thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Trò chơi ” trong dạy học môn Lịch sử lớp 9

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.1 – Cơ sở lí luận: Trong việc giáo dục thế hệ trẻ hiện nay môn Lịch sử có vị trí, ý nghĩa vô cùng quan trọng. Lịch sử cung cấp cho chúng ta những hiểu biết về quá khứ từ đó chúng ta hiểu rõ được truyền thống dân tộc. Những truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông từ đó vun đắp bồi dưỡng tình cảm, lòng tự hào dân tộc và vì vậy học sinh phải biết quý trọng những gì và từ đó biết phấn đấu vươn lên trong học tập, rèn luyện và trong cuộc sống. Vai trò to lớn của môn Lịch sử đã được khẳng định tại nghị quyết TW lần II khoá VIII. Mặc dù vậy hiện nay có rất nhiều quan niệm nhận thức sai lầm về vị trí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội. Môn lịch sử hiện nay đang bị coi nhẹ. Việc giảng dạy, học tập lịch sử ở trường phổ thông hiện nay chưa được quan tâm đúng mức. Chất lượng học tập Lịch sử đang giảm sút nghiêm trọng. Tình trạng học sinh không thích học lịch sử, không nắm được các sự kiện lịch sử cơ bản, phổ thông, nhớ sai kiến thức, nhầm lẫn kiến thức là hiện tượng khá phổ biến. Đổi mới phương pháp dạy học và học đang là vấn đề toàn ngành giáo dục quan tâm nhằm nâng cao chất lượng. Đặc điểm nổi bật của bộ môn lịch sử là sự nhận thức không thể trực tiếp quan sát sự kiện, nhân vật, hoặc quá khứ. Vì vậy việc tạo biểu tượng học tập lịch sử là một yêu cầu quan trọng. Thông qua các hoạt động của giác quan thị giác sẽ tạo ra những hình ảnh trực quan sinh động. Xét quá trình nhận thức của học sinh cho thấy “Tôi nghe và tôi quên, tôi nhìn và tôi nhớ, tôi làm và tôi hiểu”. Trong giảng dạy môn Lịch sử cũng như một số môn học khác có thể dùng nhiều phương pháp khác nhau. Bên cạnh những phương pháp truyền thống như: thuyết trình, đàm thoại, vấn đáp thì còn các phương pháp mới như: thảo luận, kích thích tư duy, giải quyết vấn đề, tổ chức trò chơi… Trong các phương pháp đó, phương pháp tổ chức hoạt động học tập thông qua hình thức “trò chơi” có vai trò quan trọng trong việc làm đơn giản hoá, mềm hoá những tri thức vốn rất khô khan, khó tiếp thu, khó nhớ của môn Lịch sử, đáp ứng yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay. Tổ chức hoạt động nhận thức dưới dạng “trò chơi” trong dạy học môn Lịch sử là phương pháp giáo viên gắn giữa “học với hành”, kết hợp giữa “học mà chơi, chơi mà học”, tạo không khí trong giờ học lịch sử, gây hấp dẫn, qua đó học sinh tiếp thu bài tốt hơn. Bởi như chúng ta đã biết, nhu cầu chơi của con người nói chung và nhu cầu chơi của học sinh nói riêng là nhu cầu tự nhiên. Khi những học sinh cùng chơi một trò chơi nào đó, chúng bị cuốn hút bởi trò chơi làm cho ấn tượng về trò chơi trở nên sâu đậm. Thậm trí, khi đã trưởng thành, ấn tượng đó vẫn mạnh mẽ và do đó nảy sinh mong muốn tổ chức cho những người khác cùng chơi. Dạy học môn Lịch sử qua “trò chơi” sẽ làm cho học sinh lĩnh hội nội dung các kiến thức lịch sử trong trạng thái tâm lý tích cực, trong mối quan hệ với hoạt động, có tính thực tiễn, nhờ đó hiệu quả nắm kiến thức, kĩ năng các học tập bộ môn được nâng cao. 1.2 – Cơ sở thực tiễn: Do đặc thù của môn Lịch sử là môn học chủ yếu liên quan đến sự kiện, ngày tháng… nên không tránh khỏi sự khô khan. Từ trước đến nay trong quan niệm của giáo viên và học sinh đây là bộ môn phụ, không quan trọng cho nên không chỉ học sinh mà nhiều giáo viên không quan tâm, chú ý, không đầu tư thời gian để chuẩn bị và áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Từ nhiều nguyên nhân khác nhau như điều kiện cơ sở vật chất, thói quen của đội ngũ giáo viên việc giảng dạy môn Lịch sử còn nhiều hạn chế: tình trạng “thầy đọc trò chép” còn tương đối nhiều, một số giờ học lịch sử giáo viên biến bài học thành các bài giảng chính trị, trình bày sự kiện, giáo điều, khô khan… Việc thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “trò chơi” trong môn Lịch sử rất ít, chủ yếu dưới hình thức ngoại khoá, hầu như không có giáo viên vận dụng vào các tiết học chính khoá (có chăng chỉ ở những tiết hội giảng, chuyên đề…). Hơn nưa khi vận dụng các trò chơi thì thường lúng túng, không xác định rõ mục tiêu bài học cho nên lựa chọn trò chơi không phù hợp với đối tượng, trình độ nhận thức của học sinh, các trò chơi còn đơn điệu, nhàm chán, không tạo được hứng thú của học sinh; thậm trí khi tổ chức trò chơi giáo viên không công bố luật chơi hoặc luật chơi không rõ ràng. Vì vậy, giờ học trở nên nhốn nháo, giáo viên mất nhiều thời gian để ổn định tổ chức và hiệu quả mà trò chơi đem lại không cao. Về phía học sinh trong các giờ học môn Lịch sử học sinh rất ít hoạt động, ít có cơ hội tìm tòi khám phá, thể hiện mình, chủ yếu nghe giảng một cách thụ động, chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh, hiệu quả dạy học chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ của bộ môn. Mặt khác, do đặc điểm đối tượng học sinh ở tỉnh ta hiện nay chủ yếu là con em nông dân, sống ở các vùng nông thôn, vì vậy khả năng giao tiếp của các em trước tập thể còn hạn chế: các em nhút nhát, thiếu tự tin, kỹ năng ứng xử và khả năng giải quyết các tình huống trong cuộc sống còn lúng túng. Xuất phát từ thực tế trên tôi