Giáo án Sinh học 10 bài 18: Chu kì tế bào và quá trình nguyên phân

Kiến thức HS phải: - Hiểu rõ khái niệm chu kì tế bào - Mô tả được các giai đoạn khác nhau của chu kì tế bào - Hiểu rõ quá trình phân bào được điều khiển như thế nào?. - Kĩ năng hệ thống

BÀI 18: CHU KÌ TẾ BÀO VÀ QUÁ TRÌNH NGUYÊN PHÂN

I Mục tiêu

1 Kiến thức

HS phải:

- Hiểu rõ khái niệm chu kì tế bào

- Mô tả được các giai đoạn khác nhau của chu kì tế bào

- Hiểu rõ quá trình phân bào được điều khiển như thế nào ? Những rối loạn trong quá trình phân bào sẽ để lại hậu quả gì ?

- Trình bày được diễn biến của các kì nguyên phân

- Phân tích được ý nghĩa của quá trình nguyên phân

2 Kĩ năng

Phát triển cho học sinh:

- Khả năng phân tích, tổng hợp qua việc quan sát hình vẽ, nghiên cứu SGK, thảo luận để rút ra khái niệm chu kì tế bào

- Phân tích được ý nghĩa các sự kiệncủa nguyên phân, ý nghĩa của nguyên phân

- Kĩ năng hệ thống hoá qua việc thiết lập sơ đồ khái niệm phân nhánh thể hiện mối liên hệ giữa các giai đoạn trong chu kì tế bào

3 Thái độ

- Bồi dưỡng cho học sinh quan điểm duy vật biện chứng: Tế bào được sinh ra

từ tế bào

- Giúp cho học sinh nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ cơ thể, môi trường,

II Chuẩn bị

1 Giáo viên

- Giáo án

- Tranh vẽ các giai đoạn của quá trình nguyên phân

- Sơ đồ chu kì vận động và biến đổi hình thái của NST

giãn xoắn

co xoắn

(2 cromatit dính (có hình dạng, kích thước đặc trưng)

nhau ở tâm động)

- Phiếu học tập: “Các giai đoạn trong chu kì tế bào”

Các giai đoạn trong chu kì tế bào Các đặc điểm chính

Pha G1 Kì

- Tế bào tổng hợp các chất cần cho sự sinh trưởng

trung Pha S

gian

Pha G2 Chu

kì

bào

chia nhân

trình

nguyên

Phân

tế

chất

- AND và nhiễm sắc thể tiến hành nhân đôi, các nhiễm sắc thể nhân đôi và dính nhau ở tâm động

- Tế bào tổng hợp những gì còn lại cần cho quá trình phân bào

- NST co xoắn, màng nhân tiêu biến, thoi phân bào xuất hiện

- Các NST kép co xoắn cực đại và tập trung thành một hàng ở mặt phẳng xích đạo Thoi phân bào được đính vào hai phía của NST tại tâm động

- Phân li đồng đều các cromatit thành 2 nhóm, di chuyển trên thoi phân bào về 2 cực của tế bào

- Các NST duỗi xoắn, màng nhân xuất hiện

- Tế bào chất phân chia thành 2 tế bào con giống hệt tế bào mẹ:

+ Hình thành eo thắt ở vùng xích đạo, đi từ ngoài tế bào vào vùng trung tâm

+ Hình thành rãnh phân cắt, đi từ trung tâm

ra ngoài tế bào

2 Học sinh

- Đọc SGK, làm các bầi tập đã được giao trước ở nhà

- Quan sát hình vẽ, sơ đồ trong sách

- Thiết lập sơ đồ dạng phân nhánh thể hiện mối quan hệ giữa các giai đoạn, các pha, các kì của chu kì tế bào

III Phương pháp dạy học

Vấn đáp + Trực quan + Hoạt động nhóm

IV Hoạt động dạy học

1 Ổn định lớp

2 Kiểm tra bài cũ

3 Tiến trình bài mới

Đặt vấn đề: (?) Tại sao khi ta bị đứt tay hay bị thương thì sau một thời gian vết

thương đó lành lại ?

