làm cho mỗi người không những cóthể đối diện với tự nhiên như một chủ thể đầy bản lĩnh, mà còn hình thành, phát triển được

"chất người" của mình trong làm chủ xã hội, đồng thời làm chủ chính bản thân mình Chỉ có

trong môi trường văn hoá, con người mới thực sự thành Người.

Quá trình văn hoá hoá, nhìn từ phía tác động xã hội, cũng đồng thời là quá trình hình thành và phát triển nhân cách theo phương thức "nhập thân văn hoá", nhìn từ phía tiếp nhận

của con người Và dù dưới góc độ nào, quá trình ấy bao giờ cũng chỉ có thể diễn ra trong một

môi trường văn hoá nhất định mà nếu thoát ly khỏi đó, con người chỉ còn lại bản năng Bởi vì,thực chất của sự hình thành và phát triển nhân cách là việc tích luỹ, không ngừng làm tăngvốn văn hoá của con người trong môi trường văn hoá Tác động của quá trình văn hoá hoá từđời sống cộng đồng cũng chỉ đạt hiệu quả cao khi từng con người tiếp nhận nó một cách tựgiác Trong cùng một môi trường văn hoá, "kích thước văn hoá" của mỗi người chủ yếu tuỳthuộc vào trình độ nhập thân văn hoá cao hay thấp, toàn diện hay kém toàn diện, sâu sắc hay

ít sâu sắc

Dưới tác động của môi trường văn hoá cơ sở, quá trình nhập thân văn hoá diễn ra trongsuốt cả cuộc đời mỗi con người, từ thuở ấu thơ và ngày càng tăng dần cả về lượng cũng như

về chất theo các thời kỳ trưởng thành Khổng Tử đã chiêm nghiệm: tam thập nhi lập (tuổi bamươi là tuổi lập thân), tứ thập nhi bất hoặc (bốn mươi tuổi không còn nghi ngờ những việcmình theo đuổi), ngũ thập nhi tri thiên mệnh (năm mươi tuổi có thể dự đoán mọi sự), lục thậpnhi nhĩ thuận (đến tuổi sáu mươi, người ta thường chọn những điều dễ nghe để bảo ban concháu) Tập tục truyền thống của một số dân tộc còn quy định những thể lễ để công nhận trình

độ nhập thân văn hoá của các thành viên Tục cắt bao quy đầu cho trẻ em ở người Hồi; tục càrăng, căng tai ở đồng bào Bana, tục gửi tu trên chùa trước khi thành niên ở người Khơme,Mianma đều chỉ được tiến hành khi đến độ tuổi nhất định

Trong thực tiễn đời sống xã hội, phương thức, trình độ, tốc độ, chiều sâu… nhập thân vănhoá luôn tuỳ thuộc vào trình độ văn hoá đã tích luỹ trước đó Vì thế nên các quốc gia hiện đạithường lấy độ tuổi mười tám để đánh dấu sự trưởng thành về mặt nhân cách công dân, và đócũng chính là sự trưởng thành có thể chấp nhận của quá trình nhập thân văn hoá từ trẻ emthành người lớn Tuy nhiên, toàn bộ quá trình nhập thân văn hoá còn trực tiếp phụ thuộc vàochất lượng từng môi trường văn hoá cụ thể

Quá trình nhập thân văn hoá của con người trong môi trường văn hoá còn làm cho từngnhân cách hấp thụ được những nét bản sắc dân tộc độc đáo của văn hoá Mặc dù không có sựkhác biệt cơ bản về kết cấu sinh học, nhưng do tiếp nhận những tác động của môi trường vănhoá với bản sắc dân tộc khác nhau mà nhân cách văn hoá mỗi dân tộc, mỗi vùng miền lạikhông hoàn toàn giống nhau Chẳng hạn, người dân miền biển quen "ăn sóng, nói gió" nênkhoáng đạt trong các mối quan hệ, trong khi người dân thị thành tinh tế, khôn khéo và phachút màu mè, kiểu cách, còn người dân miền núi lại chất phác, thật thà và người dân nôngthôn thì thuần hậu theo kiểu "quê mùa" Khi thay đổi môi trường sống, những dấu ấn văn hoá