đã vận dụng thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Trò chơi ” trong dạy học môn Lịch sử lớp 9 và đã đạt được kết quả nhất định. Với đề tài này tôi chỉ coi là một kinh nghiệm nhỏ của bản thân muốn trình bày ra đây để bạn bè, đồng nghiệp tham khảo, nhận xét, góp ý để tôi hoàn thiện đề tài này và nâng cao chất lượng dạy học. 2– PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: 2.1 – Phạm vi đề tài: Trong môn Lịch sử có thể thiết kế bài tập dưới dạng nhiều trò chơi, nhiều cách tổ chức trò chơi. Nhưng ở đề tài này tôi không trình bày hết các loại trò chơi, mà qua thực tế giảng dạy và áp dụng vào giảng dạy môn Lịch sử, tôi chỉ xin nêu ra một số trò chơi và cách thức thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức dưới dạng một số “Trò chơi” trong một số bài cụ thể ở lớp 9 nhằm nâng cao hiệu quả dạy môn Lịch sử. 2.2 Đối tượng nghiên cứu: Nội dung chương trình Lịch sử lớp 9. Sách giáo khoa, sách giáo viên. Tài liệu bồi dưỡng giáo viên dạy sách giáo khoa lớp 9. Học sinh khối 9 Trung học cơ sở. 2.3 – Nội dung nghiên cứu: Mục tiêu nghiên cứu là tìm ra các loại trò chơi để áp dụng vào trong quá trình dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn nói riêng và nâng cao chất lượng giáo dục nói chung. Chỉ ra phương pháp, cách thức tổ chức học sinh chơi từng loại trò chơi. Nêu ra được những điểm cần lưu ý, những bài học kinh nghiệm khi áp dụng các loại trò chơi trong môn Lịch sử. 2.4 Phương pháp nghiên cứu: Để tiến hành đề tài này tôi đã thực hiện những phương pháp sau: Phương pháp nghiên cứu lý luận: thông qua việc nghiên cứu các tài liệu có liên quan để làm rõ cơ sở sư phạm của đề tài. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn. PHẦN NỘI DUNG 1 – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG: 1.1 – Thế nào là thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Tổ chức chơi trò chơi” Thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Trò chơi lịch sử” là một hình thức gọn nhẹ, dễ tổ chức, mà hấp dẫn học sinh. Đây không chỉ là một việc giải trí mà đòi hỏi người tham dự phải phát huy năng lực tư duy, trí thông minh để giải quyết các vấn đề đặt ra. Nếu trò chơi không đòi hỏi sự nỗ lực, không đòi hỏi sự hoạt động tích cực của tư duy thì trò chơi đó chưa đạt yêu cầu về mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển mà chỉ là công việc giải trí, không có ích gì cho việc dạy học lịch sử. Thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng tổ chức “Trò chơi” là một phương pháp dạy học, trong đó giáo viên căn cứ vào mục tiêu, nội dung của bài học trong sách giáo khoa có thể sáng tạo ra những trò chơi, hoặc vận dụng trò chơi vào tổ chức dạy học các bài. Qua thực hiện trò chơi, GV có thể kiểm tra hoạt động nhận thức của học sinh qua bài học, hơn nữa cũng qua quá trình này người học hoặc người chơi từng bước lĩnh hội được nội dung dạy học. Mỗi trò chơi đòi hỏi người chơi phải tự hoá thân, chủ động tích cực trong khi chơi. Kết thúc một cuộc chơi, người chơi có thể rút ra được những điều bổ ích mới mẻ cho mình. Khi thiết kế trò chơi cần đưa vào các nội dung dạy học sau đó tổ chức thực hiện cuộc chơi để truyền thụ và lĩnh hội nội dung dạy học cho những người chơi. Phương pháp tổ chức trò chơi trong môn Lịch sử là hệ thống các biện pháp, cách thức giáo viên tổ chức cho học sinh tham gia một trò chơi để lôi cuốn các em vào tìm hiểu các sự kiện, tiến trình lịch sử một cách tích cực và chủ động. 1.2 – Tác dụng của việc thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Tổ chức chơi trò chơi” Ax – Ma – Ca – Ren nói: “Toàn bộ cuộc sống của học sinh là trò chơi”. Vì vậy trò chơi là một nhu cầu và hình thức hoạt động chủ yếu của trẻ em. Nắm bắt được đặc điểm tâm lí này của trẻ em để từ đây phát huy tốt các mặt của trò chơi nhằm hình thành ở trẻ ý thức học tập, phát huy khả năng của bản thân góp phần vào việc hình thành nhân cách nói chung. Nhưng việc tổ chức trò chơi trong dạy học không phải việc đơn thuần là biện pháp giải trí, mà nó có tính chất học tập mang những hình thức học tập hoàn toàn khác việc dạy học thông thường. Tổ chức trò chơi chính là một cách thực hiện hoạt động vui chơi nhằm giáo dục, rèn luyện các kĩ năng theo nội dung mục tiêu bài học. Dạy học môn Lịch sử bằng tổ chức trò chơi là một phương pháp rất có hiệu quả trong dạy học để thu hút sự tham gia của học sinh. Trong cuộc chơi mọi người đều bình đẳng và đều cố gắng thể hiện “hết mình”. Vì thế, tổ chức trò chơi chẳng những là biện pháp để tăng cường hứng thú trong học tập, nâng cao sự chú ý, thay đổi các trạng thái tâm lí mệt mỏi trong quá trình nhận thức mà còn là biện pháp rèn luyện các kỹ năng ứng xử, củng cố khả năng tự tin của các em trong giao tiếp, học tập và hoạt động xã hội. 2. – NHỮNG YÊU CẦU KHI THIẾT KẾ TRÒ CHƠI: Ở đây cần phân biệt trò chơi lịch sử với việc thi tìm hiểu lịch sử. Trò chơi lịch sử không đòi hỏi học sinh phải hiểu biết sâu rộng, chuẩn bị lâu và kĩ như trong thi tìm hiểu lịch sử mà dựa vào vốn hiểu biết sẵn có của người tham dự, sự thông minh nhanh trí và tiến hành dưới các hình thức vui chơi. Hình thức này phải phù hợp với sự sôi nổi của tuổi trẻ và có ý nghĩa giáo dục. Tuy vậy cần đạt những yêu cầu sau: + Trò chơi phải có mục