(?) Tại sao cơ thể con người cũng như các loài sinh vật khác có thể thay đổi về kích thước, khối lượng hay nói cách khác là sinh trưởng và phát triển ?

Đó là nhờ một cơ chế sinh học rất quan trọng trong tế bào – cơ chế nguyên phân

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung kiến thức

chu kì tế bào

(?) Chu kì là gì?

* Treo H18.1: “Chu kì tế

bào” phóng to, yêu cầu HS

quan sát tranh, trả lời câu

hỏi:

(?) Chu kì tế bào gồm

những giai đoạn nào?

(?) Các mũi tên trong hình

nối tiếp nhau nói lên điều

gì ?

* Trình tự này diễn ra

trong khoảng thời gian từ

lần phân bào này đến lần

phân bào tiếp theo gọi là

chu kì tế bào

(?) Vậy chu kì tế bào là

gì?

* Nhận xét, hoàn thiện

* Yêu cầu HS lên bảng vẽ

sơ đồ mối quan hệ giữa các

giai đoạn, các pha, các kì

của CKTB

* Chỉnh sửa, hoàn thiện sơ

đồ

(?) Hãy dùng các mũi tên

để mô tả thứ tự xuất hiện

của từng thông tin đó trong

chu kì tế bào?

(?) Pha G2 có thể xảy ra

trước pha S được không?

(?) Thứ tự các kì, các pha

sẽ như thế nào?

* Hướng dẫn HS kẻ phiếu

học tập

* Dán hình 18.2 + vấn đáp

từng phần diễn biến của

chu kì tế bào

* Chu kì là một trình tự nào đó được lặp đi lặp lại

* CKTB gồm kì trung gian

và quá trình nguyên phân

* Nói lên: Kì trung gian diễn ra trước rồi đến quá trình nguyên phân Tức là diễn ra theo một trình tự nhất định

* Nêu khái niệm

* Lên bảng vẽ sơ đồ

* Không được

* Pha G1-> S ->G2 -> Kì đầu -> Kì giữa -> Kì sau ->

Kì cuối

* Quan sát hình + SGK trả lời hoàn thành nội dung phiếu học tập

của chu kì tế bào

1 Khái niệm chu kì tế bào

Chu kì tế bào là trình tự các giai đoạn mà tế bào cần phải trải qua trong khoảng thời gian giữa hai lần phân bào

2 Các giai đoạn của chu

kì tế bào

PHT (phần chuẩn bị)

* Vấn đáp HS để hình

thành sơ đồ hệ thống hoá

về sự vận động và biến đổi

hình thái NST

(?) Hình dạng NST ở kì

trung gian?

(?) Hình dạng NST ở kì

đầu?

(?) NST từ dạng sợi mảnh

vận động như thế nào để

trở thành NST kép?

(?) Hình dạng NST ở kì

giữa?

(?) Để có hình dạng và

kích thước đặc trưng thì

NST phải vận động như thế

nào?

(?) HÌnh dạng NST ở kì

sau?

(?) NST từ dạng xoắn cực

đại thành dạng đơn là nhờ

quá trình nào?

(?) Ở kì cuối, NST đơn vận

động như thế nào để thành

dạng sợi mảnh?

(?) NST nhân đôi nhưng

vẫn dính nhau ở tâm động

có ý nghĩa gì?

(?) Tại sao NST co xoắn

rồi mới phân li?

(?) Vì sao NST phân li

xong lại duỗi xoắn?

(?) Dựa vào hình 18.2, hãy

giải thích do đâu mà

nguyên phân lại có thể tạo

ra 2 tế bào con có bộ NST

giống hệt tế bào mẹ?