đó về cơ bản vẫn còn in đậm, nhưng quá trình tái nhập thân văn hoá sẽ diễn ra trong sự tácđộng của môi trường văn hoá mới để hình thành những nét tính cách mới

Điều cốt yếu trong quá trình nhập thân văn hoá nhằm hình thành và phát triển nhân cách làmỗi người phải xác định đúng "toạ độ văn hoá" của mình trong một môi trường văn hoá nhấtđịnh Chỉ có trên cơ sở ấy, mỗi cá nhân mới có thể thiết lập được mối quan hệ văn hoá với tựnhiên, với xã hội, với người khác và với chính bản thân mình, từ đó nhìn nhận đúng đắn vềnghĩa vụ và quyền lợi, vinh dự và trách nhiệm, cống hiến và hưởng thụ nhằm làm giàu vốnvăn hoá toàn diện của bản thân và biết cách cư xử có văn hoá Một giám đốc giỏi phải đồngthời là một người chồng tốt, người cha mẫu mực, người con có hiếu thì mới trở thành một

nhân cách có văn hoá Song, nếu xác định không đúng toạ độ văn hoá, chắc chắn sẽ dẫn đếntình trạng "lệch chuẩn nhân cách", "râu ông nọ cắm cằm bà kia", đưa lối xử sự gia đình chủnghĩa vào công việc và đem bệnh nghề nghiệp về áp đặt ở gia đình

Có hai phương thức nhập thân văn hoá (và cũng là hai phương thức văn hoá hoá) Đó lànhập thân văn hoá thông qua phương thức tiếp nhận có tổ chức và nhập thân văn hoá thôngqua phương thức tự tiếp nhận văn hoá Tiếp nhận có tổ chức là quá trình nhập thân văn hoácủa con người nhờ được giáo dục, đào tạo một cách hệ thống, cơ bản, theo trường lớp, bài bảnnhất định Phương thức này thường giới hạn trong phạm vi không gian - thời gian được ấnđịnh và không phải tất cả mọi người đều có đủ điều kiện để theo đuổi nghiệp học; hơn nữa, sốvốn văn hoá được tiếp nhận theo phương thức này không lớn và không đa dạng Nhưng đó lànhững giá trị văn hoá mang tính luận lý, có hàm lượng trí tuệ cao và có khả năng định hướngphương pháp luận, nên giúp con người tránh được vấp váp, thử nghiệm, mò mẫm, "phát minhlại" những phát minh Còn phương thức tự tiếp nhận văn hoá thì gắn liền với quá trìnhtrưởng thành của cả đời người, được tiến hành trong mọi lúc, mọi nơi, từ tự học của bản thânđến giáo dục của gia đình, nhà trường, xã hội, cơ quan làm việc, các đoàn thể nhân dân Nóđến với tất cả mọi người dù được tiếp nhận tự phát hay tự giác, có hình thức hết sức phongphú, gắn liền với thực tiễn và chiếm hầu hết trong tổng số vốn văn hoá cá nhân Đồng thời, nócòn là nền tảng quyết định tính hiệu quả của phương thức tiếp nhận có tổ chức

Do vậy, quá trình văn hoá hoá của cộng đồng xã hội đối với mỗi con người, cũng chính làquá trình nhập thân văn hoá nhằm hình thành và phát triển nhân cách, luôn đòi hỏi phải kếthợp chặt chẽ cả hai phương thức nói trên Và dù nghiêng theo phương thức nào thì quá trìnhnhập thân văn hoá cũng chỉ có thể diễn ra trong một môi trường văn hoá nhất định - môitrường văn hoá cơ sở Con người sáng tạo văn hoá, vun đắp nên những nền văn hoá và đến

lượt nó, văn hoá của từng thời đại bồi bổ, chắt chiu chất người ở con người Sự sáng tạo lẫn

nhau đó được thực hiện thông qua tất cả các hoạt động sống của con người trong tiến trìnhlịch sử và tạo nên môi trường văn hoá để nuôi dưỡng con người về phương diện văn hoá.Quá trình nhập thân văn hoá trong môi trường văn hoá cơ sở là một trong những biểu hiệnquan trọng nhất của vai trò môi trường văn hoá đó đối với đời sống cộng đồng Điều khẳngđịnh này xuất phát từ mối quan hệ biện chứng giữa văn hoá cá nhân và văn hoá cộng đồng với

tư cách là môi trường hình thành và phát triển nhân cách mỗi thành viên trong cộng đồng ấy