đích giáo dục rõ rệt, có nội dung phong phú với nhiều hình thức thích hợp phát huy được sự ham hiểu biết, giàu trí tưởng tượng, biết suy luận, nhanh trí, khoe tay, sôi nổi nhưng không ồn ào, tư duy sâu sắc nhưng không quá trầm lặng… + Trò chơi phải thu hút đông đảo học sinh tham gia. + Trong trò chơi, người làm chủ là học sinh, song giáo viên có vai trò rất quan trọng: vừa là người hướng dẫn, tổ chức trò chơi, vừa là người tham gia khéo léo dẫn dắt các em đạt kết quả tốt. Ngoài ra, khi thiết kế “Trò chơi” trong chương trình Lịch sử lớp 9, GV cần chú ý đến một số nội dung sau: 2.1 Cần nắm vững yêu cầu nội dung cơ bản của bài học. Đây là một trong những yêu cầu đầu tiên khi thiết kế các hoạt động, việc nắm vững yêu cầu nội dung cơ bản của bài học để giáo viên lựa chọn phương pháp cho phù hợp với từng kiểu bài. Trong môn Lịch sử có những loại bài trọng tâm là trình bày diễn biến, sự kiện lịch sử thì giáo viên nên dùng phương pháp miêu tả, tường thuật giảng giải, thuyết trình, nêu gương; có loại bài trọng tâm là cung cấp kiến thức mới thì giáo viên sử dụng phương pháp thảo luận, giải quyết vấn đề; có loại bài mang tính tổng hợp kiến thức hoặc cần củng cố lại hệ thống kiến thức của toàn bài thì giáo viên tổ chức các trò chơi… Ví dụ : Trước khi thiết kế trò chơi để dạy bài 18, tiết 22 Lịch sử 9 “Đảng cộng sản Việt Nam ra đời” chúng ta cần hiểu mục tiêu của bài và làm cho học sinh nắm được nội dung kiến thức cơ bản bao gồm các vấn đề sau: Hoàn cảnh dẫn đến Hội nghị thành lập Đảng cộng sản Việt Nam là gì? Diễn biến chính của Hội nghị thành lập Đảng? Kết quả, ý nghĩa?... Từ việc nắm vững yêu cầu nội dung cơ bản của bài học, giáo viên mới lựa chọn thời điểm tổ chức trò chơi, cho học sinh chơi trò chơi để vừa thư giãn vừa để giúp học sinh nắm vững một nội dung bài học nào đó. 2.2 Cần nắm vững các loại trò chơi để lựa chọn trò chơi thích hợp: Có rất nhiều loại bài tập nhận thức được thiết kế dưới dạng “trò chơi”, nhưng trong môn Lịch sử lớp 9 tôi thường sử dụng một số loại trò chơi sau: Trò chơi ô chữ. Trò chơi tìm mật mã lịch sử. Trò chơi sắp xếp tranh các sự kiện. Trò chơi hỏi đáp nhanh. Trò chơi Ai nhanh hơn hay phản ứng nhanh. Trò chơi Hái hoa dân chủ. 2.3 – Những điều cần lưu ý khi thiết kế trò chơi và sử dụng trò chơi: Nghiên cứu kĩ nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo có liên quan. Cần xác định rõ mục đích của bài học, của cuộc chơi: Ví dụ trò chơi để củng cố bài, để khởi động (hâm nóng) để thư giãn, hay để truyền tải một kiến thức, rèn luyện một kĩ năng nào đó. Giáo viên và học sinh phải nắm vững quy tắc chơi và tôn trọng luật chơi. Trò chơi phải dựa vào đặc điểm trình độ nhận thức của học sinh, trò chơi phải được tổ chức và thực hiện phù hợp với thời gian và không gian, cơ sở vật chất của lớp học, phải không gây nguy hiểm cho học sinh. Sau khi chơi, giáo viên cần tổng kết lại cho học sinh hiểu rõ bản thân đã học được gì qua trò chơi này. 3 CÁCH XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC MỘT SỐ TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 9. Tổ chức trò chơi có rất nhiều dạng, qua thực tế giảng dạy tôi chỉ đi sâu một số dạng trò chơi thường dùng vào trong một số bài cụ thể, trong chương trình Lịch sử lớp 9 như sau: 3.1 – Thiết kế và tổ chức trò chơi ô chữ Ô chữ là một trong những loại trò chơi mà trong đó chứa đựng những ẩn số kiến thức liên quan đến một bài học, một chương, hay một giai đoạn lịch sử. Trong trò chơi này, GV có thể kiểm tra một lượng kiến thức lớn hay nhỏ tùy thuộc vào việc thiết kế ô chữ. Khi thiết kế bài tập dưới dạng trò chơi này GV có thể huy động tất cả học sinh của lớp tham gia vào trò chơi và khi sử dụng trò chơi này thường học sinh sẽ tham gia rất hăng hái, tích cực. Thông thường một trò chơi ô chữ sẽ bao gồm các ô chữ ở hàng ngang tương ứng với các câu hỏi bộ phận, trả lời được mỗi câu hỏi tương ứng với từ hàng ngang sẽ tìm ra một ô chữ ở từ chìa khóa. Từ chìa khóa sẽ liên quan và kết cấu tất cả các sự kiện trong bài. Luật chơi của trò chơi ô chữ được quy định như sau: Các đội (thường trò chơi này được diễn ra khoảng 2 đến 3 đội chơi) lần lượt lựa chọn câu hỏi và trả lời trong vòng 12 giây. Trả lời đúng 1 câu hỏi hàng ngang được 10 điểm. Sau 2 l¬ượt các đội trả lời câu hỏi hàng ngang, các đội có quyền nhấn chuông trả lời câu hỏi hàng dọc. Trả lời đ¬ược câu hỏi hàng dọc trư¬ớc khi có lời gợi ý đư¬ợc 30 điểm và sau khi gợi ý đ¬ược 15 điểm. Nếu đội nào trả lời sai câu hỏi hàng dọc sẽ phải dừng cuộc chơi. Ví dụ: Khi dạy Tiết 35 Bài 27 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc”(Tiết 1) để củng cố lại toàn bài GV thiết kế ô chữ: 1. Tên người anh hùng lấy thân mình chèn pháo? 2. Việc làm của bộ đội ta nhằm chia cắt khu trung tâm 3. Việc làm của Pháp khi ta tấn công Tây Bắc 4. Đây là phân khu chính của ĐBP 5. Đây là nơi tập trung quân thứ 3 sau cuộc tiến công của ta. 6. Đây là nơi tập trung quân thứ 5 sau cuộc tiến công của ta. 7. Đây là nơi tập trung quân thứ 4 sau cuộc tiến công của ta. 8. Đây là một trong những cứ điểm ở phân khu Bắc. 9. Đây là cụm cứ điểm ở phân khu Nam 10. Tên một ngọn đồi ở phân khu Bắc. 11. Tên kế hoạch của Pháp trong đông xuân 53 54 12. Đây là phương tiện hữu hiệu trong chiến dịch.