- Dạng sợi mảnh

- Dạng kép

- Nhân đôi

- Xoắn cực đại

- Co xoắn

- Dạng đơn

- Phân li

- Giãn xoắn

- Để phân chia đồng đều vật chất di truyền

- Để NST không bị rối khi

di chuyển về 2 cực của TB

- Duỗi xoắn để tiếp tục quá trình và các gen có thể thực hiện quá trình phiên mã

- Dực vào chu kì vận động của NST:

+ Tự nhân đôi ở kì trung gian

+ Phân li đồng đều các nhiễm sắc tử về 2 cực TB:

2n x 2 (nhân đôi)

= 2n

2 (phân li)

* Sơ đồ chu kì vận động và biến đổi hình thái của NST:

(phần chuẩn bị)

Hoạt động 2: Tìm hiểu sự

điều hoà chu kì tế bào?

GV: Yêu cầu HS đọc đoạn

3&4 mục I, trả lời câu hỏi :

(?) Việc điều khiển chu kì

tế bào nhằm mục đích gì?

(?) Khi nào tế bào thực

hiện quá trình phân chia?

(?) Khi cơ chế điều hoà

chu kì tế bào bị hư hỏng sẽ

gây hậu quả gì?

(?) Cho ví dụ một số bệnh

ung thư, nguyên nhân

bệnh?

GV giải đáp về bản chất

bệnh ung thư là do rối loạn

sự điều hoà chu kì tế bào…

Hoạt động 3: Tìm hiểu ý

nghĩa của quá trình

nguyên phân.

GV vẽ sơ đồ một số lần

nguyên phân

(?) Quan sát sơ đồ cho biết

số lượng tế bào sẽ như thế

nào sau mỗi lần nguyên

phân?

(?) Sinh vật nhân thực đơn

bào là gì?

(?) Sinh vật nhân sơ đơn

bào có nguyên phân

không? Vì sao?

(?) Sinh vật nhân thực có

cấu tạo cơ thể là 1 tế bào,

vậy nguyên phân sẽ tạo ra

cái gì ở sinh vật này?

(?) NP có ý nghĩa gì đối

với sinh vật nhân thực đơn

bào ?

* N.cứu SGK trả lời

* Số lượng tăng gấp đôi

* Là nhóm sinh vật mà cơ thể chỉ gồm 1 tế bào đã có nhân chính thức, tức 1 cơ thể = 1 tế bào

* Không nguyên phân mà phân chia theo kiểu trực phân (1 tb thành 2 tb mà không hình thành thoi vô sắc)

* NP Tạo ra cơ thể mới từ

cơ thể mẹ

* NP là cơ chế sinh sản của sinh vật nhân thực đơn bào

II Sự điều hoà chu kì tế bào

- Chu kì tế bào được điều khiển rất chặt chẽ bằng một

hệ thống tinh vi nhằm đảm bảo cho sự sinh trưởng và phát triển bình thường của

cơ thể

- Tế bào phân chia khi nhận được các tín hiệu bên trong hoặc bên ngoài tế bào

- Khi cơ chế điều hoà chu

kì tế bào bị hư hỏng sẽ làm

cơ thể bị rối loạn và gây nên các bệnh ung thư

III Ý nghĩa của quá trình nguyên phân

1.Ý nghĩa sinh học

a Đối với sinh vật nhân thực đơn bào

Nguyên phân là cơ chế sinh sản, đồng thời là cơ chế ổn định bộ NST của loài qua nhiều thế hệ

(?) Từ 1tb 2n ban đầu qua

NP tạo 2tb cũng có bộ NST

2n giống hệt tb mẹ, vậy NP

cón có ý nghĩa gì đối với

sinh vật nhân thực đơn

bào?

(?) Điểm khác nhau giữa

sinh vật nhân thực đơn bào

và đa bào?

* NP có ý nghĩa gì đối với

sự sinh trưởng của cơ thể

sinh vật đa bào?

(?) Tăng số lượng tế bào sẽ

làm cơ thể thay đổi như thế

nào?

Mở rộng: Con thạch sùng

bị đứt đuôi sau một thời

gian ta thấy nó mọc ra một

cái đuôi khác Hoặc khi bị

thương thì sau một thời

gian ta thấy vết thương

lành lại Hiện tượng này là

do cơ chế tái sinh của cơ

thể, khả năng tái sinh này

là nhờ nguyên phân

(?) Vậy NP còn có ý nghĩa

gì?