Cá nhân và cộng đồng đều là chủ thể sáng tạo văn hoá và là chủ thể thiết lập các quan hệ nhân

văn Song, văn hoá cá nhân bao giờ cũng mang dấu ấn riêng và chỉ gia nhập văn hoá cộngđồng, trở thành văn hoá cộng đồng cái phần được cộng đồng thẩm định, đánh giá, công nhận

là có ý nghĩa xã hội Còn văn hoá cộng đồng là toàn bộ thành tựu sáng tạo, giá trị và chuẩnmực văn hoá được hình thành thông qua hoạt động của một cộng đồng nhất định, được cácthành viên trong cộng đồng chấp nhận, coi là đại biểu

Mối tương tác hữu cơ giữa văn hoá cá nhân và văn hoá cộng đồng cần được nhìn nhận mộtcách rất biện chứng Văn hoá cộng đồng không phải là phép cộng đơn thuần của văn hoá các

cá nhân mà được hình thành gắn liền với sự phát triển những giá trị người của mỗi cá nhântrong quan hệ cá nhân - cộng đồng, Không có văn hoá cộng đồng chung chung, tách rời hoạtđộng của các cá nhân và không thể có văn hoá cộng đồng nếu không có văn hoá cá nhân.Ngược lại, văn hoá cá nhân bao giờ cũng dựa trên nền tảng văn hoá cộng đồng, là sự phản ánh

và hiện diện của văn hoá cộng đồng thông qua lăng kính chủ thể của từng người Văn hoácộng đồng thẩm thấu vào mỗi cá nhân, đồng thời văn hoá cá nhân mở rộng và làm phong phúvăn hoá cộng đồng Mặt khác, mối tương tác giữa văn hoá cá nhân với văn hoá cộng đồngluôn diễn ra trong một môi trường văn hoá nhất định

Môi trường văn hoá cơ sở nếu được tiếp cận như sự tác động tổng hợp về mặt vănhoá của sự vật, hiện tượng, quá trình đến con người thì bao gồm những tác động văn hoá

từ đời sống vật chất (sản xuất vật chất, tổ chức cộng đồng, hoạt động xã hội, cảm thụthiên nhiên, chinh phục tự nhiên ) v tà nói ừ đời sống tinh thần (tư tưởng, tâm lý xã hội,chính trị, pháp luật, đạo đức, tôn giáo, khoa học, nghệ thuật ) Còn nếu được tiếp cậnnhư sự tiếp nhận tổng hợp về văn hoá của con người, môi trường văn hoá cơ sở đượccấu trúc bởi sự tiếp nhận văn hoá của con người trước ngoại cảnh (sản xuất vật chất, sảnxuất tinh thần, bảo đảm đời sống, cảnh quan văn hoá ) v sà nói ự tiếp nhận, nuôi dưỡng nhâncách văn hoá từ chính đời sống nội tâm (phát triển nhận thức, tư tưởng; tu dưỡng đạođức, hình th nh là nói ối sống; tự đánh giá, điều chỉnh, xác định vị thế cá nhân; xử lý chiều sâuđời sống tâm linh )

Cho nên, từ cả hai cách tiếp cận nói trên, đều có thể thấy môi trường văn hoá cơ sở tácđộng một cách toàn diện đến sự hình thành và phát triển nhân cách Môi trường văn hoá cơ sởcòn đưa các chỉ số trí tuệ và nhân văn vào mọi lĩnh vực xã hội, khuyến khích xu hướng trở lạivới cội nguồn dân tộc, trở lại các giá trị nhân văn truyền thống, đề cao vị thế con người trong

thực tiễn đời sống xã hội Trong đó, vai trò quan trọng nhất của môi trường văn hoá cơ sởchính là sự tác động của nó đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách, tức là nuôidưỡng con người về mặt văn hoá một cách toàn diện.