Mặc dù vậy hiện nay có rất nhiều quan niệm nhận thức sai lầm về vị trí,chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hội Môn lịch sử hiện nay đang bị coinhẹ Việc giảng dạy, học tập lịch sử ở trường phổ thông hiện nay chưa được quantâm đúng mức Chất lượng học tập Lịch sử đang giảm sút nghiêm trọng Tìnhtrạng học sinh không thích học lịch sử, không nắm được các sự kiện lịch sử cơbản, phổ thông, nhớ sai kiến thức, nhầm lẫn kiến thức là hiện tượng khá phổ biến.

Đổi mới phương pháp dạy học và học đang là vấn đề toàn ngành giáo dụcquan tâm nhằm nâng cao chất lượng Đặc điểm nổi bật của bộ môn lịch sử là sựnhận thức không thể trực tiếp quan sát sự kiện, nhân vật, hoặc quá khứ Vì vậyviệc tạo biểu tượng học tập lịch sử là một yêu cầu quan trọng Thông qua các hoạtđộng của giác quan thị giác sẽ tạo ra những hình ảnh trực quan sinh động Xét quá

trình nhận thức của học sinh cho thấy “Tôi nghe và tôi quên, tôi nhìn và tôi nhớ, tôi làm và tôi hiểu”.

Trong giảng dạy môn Lịch sử cũng như một số môn học khác có thể dùngnhiều phương pháp khác nhau Bên cạnh những phương pháp truyền thống như:thuyết trình, đàm thoại, vấn đáp thì còn các phương pháp mới như: thảo luận, kích

thích tư duy, giải quyết vấn đề, tổ chức trò chơi… Trong các phương pháp đó,

phương pháp tổ chức hoạt động học tập thông qua hình thức “trò chơi” có vai trò

quan trọng trong việc làm đơn giản hoá, mềm hoá những tri thức vốn rất khô khan,khó tiếp thu, khó nhớ của môn Lịch sử, đáp ứng yêu cầu của đổi mới phương pháp

dạy học hiện nay Tổ chức hoạt động nhận thức dưới dạng “trò chơi” trong dạy học môn Lịch sử là phương pháp giáo viên gắn giữa “học với hành”, kết hợp giữa

“học mà chơi, chơi mà học”, tạo không khí trong giờ học lịch sử, gây hấp dẫn, qua

đó học sinh tiếp thu bài tốt hơn Bởi như chúng ta đã biết, nhu cầu chơi của conngười nói chung và nhu cầu chơi của học sinh nói riêng là nhu cầu tự nhiên Khinhững học sinh cùng chơi một trò chơi nào đó, chúng bị cuốn hút bởi trò chơi làmcho ấn tượng về trò chơi trở nên sâu đậm Thậm trí, khi đã trưởng thành, ấn tượng

đó vẫn mạnh mẽ và do đó nảy sinh mong muốn tổ chức cho những người kháccùng chơi

Dạy học môn Lịch sử qua “trò chơi” sẽ làm cho học sinh lĩnh hội nội dung

các kiến thức lịch sử trong trạng thái tâm lý tích cực, trong mối quan hệ với hoạtđộng, có tính thực tiễn, nhờ đó hiệu quả nắm kiến thức, kĩ năng các học tập bộmôn được nâng cao

1.2 – Cơ sở thực tiễn:

Do đặc thù của môn Lịch sử là môn học chủ yếu liên quan đến sự kiện,ngày tháng… nên không tránh khỏi sự khô khan Từ trước đến nay trong quanniệm của giáo viên và học sinh đây là bộ môn phụ, không quan trọng cho nênkhông chỉ học sinh mà nhiều giáo viên không quan tâm, chú ý, không đầu tư thờigian để chuẩn bị và áp dụng các phương pháp dạy học tích cực

Từ nhiều nguyên nhân khác nhau như điều kiện cơ sở vật chất, thói quencủa đội ngũ giáo viên việc giảng dạy môn Lịch sử còn nhiều hạn chế: tình trạng

“thầy đọc- trò chép” còn tương đối nhiều, một số giờ học lịch sử giáo viên biến

bài học thành các bài giảng chính trị, trình bày sự kiện, giáo điều, khô khan…Việc thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “trò chơi” trong môn Lịch sử rất ít, chủ

yếu dưới hình thức ngoại khoá, hầu như không có giáo viên vận dụng vào các tiết

học chính khoá (có chăng chỉ ở những tiết hội giảng, chuyên đề…) Hơn nưa khi

vận dụng các trò chơi thì thường lúng túng, không xác định rõ mục tiêu bài họccho nên lựa chọn trò chơi không phù hợp với đối tượng, trình độ nhận thức củahọc sinh, các trò chơi còn đơn điệu, nhàm chán, không tạo được hứng thú của họcsinh; thậm trí khi tổ chức trò chơi giáo viên không công bố luật chơi hoặc luậtchơi không rõ ràng Vì vậy, giờ học trở nên nhốn nháo, giáo viên mất nhiều thờigian để ổn định tổ chức và hiệu quả mà trò chơi đem lại không cao

Về phía học sinh trong các giờ học môn Lịch sử học sinh rất ít hoạt động, ít

có cơ hội tìm tòi khám phá, thể hiện mình, chủ yếu nghe giảng một cách thụ động,chưa phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh, hiệu quả dạy học chưacao, chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ của bộ môn Mặt khác, do đặc điểmđối tượng học sinh ở tỉnh ta hiện nay chủ yếu là con em nông dân, sống ở các vùngnông thôn, vì vậy khả năng giao tiếp của các em trước tập thể còn hạn chế: các emnhút nhát, thiếu tự tin, kỹ năng ứng xử và khả năng giải quyết các tình huốngtrong cuộc sống còn lúng túng

Xuất phát từ thực tế trên tôi đã vận dụng thiết kế bài tập nhận thức dưới

dạng “Trò chơi ” trong dạy học môn Lịch sử lớp 9 và đã đạt được kết quả nhất

định Với đề tài này tôi chỉ coi là một kinh nghiệm nhỏ của bản thân muốn trìnhbày ra đây để bạn bè, đồng nghiệp tham khảo, nhận xét, góp ý để tôi hoàn thiện đềtài này và nâng cao chất lượng dạy học

2– PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

số “Trò chơi” trong một số bài cụ thể ở lớp 9 nhằm nâng cao hiệu quả dạy môn

Lịch sử

2.2 - Đối tượng nghiên cứu:

- Nội dung chương trình Lịch sử lớp 9

- Sách giáo khoa, sách giáo viên

- Tài liệu bồi dưỡng giáo viên dạy sách giáo khoa lớp 9

- Học sinh khối 9 Trung học cơ sở

2.3 – Nội dung nghiên cứu:

- Mục tiêu nghiên cứu là tìm ra các loại trò chơi để áp dụng vào trong quátrình dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh tronghọc tập, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn nói riêng và nâng cao chấtlượng giáo dục nói chung

- Chỉ ra phương pháp, cách thức tổ chức học sinh chơi từng loại trò chơi

- Nêu ra được những điểm cần lưu ý, những bài học kinh nghiệm khi ápdụng các loại trò chơi trong môn Lịch sử

2.4 - Phương pháp nghiên cứu:

Để tiến hành đề tài này tôi đã thực hiện những phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: thông qua việc nghiên cứu các tài liệu cóliên quan để làm rõ cơ sở sư phạm của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

PHẦN NỘI DUNG

1 – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG:

1.1 – Thế nào là thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Tổ chức chơi trò chơi”

Thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Trò chơi lịch sử” là một hình thức

gọn nhẹ, dễ tổ chức, mà hấp dẫn học sinh Đây không chỉ là một việc giải trí màđòi hỏi người tham dự phải phát huy năng lực tư duy, trí thông minh để giải quyếtcác vấn đề đặt ra Nếu trò chơi không đòi hỏi sự nỗ lực, không đòi hỏi sự hoạtđộng tích cực của tư duy thì trò chơi đó chưa đạt yêu cầu về mặt giáo dưỡng, giáodục và phát triển mà chỉ là công việc giải trí, không có ích gì cho việc dạy học lịchsử

Thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng tổ chức “Trò chơi” là một phương

pháp dạy học, trong đó giáo viên căn cứ vào mục tiêu, nội dung của bài học trongsách giáo khoa có thể sáng tạo ra những trò chơi, hoặc vận dụng trò chơi vào tổchức dạy học các bài

Qua thực hiện trò chơi, GV có thể kiểm tra hoạt động nhận thức của họcsinh qua bài học, hơn nữa cũng qua quá trình này người học hoặc người chơi từngbước lĩnh hội được nội dung dạy học Mỗi trò chơi đòi hỏi người chơi phải tự hoáthân, chủ động tích cực trong khi chơi Kết thúc một cuộc chơi, người chơi có thểrút ra được những điều bổ ích mới mẻ cho mình Khi thiết kế trò chơi cần đưa vàocác nội dung dạy học sau đó tổ chức thực hiện cuộc chơi để truyền thụ và lĩnh hộinội dung dạy học cho những người chơi