(?) Đối với những tế bào

đã già không thực hiện

được chức năng thì sẽ như

thế nào?

Mở rộng: Lá cây thuốc

bỏng sinh ra các cây thuốc

bỏng con giống hệt cây mẹ

Một đoạn thân sắn giâm

xuống đất sau một thời

gian sẽ mọc lên cây sắn

con giống cây mẹ ban đầu

Đó là phương thức sinh sản

vô tính do NP tạo ra

(?) NP có ý nghĩa gì đối

với các loài sinh sản vô

tính?

* Là cơ chế ổn định bộ NST của loài qua các thế hệ

* Đa bào có cơ thể gồm rất nhiều tế bào còn đơn bào chỉ gồm 1 tb

* Giúp cơ thể sinh trưởng, phát triển

* Tái sinh các mô, cơ quan

bị tổn thương

* Sau một thời gian sẽ chết

đi và được thay thế bởi những tế bào mới

b Đối với sinh vật nhân thực đa bào

- Về mặt sinh trưởng:

Nguyên phân làm số lượng tế bào tăng lên:

 giúp cơ thể sinh trưởng và phát triển

 thay thế những tế bào già

 giúp tái sinh các mô,

cơ quan bị tổn thương

- Về mặt sinh sản, di truyền:

+ Ở loài sinh sản vô tính: tạo ra các cá thể con có kiểu gen giống kiểu gen của cá thể bố mẹ Vì vậy

(?) Sinh sản hữu tính là gì?

(?) Ý nghĩa của NP đối với

quá trình sinh sản của các

loài SSHT?

(?) NP có ý nghĩa ntn trong

y tế, trong nông nghiệp ?

* SSHT là sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái qua thụ tinh để tạo thành

cơ thể mới

nó là cơ chế sinh sản, đồng thời là cơ chế ổn định bộ NST của loài qua các thế

hệ tế bào và cơ thể

+ Ở loài sinh sản hữu tính:

ổn định bộ NST của loài qua các thế hệ

2 Ý nghĩa thực tiễn

- Ứng dụng nhân giống cây trồng như giâm, chiết, ghép cành và nuôi cấy mô ở tế bào

- Tạo ra nhiều giống mới

có năng suất cao, phẩm chất tốt

- Phát hiện nhiều bệnh nguy hiểm ở người, nghiên cứu và điều trị bệnh, đặc biệt trong đó có bênh ung thư, nhờ đó mà nhiều bệnh nhân được cứu sống

4 Củng cố

Yêu cầu HS nhắc lại kiến thức có tronh bài học:

- Chu kì tế bào là gì ? Có những giai đoạn nào ?

- Sự sinh trưởng của TB diễn ra chủ yếu ở pha nào hay kì nào ? (pha G1)

- Sự nhân đôi ADN và NST diễn ra ở kì nào hay pha nào ? (pha S)

- Sự phân chia tế bào chất diễn ra rõ nhất ở kì nào ? (kì cuối)

- Quan sát 1 TB sinh dưỡng đang NP nhười ta thấy có 156NST đơn đang dàn thành 2 nhóm phân li về 2 cực TB Hỏi TB sinh dưỡng đó dang ở kì nào của NP? Kết thúc chu kì tế bào mỗi TB con tạo ra sẽ chứa bao nhiêu NST trong nhân? ( kì sau; mỗi TB con chứa 78 NST)

- Sự phân chia tế bào chất khác nhau như thế nào ở TB động vật và TB thực vật ?

- Ý nghĩa sinh học của chu kì tế bào và ý nghĩa sinh học của quá trình nguyên phân ?

5 Hướng dẫn học ở nhà

- Trả lời các câu hỏi trong SGK

- Đọc mục “Em có biết”

- Đọc bài 19: Giảm phân

- So sánh sự khác nhau cơ bản giữa Nguyên phân và Giảm phân

IV Rút hinh nghiệm