Môi trường văn hoá cơ sở được tạo thành từ nhiều yếu tố nên tác động đến quá trình hìnhthành và phát triển nhân cách một cách đa dạng và nhiều chiều Thành thử, tính định hướnggiá trị luôn phản ánh xu hướng xác đáng của con người là muốn vươn lên chiếm lĩnh hoặc tiếpcận một hệ giá trị cao cả nhất định, nhờ đó mà nhân cách được hoàn thiện ở cấp độ cao hơn.Định hướng giá trị văn hoá là một thành phần cơ bản trong cấu trúc hình thành nhân cách, xácđịnh thái độ văn hoá của từng cá nhân trước mỗi tình huống cụ thể, quy định hành vi và phẩmhạnh văn hoá cũng như khuynh hướng và tính tích cực xã hội về văn hoá, tức là xác lập vàthực hiện các cách thức khuôn mẫu ứng xử, các dạng thức hoạt động của họ

Cùng với định hướng giá trị, quá trình nhập thân văn hoá của con người còn bao gồm sự

tiếp nhận các phương diện tác động đa dạng, cụ thể của môi trường văn hoá cơ sở nhờ những chức năng cơ bản của văn hoá.

Môi trường văn hoá cơ sở thực hiện chức năng giáo dục của văn hoá mà nhờ đó, nó tácđộng trực tiếp tới sự hình thành và phát triển nhân cách toàn diện, tới tầng sâu kín nhất củađời sống tinh thần và phát huy tối đa tiềm năng của con người Giáo dục con người là chứcnăng xã hội bao trùm của văn hoá, thể hiện ở việc định hướng lý tưởng, đạo đức, hành vi của con người và cộng đồng theo hệ chuẩn chân, thiện, mỹ Với chức năng này, văn hoá trởthành động lực hết sức cơ bản tạo nên sự phát triển liên tục của lịch sử nhân loại và từng dântộc, như sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại và tương lai, duy trì và phát triển truyền thốngbản sắc độc đáo của từng dân tộc Môi trường văn hoá cơ sở thực hiện chức năng giáo dục củavăn hoá thông qua hệ thống các giá trị văn hoá, quan hệ văn hoá, hoạt động văn hoá, thiết chếvăn hoá trong sự liên hệ khăng khít và tác động qua lại với hàng loạt chức năng khác: nhậnthức, thẩm mỹ, dự báo, giải trí

Việc giáo dục con người bằng văn hoá, tức là thông qua xác lập và thực hiện các hệ chuẩnchân, thiện, mỹ, có vai trò hết sức quan trọng Tuy nhiên, điều đó chỉ đạt hiệu quả cao khiđược đặt trong môi trường văn hoá cơ sở để biến quá trình giáo dục thành tự giáo dục, tức làthành quá trình nhập thân văn hoá Môi trường văn hoá cơ sở được coi như phương thức hiệuquả nhất để biến những yêu cầu của nếp sống văn hoá, kỷ cương pháp luật của xã hội thành hệ

thống động cơ, thái độ bên trong của mỗi người dân, làm cho quá trình xây dựng con ngườitrở thành quá trình tự xây dựng, tự phát triển, hoàn thiện.

Nâng cao dân trí là chức năng xã hội hàng đầu của văn hoá và có mặt trong mọi yếu tố củamôi trường văn hoá cơ sở Một tác phẩm nghệ thuật cùng với việc làm rung cảm trái timngười thưởng thức thì cũng được thấu hiểu và mang tới cho họ những hiểu biết mới về tựnhiên, xã hội, cuộc sống, con người Nhờ có chức năng này và thông qua thực hiện chứcnăng này, môi trường văn hoá cơ sở góp phần trang bị hệ thống tri thức trong suốt lịch sử pháttriển của con người và cộng đồng, làm cho thế hệ sau "đứng trên vai" thế hệ trước với tầmnhìn ngày càng rộng mở Môi trường văn hoá cơ sở còn tạo ra những điều kiện tổng thể đểtừng địa phương, cơ sở nâng cao dân trí về mọi mặt, qua đó bồi bổ vốn văn hoá của conngười Chức năng nâng cao dân trí của văn hoá không chỉ được phản ánh trong lý luận vănhoá chuyên ngành, mà còn thể hiện một cách đa dạng, phong phú và sinh động ở chiều rộng,chiều sâu của các ngành khoa học khác