Phương pháp tổ chức trò chơi trong môn Lịch sử là hệ thống các biện pháp,cách thức giáo viên tổ chức cho học sinh tham gia một trò chơi để lôi cuốn các emvào tìm hiểu các sự kiện, tiến trình lịch sử một cách tích cực và chủ động

1.2 – Tác dụng của việc thiết kế bài tập nhận thức dưới dạng “Tổ chức chơi trò chơi”

Ax – Ma – Ca – Ren nói: “Toàn bộ cuộc sống của học sinh là trò chơi” Vì

vậy trò chơi là một nhu cầu và hình thức hoạt động chủ yếu của trẻ em Nắm bắtđược đặc điểm tâm lí này của trẻ em để từ đây phát huy tốt các mặt của trò chơinhằm hình thành ở trẻ ý thức học tập, phát huy khả năng của bản thân góp phầnvào việc hình thành nhân cách nói chung Nhưng việc tổ chức trò chơi trong dạyhọc không phải việc đơn thuần là biện pháp giải trí, mà nó có tính chất học tậpmang những hình thức học tập hoàn toàn khác việc dạy - học thông thường Tổchức trò chơi chính là một cách thực hiện hoạt động vui chơi nhằm giáo dục, rènluyện các kĩ năng theo nội dung mục tiêu bài học

Dạy học môn Lịch sử bằng tổ chức trò chơi là một phương pháp rất có hiệuquả trong dạy học để thu hút sự tham gia của học sinh Trong cuộc chơi mọi người

đều bình đẳng và đều cố gắng thể hiện “hết mình” Vì thế, tổ chức trò chơi chẳng

những là biện pháp để tăng cường hứng thú trong học tập, nâng cao sự chú ý, thayđổi các trạng thái tâm lí mệt mỏi trong quá trình nhận thức mà còn là biện pháprèn luyện các kỹ năng ứng xử, củng cố khả năng tự tin của các em trong giao tiếp,học tập và hoạt động xã hội

2 – NHỮNG YÊU CẦU KHI THIẾT KẾ TRÒ CHƠI:

Ở đây cần phân biệt trò chơi lịch sử với việc thi tìm hiểu lịch sử Trò chơilịch sử không đòi hỏi học sinh phải hiểu biết sâu rộng, chuẩn bị lâu và kĩ nhưtrong thi tìm hiểu lịch sử mà dựa vào vốn hiểu biết sẵn có của người tham dự, sựthông minh nhanh trí và tiến hành dưới các hình thức vui chơi Hình thức này phảiphù hợp với sự sôi nổi của tuổi trẻ và có ý nghĩa giáo dục Tuy vậy cần đạt nhữngyêu cầu sau:

+ Trò chơi phải có mục đích giáo dục rõ rệt, có nội dung phong phú vớinhiều hình thức thích hợp phát huy được sự ham hiểu biết, giàu trí tưởng tượng,

biết suy luận, nhanh trí, khoe tay, sôi nổi nhưng không ồn ào, tư duy sâu sắcnhưng không quá trầm lặng…

+ Trò chơi phải thu hút đông đảo học sinh tham gia

+ Trong trò chơi, người làm chủ là học sinh, song giáo viên có vai trò rấtquan trọng: vừa là người hướng dẫn, tổ chức trò chơi, vừa là người tham gia khéoléo dẫn dắt các em đạt kết quả tốt

Ngoài ra, khi thiết kế “Trò chơi” trong chương trình Lịch sử lớp 9, GV cần

chú ý đến một số nội dung sau:

2.1- Cần nắm vững yêu cầu nội dung cơ bản của bài học.

- Đây là một trong những yêu cầu đầu tiên khi thiết kế các hoạt động, việcnắm vững yêu cầu nội dung cơ bản của bài học để giáo viên lựa chọn phươngpháp cho phù hợp với từng kiểu bài Trong môn Lịch sử có những loại bài trọngtâm là trình bày diễn biến, sự kiện lịch sử thì giáo viên nên dùng phương phápmiêu tả, tường thuật giảng giải, thuyết trình, nêu gương; có loại bài trọng tâm làcung cấp kiến thức mới thì giáo viên sử dụng phương pháp thảo luận, giải quyếtvấn đề; có loại bài mang tính tổng hợp kiến thức hoặc cần củng cố lại hệ thốngkiến thức của toàn bài thì giáo viên tổ chức các trò chơi…

Ví dụ : Trước khi thiết kế trò chơi để dạy bài 18, tiết 22 - Lịch sử 9

“Đảng cộng sản Việt Nam ra đời” chúng ta cần hiểu mục tiêu của bài và làm cho

học sinh nắm được nội dung kiến thức cơ bản bao gồm các vấn đề sau:

Hoàn cảnh dẫn đến Hội nghị thành lập Đảng cộng sản Việt Nam là gì?Diễn biến chính của Hội nghị thành lập Đảng? Kết quả, ý nghĩa?

- Từ việc nắm vững yêu cầu nội dung cơ bản của bài học, giáo viên mới lựachọn thời điểm tổ chức trò chơi, cho học sinh chơi trò chơi để vừa thư giãn vừa đểgiúp học sinh nắm vững một nội dung bài học nào đó

2.2- Cần nắm vững các loại trò chơi để lựa chọn trò chơi thích hợp:

Có rất nhiều loại bài tập nhận thức được thiết kế dưới dạng “trò chơi”,nhưng trong môn Lịch sử lớp 9 tôi thường sử dụng một số loại trò chơi sau:

- Trò chơi ô chữ.

- Trò chơi tìm mật mã lịch sử

- Trò chơi sắp xếp tranh các sự kiện

- Trò chơi hỏi đáp nhanh

- Trò chơi Ai nhanh hơn hay phản ứng nhanh

- Trò chơi Hái hoa dân chủ

2.3 – Những điều cần lưu ý khi thiết kế trò chơi và sử dụng trò chơi:

- Nghiên cứu kĩ nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu thamkhảo có liên quan

- Cần xác định rõ mục đích của bài học, của cuộc chơi: Ví dụ trò chơi để

củng cố bài, để khởi động (hâm nóng) để thư giãn, hay để truyền tải một kiến

thức, rèn luyện một kĩ năng nào đó

- Giáo viên và học sinh phải nắm vững quy tắc chơi và tôn trọng luật chơi

- Trò chơi phải dựa vào đặc điểm trình độ nhận thức của học sinh, trò chơiphải được tổ chức và thực hiện phù hợp với thời gian và không gian, cơ sở vậtchất của lớp học, phải không gây nguy hiểm cho học sinh

- Sau khi chơi, giáo viên cần tổng kết lại cho học sinh hiểu rõ bản thân đãhọc được gì qua trò chơi này

3 - CÁCH XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC MỘT SỐ TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 9.

Tổ chức trò chơi có rất nhiều dạng, qua thực tế giảng dạy tôi chỉ đi sâu một

số dạng trò chơi thường dùng vào trong một số bài cụ thể, trong chương trình Lịch

sử lớp 9 như sau:

3.1 – Thiết kế và tổ chức trò chơi ô chữ

Ô chữ là một trong những loại trò chơi mà trong đó chứa đựng những ẩn sốkiến thức liên quan đến một bài học, một chương, hay một giai đoạn lịch sử.Trong trò chơi này, GV có thể kiểm tra một lượng kiến thức lớn hay nhỏ tùy thuộc

vào việc thiết kế ô chữ Khi thiết kế bài tập dưới dạng trò chơi này GV có thể huyđộng tất cả học sinh của lớp tham gia vào trò chơi và khi sử dụng trò chơi nàythường học sinh sẽ tham gia rất hăng hái, tích cực.

Thông thường một trò chơi ô chữ sẽ bao gồm các ô chữ ở hàng ngang tươngứng với các câu hỏi bộ phận, trả lời được mỗi câu hỏi tương ứng với từ hàngngang sẽ tìm ra một ô chữ ở từ chìa khóa Từ chìa khóa sẽ liên quan và kết cấu tất

cả các sự kiện trong bài

Luật chơi của trò chơi ô chữ được quy định như sau: Các đội (thường trò chơi này được diễn ra khoảng 2 đến 3 đội chơi) lần lượt lựa chọn câu hỏi và trả lời

trong vòng 12 giây Trả lời đúng 1 câu hỏi hàng ngang được 10 điểm

Sau 2 lượt các đội trả lời câu hỏi hàng ngang, các đội có quyền nhấn chuôngtrả lời câu hỏi hàng dọc Trả lời được câu hỏi hàng dọc trước khi có lời gợi ý được

30 điểm và sau khi gợi ý được 15 điểm

Nếu đội nào trả lời sai câu hỏi hàng dọc sẽ phải dừng cuộc chơi

* Ví dụ: Khi dạy Tiết 35 Bài 27 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân

Pháp kết thúc”(Tiết 1) để củng cố lại toàn bài GV thiết kế ô chữ:

4 Đây là phân khu chính của ĐBP

5 Đây là nơi tập trung quân thứ 3 sau cuộc tiến công của ta

6 Đây là nơi tập trung quân thứ 5 sau cuộc tiến công của ta.

7 Đây là nơi tập trung quân thứ 4 sau cuộc tiến công của ta

8 Đây là một trong những cứ điểm ở phân khu Bắc

9 Đây là cụm cứ điểm ở phân khu Nam

10 Tên một ngọn đồi ở phân khu Bắc

11 Tên kế hoạch của Pháp trong đông xuân 53 - 54

12 Đây là phương tiện hữu hiệu trong chiến dịch

Gợi ý ô chữ chìa khoá ?Đây là một vị tướng gắn liền với nhiều chiến thắng của dân tộc? Em hãy nêu hiểu biết của mình về vị tướng này?

Như vậy với trò chơi này, GV có thể thống kê, ôn tập toàn bộ kiến thứctrong bài và hơn nữa tạo không khí vui tươi phấn khởi cho học sinh Do vậy hiệuquả tiếp thu bài học sẽ cao hơn

3.2 Trò chơi mật mã lịch sử:

Ẩn số của trò chơi thường là một nhân vật hoặc một sự kiện lịch sử đượcthiết kế theo một chuỗi câu hỏi lôgic từ khó đến dễ Sau câu hỏi chính sẽ là hệthống dữ kiện liên quan làm gợi ý cho câu trả lời

Tham gia trò chơi này có thể tập thể lớp cùng chơi hoặc chia lớp thành cácđội cùng tham gia Sau khi GV đưa ra yêu cầu các đội cùng suy nghĩ để trả lời:

+ Trả lời trong 10 giây đầu sau khi có từ gợi ý lần 1 được 20 điểm

+ Trả lời ở 10 giây tiếp theo sau khi có từ gợi ý lần 2 được 15 điểm

+ Trả lời ở 10 giây tiếp theo sau khi có từ gợi ý lần 3 được 10 điểm

+ Trả lời ở 10 giây tiếp theo sau khi có từ gợi ý lần 4 được 5 điểm

Ví dụ: Khi dạy bài 15 tiết 17 – Bài “ Phong trào Cách mạng Việt Nam sau chiến tranh Thế giới thứ nhất”, GV có thể đưa ra một mật mã lịch sử như sau:

Đây là nhân vật lịch sử nào?

Dữ kiện thứ nhất: Sự hy sinh của nhân vật này báo hiệu bắt đầu một thờiđại đấu tranh của dân tộc?