Trên thực tế, việc trang bị hệ thống các tri thức khoa học tự nhiên, khoa học - kỹ thuật,khoa học xã hội và nhân văn… đều là quá trình là truyền thụ những giá trị văn hoá Nếukhông có các thành tựu vĩ đại trong toán học, vật lý học, hoá học, sinh học, triết học, văn học,nghệ thuật thì văn hoá của nhân loại và văn hoá của từng quốc gia dân tộc sẽ thiếu bề rộng,chiều sâu và độ cao Song, nếu không thực hiện được chức năng nâng cao dân trí của văn hoáthì hệ thống tri thức của nhân loại cũng không thể thấm sâu vào các tầng lớp nhân dân Đặcbiệt, nhờ thực hiện chức năng nâng cao dân trí của văn hoá mà môi trường văn hoá cơ sở trựctiếp củng cố quá trình tự nhận thức của từng cá nhân về chính "toạ độ văn hoá" của mình Bác

Hồ đã từng căn dặn chúng ta phải coi chừng xu hướng có nhiều người Việt Nam lại khônghiểu rõ lịch sử, đất nước, con người và những cái vốn rất quý báu của mình bằng lịch sử nướcngoài Đó là lời cảnh tỉnh không bao giờ muộn cho công tác giáo dục và quản lý văn hoá, nhất

là trước một số hiện tượng đau lòng trong xã hội ta hiện nay: sự xuống cấp về tư tưởng, đạođức, lối sống; những biểu hiện vong bản, sùng ngoại, hư vô lịch sử

Do vậy, việc học tập trong các bậc học từ mẫu giáo đến đào tạo tiến sĩ, từ nhà trường đếncuộc sống cũng chỉ nhằm đạt tới làm cho con người hiểu biết, tự tu dưỡng bản thân; biết làmviệc, có khả năng xây dựng gia đình; tự khẳng định mình, biết chung sống với người khác;góp phần ổn định, phát triển xã hội; giữ vững phép nước, kỷ cương, luân thường đạo lý…Trong quá trình đào tạo nghiêm túc, các khả năng tư duy của con người được hình thành và

phát triển toàn diện: tư duy biện chứng - logíc, tư duy kinh tế, tư duy chính trị, tư duy hìnhtượng, tư duy quản lý Sự phát triển của các trình độ tư duy đó phụ thuộc vào chiều sâu, độcao, tính nhuần nhuyễn và vững chắc của các tri thức khoa học đã được chiếm lĩnh Môitrường văn hoá cơ sở trang bị những kiến thức có ý nghĩa thế giới quan - phương pháp luận vàcác nguyên tắc, chuẩn mực hành động trong giáo dục, bồi dưỡng con người trở thành có vănhoá một cách toàn diện.

Điều chỉnh xã hội cũng là một trong những chức năng đặc biệt quan trọng của văn hoá màmôi trường văn hoá cơ sở thực hiện trong quá trình xây dựng, phát triển nhân cách toàn diệncủa mỗi con người Xã hội là một hệ thống tổ chức hoàn chỉnh, trong đó mỗi cá nhân sống vàhoạt động theo những quy tắc, chuẩn mực nhất định mà cộng đồng đã xác lập nhờ cách thứcvăn hoá hoá Môi trường văn hoá cơ sở góp phần điều chỉnh mọi quan hệ xã hội và hành vicon người theo một định hướng, lý tưởng, mục tiêu nhất định, do đó làm cho xã hội vận hànhbình thường Mặt khác, môi trường văn hoá cơ sở thường xuyên bổ sung hệ thống chuẩn mựcứng xử, quan hệ xã hội và loại bỏ dần những chuẩn mực đã lỗi thời, lạc hậu Thực hiện chứcnăng điều chỉnh xã hội của văn hoá, môi trường văn hoá cơ sở còn tự điều chỉnh để bảo đảm

sự phát triển lành mạnh, đúng hướng của chính nó, đấu tranh chống lại những yếu tố có xuhướng phản chân, phản thiện, phản mỹ