Dữ kiện thứ 2: Là thành viên của tổ chức Tâm tâm xã

Dữ kiện thứ 3: Dự định của nhân vật này nhằm ám sát tên tồn quyềnĐơng Dương Méc – lanh

Dữ kiện thứ 4: Nhân vật này ném lựu đạn tại Sa Diện – Quảng Châu

2 1

4 3

Đây là nh©n vËt lịch

lịch

sử nµo?

?

Như vậy trị chơi “Mật mã lịch sử” sẽ rèn luyện cho học sinh khả năng tư

duy tốt kết nối các dữ kiện và trả lời Trị chơi này giúp giáo viên kiểm tra việcnắm và nhớ các nhân vật, sự kiện lịch sử một cách lơgic và chính xác

3.3 – Trị chơi “ai nhanh hơn” hay “phản ứng nhanh”:

Trị chơi này giáo viên cĩ thể tổ chức bằng nhiều cách, nhưng qua thực tếgiảng dạy tơi thường sử dụng hai cách sau:

- Cách 1: Giáo viên đưa ra các câu hỏi, học sinh sau khi suy nghĩ và lựachọn phương án trả lời câu hỏi đĩ đúng hay sai Trị chơi này thường được diễn rasau khi học song bài mới - củng cố kiến thức, nĩ cĩ tác dụng kiểm tra lại kiến thứccủa học sinh, vừa cĩ tác dụng giúp các em xử lý nhanh các câu hỏi nêu ra

* Ví dụ : Khi dạy bài 14 Tiết 16 “Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ

nhất” sau khi kết thúc bài giảng kiến thức mới, giáo viên củng cố bài học và làm

+ Giáo viên quy định cách tính điểm: mỗi câu trả lời lựa chọn đúng, bên nào

có số người trả lời nhiều hơn sẽ được 2 điểm (bằng nhau mỗi bên được 1 điểm)

Để việc theo dõi được chính xác và tiện cho thư kí ghi điểm, giáo viên phải quyước cụ thể cách lựa chọn phương án như: phương án trả lời là đúng các em sẽ giơtay, nếu phương án trả lời là sai thì các em không giơ tay…

+ Giáo viên đọc các câu hỏi và bắt đầu phát lệnh cuộc chơi:

Hãy cho biết những đặc điểm riêng của giai cấp công nhân Việt Nam?

1 Điều kiện lao động và sinh sống tập trung (Đúng/Sai)

2 Đại biểu cho lực lượng sản xuất tiến bộ(Đúng/Sai)

3.Bị ba tầng áp bức bóc lột của đế quốc, phong kiến, tư sản người Việt

(Đúng/Sai)

4 Có quan hệ tự nhiên gắn bó với giai cấp nông dân (Đúng/Sai)

5 Kế thừa truyền thống yêu nước, anh hùng bất khuất của dân tộc

(Đúng/Sai)

….

+ Sau khi kết thúc cuộc chơi giáo viên nhận xét, đánh giá việc tham gia chơicủa các nhóm và thông báo kết quả chơi, tuyên dương nhóm xuất sắc và kết luậntoàn bài: “ ”

+ Khi tổ chức cách chơi này giáo viên cần lưu ý: câu hỏi giáo viên nêu rakhông quá khó đối với học sinh và nhấn mạnh những kiến thức đã học để các em

cần nắm vững kiến thức Số lượng câu hỏi không hạn chế, tuỳ thuộc vào sự chuẩn

bị của giáo viên, nhưng chỉ nên từ 10-12 câu nếu không học sinh sẽ nhàm chán

- Cách 2: Giáo viên có thể tổ chức trò chơi “ai nhanh hơn” hay “phản ứngnhanh” dưới dạng đố nhau giữa các nhóm (có thể sử dụng cho một bài cụ thể hoặcbài ôn tập)

* Ví dụ : Khi dạy bài 16 tiết 19 “Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở nước

ngoài trong những năm 1919 – 1925”

+ Giáo viên chia lớp làm hai đội (có thể đặt tên cho các đội là đội A và độiB…), mỗi đội cử 1 đội trưởng để quyết định phương án trả lời cho đội mình

+ Công bố thể lệ chơi: mỗi đội lần lượt đặt một câu hỏi cho đội bạn trả lờinhững đơn vị kiến thức thuộc bài vừa học; sau khi nghe câu hỏi của đội A (hoặcB), đội B (hoặc A) có thời gian suy nghĩ là 10 giây để thảo luận trong đội để trảlời câu hỏi, nếu trả lời đúng sẽ được tính 2 điểm và giành quyền đặt câu hỏi lạicho đội đối phương Thời gian cho cả cuộc chơi là 5 phút, hết thời gian đội nàoghi được nhiều điểm là thắng cuộc Hay cuộc chơi cứ lần lượt tiếp diễn đến khimột trong hai đội không trả lời được hoặc không đặt được câu hỏi cho đối phươngthì kết thúc cuộc chơi

+ Chọn mỗi bên một thư kí để theo dõi và ghi điểm (để việc ghi điểm côngkhai giáo viên yêu cầu thư kí lên bảng ghi điểm công khai trên bảng vào phần chođội của mình)

+ Giáo viên cho 2 nhóm trưởng bốc thăm giành quyền đặt câu hỏi trước haysau (việc này rất cần thiết vì đội nào giành quyền đặt câu hỏi trước sẽ giành đượcquyền chủ động trước)

+ Giáo viên phát lệnh cuộc chơi và các đội bắt đầu cuộc chơi

+ Các nhóm có thể lần lượt đặt câu hỏi như:

? Giai đoạn từ 1917 đến 1923 Nguyễn Ái Quốc hoạt động ở đâu?

? Trong thời gian ở Pháp Bác đã làm những nghề gì?