Cần chú ý rằng, đối tượng tác động của môi trường văn hoá cơ sở là đông đảo nhân dân cómặt bằng văn hoá ngày càng cao Những yêu cầu của nếp sống văn minh, đạo lý, kỷ cương,phép nước nếu được áp đặt trực tiếp thông qua con đường hành chính đơn thuần hoặc chỉbằng biện pháp giáo dục chung chung, xa rời thực tế sẽ trở nên cứng nhắc, gượng ép, hiệu quảkhông cao Nhưng khi được chuyển hoá thành yếu tố của môi trường văn hoá cơ sở, nhữngyếu cầu đó sẽ thấm vào đời sống và hoạt động của con người và cộng đồng xã hội một cách

hoàn toàn tự nhiên, trở thành phẩm chất, năng lực toàn diện như những thuộc tính bên trong

của từng thành viên với độ bền vững cao Tất nhiên cần thấy rằng, để đạt được hiệu quả thực

sự, cần phải kết hợp tốt phương thức đó với biện pháp hành chính - văn hoá, biện pháp giáodục rèn luyện, cũng như những con đường, biện pháp khác

Môi trường văn hoá cơ sở còn tạo ra những điều kiện cần thiết để quần chúng nhân dânsáng tạo những giá trị văn hoá tiên tiến, mở rộng giao lưu văn hoá qua những hình thức hoạtđộng và thiết lập những quan hệ văn hoá lành mạnh, từ đó hình thành những yếu tố mới trongphẩm chất, năng lực toàn diện của con người Thẩm mỹ là chức năng xã hội đặc biệt quan

trọng của văn hoá, vì trong cuộc sống, cùng với nhu cầu và khả năng hiểu biết, con người còn

có nhu cầu và khả năng hướng tới cái đẹp Nhu cầu và khả năng hướng tới cái đẹp là dấu hiệu

cơ bản nói lên trình độ phát triển những giá trị người ở mỗi cá nhân và cộng đồng, đồng thời

là một trong những động lực quan trọng tạo nên sự tiến bộ xã hội Thực tiễn lịch sử nhân loại

đã chứng minh rằng, mỗi bước tiến của xã hội cũng là một bước con người vươn tới cái đẹp.Với từng con người cũng vậy Nếu không biết rung động trước cái đẹp, không biết trântrọng cái đẹp và tìm mọi cách thức để sáng tạo nên cái đẹp, thì con người dù giàu có, giỏigiang, hiểu rộng biết sâu… cũng không thể được coi là con người có văn hoá một cách hoànchỉnh Chính vì vậy, môi trường văn hoá cơ sở luôn thực hiện chức năng thẩm mỹ của vănhoá thông qua quá trình sáng tạo, truyền toả, phát huy giá trị của các hình tượng nghệ thuậtnhằm định hướng cảm xúc, thị hiếu, lý tưởng thẩm mỹ và khơi gợi, bồi dưỡng khả năng, nhucầu thẩm mỹ của con người Thông qua thực hiện chức năng đó, môi trường văn hoá cơ sởcòn đóng vai trò quan trọng đối với việc hình thành những yếu tố mới trong phẩm chất, nănglực toàn diện của từng người, góp phần hoàn thiện con người và cộng đồng theo tiêu chí cáiđẹp Vai trò này không tách rời vai trò nâng cao dân trí và hướng tới làm cho môi trường vănhoá cơ sở thực hiện tốt chức năng giáo dục cũng như các chức năng khác của văn hoá

Vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong xây dựng con người, mà trực tiếp là địnhhướng quá trình nhập thân văn hoá nhằm phát triển nhân cách của họ, còn được biểu hiện ởviệc thực hiện nhiều chức năng khác của văn hoá như giao tiếp, giải trí, dự báo, phê phán, tíchluỹ, bảo quản và truyền bá thông tin Các chức năng xã hội của văn hoá có quan hệ biệnchứng, thống nhất, không tách rời nhau, tác động đồng bộ, tổng hợp thông qua môi trườngvăn hoá cơ sở, làm cho con người trở nên tốt hơn, đẹp hơn, hoàn thiện hơn, được bộc lộ vàphát huy cao độ những phẩm chất và năng lực toàn diện của mình

Quá trình nhập thân văn hoá trong môi trường văn hoá cơ sở luôn thể hiện ở kết quả xây

dựng và phát triển phẩm chất, năng lực toàn diện của con người.

Phẩm chất, năng lực toàn diện của con người tồn tại như thuộc tính của mỗi cá nhân.Nhưng cũng những phẩm chất, năng lực đó đồng thời tồn tại như yếu tố cấu thành của môitrường văn hoá Thành thử, giữa phẩm chất, năng lực toàn diện của con người và môi trườngvăn hoá cơ sở có sự chuyển hoá biện chứng sâu sắc Phẩm chất, năng lực toàn diện của từng

cá nhân được hình thành và phát triển trong quá trình sản xuất, hoạt động xã hội, đấu tranh

cách mạng, xây dựng quê hương đất nước và kết tinh thành truyền thống, trở thành giá trị vănhoá chủ đạo trong hệ thống những giá trị văn hoá của môi trường văn hoá từng địa phương,

cơ sở Đó chính là tiền đề tạo nên vai trò của môi trường văn hoá cơ sở trong giữ gìn, pháttriển phẩm chất, năng lực toàn diện của con người

Trước hết, môi trường văn hoá cơ sở chính là nơi giữ gìn, tôn tạo và phát huy tác dụng của

những yếu tố truyền thống trong phẩm chất, năng lực toàn diện của con người Như vậy ở

đây, môi trường văn hoá cơ sở đảm nhiệm vai trò "đóng dấu căn cước" văn hoá dân tộc chonhân cách Tắm mình trong bầu không khí văn hoá lành mạnh, tốt đẹp, giàu truyền thống củađất nước quê hương, của địa phương, cơ sở, mỗi cán bộ, mỗi người dân đều tiếp thụ được sứcmạnh truyền thống ấy trong quá trình phấn đấu rèn luyện phẩm chất, năng lực toàn diện củachính mình Hình thức, phương pháp giáo dục truyền thống rất phong phú và đa dạng, nhưngchỉ có trong bầu không khí văn hoá lành mạnh, tốt đẹp ở địa phương, cơ sở thì việc giáo dụctruyền thống mới có hiệu quả, không phải nhắc đến truyền thống như một kỷ niệm hay là mộtmón đồ trang sức mà làm cho nó thực sự trở thành động lực tinh thần thúc đẩy hành độngcách mạng của mỗi người

Không chỉ đối với những yếu tố truyền thống, môi trường văn hoá cơ sở còn đóng vai trò

quan trọng trong việc trực tiếp phát hiện, tập hợp, gạn lọc, nhân điển hình đối với những yếu

tố tích cực mới xuất hiện, nhằm kết hợp chặt chẽ truyền thống với hiện đại, cũng như kết hợp

các yếu tố chính trị tinh thần với các yếu tố văn hoá để xây dựng phẩm chất, năng lực toàndiện của con người Môi trường văn hoá cơ sở trong sạch, tốt đẹp còn là "lá chắn" tích cực đểchống lại có hiệu quả đối với sự xâm nhập của những yếu tố xấu độc, phản văn hoá có thể làmxói mòn những phẩm chất, năng lực toàn diện ấy, nhất là trong điều kiện cơ chế kinh tế thịtrường và trước tình hình biến động phức tạp trong môi trường xã hội hiện nay Có thể nóirằng, dưới góc độ văn hoá, sự xuất hiện những yếu tố mới trong phẩm chất, năng lực toàndiện của con người đồng thời là sự xuất hiện yếu tố mới trong những giá trị văn hoá, nhữngquan hệ văn hoá, những hình thái hoạt động văn hoá hợp thành môi trường văn hoá

Theo quan điểm phát triển của phương pháp luận mácxít, phẩm chất, năng lực toàn diệncủa con người chỉ thực sự được giữ gìn và phát triển khi tích luỹ được những yếu tố mới tíchcực, tiến bộ Những yếu tố mới đó được hình thành bằng nhiều con đường trong quá trìnhhoạt động thực tiễn, đặc biệt là được hình thành dưới sự tác động của môi trường văn hoá.Môi trường văn hoá cơ sở lành mạnh chính là điều kiện rất thuận lợi để nhân dân sáng tạo