Ở Việt Nam, để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứngnhu cầu phát triển của người học và nhu cầu hội nhập quốc tế, và nhằm tiếp cận kĩ năng :Học để biết, học để làm,
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Trang 2đã đặt ra cho người học được tiếp cận với chương trình giáo dục kĩ năng sống phùhợp và kĩ năng sống cần được coi như là một nội dung của chất lượng giáo dục.
Ở Việt Nam, để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứngnhu cầu phát triển của người học và nhu cầu hội nhập quốc tế, và nhằm tiếp cận kĩ
năng :Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định mình và học để cùng chung
sống, giáo dục phổ thông đã và đang từng bước đổi mới theo hướng từ chủ yếu là
trang bị kiến thức sang trang bị những năng lực cần thiết cho học sinh phát huytính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, tăng cường khả năng làm việc theonhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm,đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh Nhận thức rõ tầm quan trọng, cầnthiết của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh phổ thông nói chung, Bộ Giáodục và đào tạo đã đưa nội dung giáo dục kĩ năng sống lồng ghép trong các môn học
Trang 3dung được đông đảo phụ huynh, dư luận quan tâm bởi đây là một chương trìnhgiáo dục hết sức cần thiết đối với học sinh.
Đặc biệt, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh được xác định là một trong
những nội dung cơ bản của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện,
học sinh tích cực” trong các nhà trường phổ thông hiện nay.
2 Cơ sở thực tiễn
Thực hiện Quyết định 2994/QĐ-BGD&ĐT ngày 20 tháng 7 năm 2010 của
Bộ GD&ĐT, các nhà trường phổ thông đã đưa chương trình dạy kĩ năng sống tích
hợp trong các môn học và hoạt động ngoại khóa
Giáo dục kĩ năng sống được lồng ghép vào chương trình học, các môn học,các hoạt động trong nhà nhà trường chứ không tạo thành môn học riêng Trongnăm học vừa qua, nhiều trường học đã chú trọng rèn luyện kĩ năng sống cho họcsinh nhưng tài liệu hướng dẫn còn chưa chi tiết, cụ thể nên mỗi trường thực hiệnmỗi kiểu
Thực tế hiện nay, có một bộ phận nhỏ học sinh trong các trường thiếu hụthiểu biết về môi trường xung quanh, lúng túng khi ứng xử trong cuộc sống Điềunày cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến những bất cập trong hành vi, lốisống đạo đức của nhiều học sinh Bởi lứa tuổi học sinh là lứa tuổi đang hình thànhnhững giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thích tìm tòi, khám phá songcòn thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, còn thiếu kinh nghiệm sống, dễ bị lôi kéo,kích động….Đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cơ chế thị trường hiệnnay, thế hệ trẻ thường xuyên chịu tác động đan xen của những yếu tố tích cực có,tiêu cực cũng có Nếu không được giáo dục kĩ năng sống, thiếu kĩ năng sống, các
em dễ bị lôi kéo vào các hành vi tiêu cực, bạo lực, vào lối sống ích kỉ, thực dụng,
dễ bị phát triển lệch lạc nhân cách
Vì vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là điều cần thiết.Với đốitượng là học sinh Trung học cơ sở, đặc biệt là họa sinh lớp 6, các em vừa chuyển từcấp Tiểu học lên, bắt đầu một chu trình mới thì việc giáo dục kĩ năng sống là điều
vô cùng hệ trọng để ngay từ năm đầu cấp học này, các em sẽ được trang bị nhữngkiến thức, giá trị, thái độ, kĩ năng để phát triển hài hòa về thể chất, trí tuệ, tinhthần, đạo đức
Trang 4Là một giỏo viờn giảng dạy mụn Ngữ văn , tụi nhận thấy Ngữ văn khụng chỉ
cú nhiệm vụ hỡnh thành và phỏt triển ở học sinh năng lực sử dụng Tiếng Việt, cúnhững hiểu biết về xó hội, văn húa, văn học, lịch sử, đời sống nội tõm con người
mà cũn giỳp cỏc em bồi dưỡng năng lực tư duy, làm giàu cảm xỳc, thẩm mĩ và địnhhướng thị hiếu để hoàn thiện nhõn cỏch Như vậy, giỏo dục kĩ năng sống được tớchhợp trong mụn Ngữ văn là việc cần thiết để tạo điều kiện giỳp học sinh nõng caonăng lực lĩnh hội trong học tập, hỡnh thành thỏi độ, hành vi, cú động lực tỡm hiểu,cõn nhắc, lựa chọn và cú quyết định đỳng đắn để giải quyết mọi vấn đề
trở làm sao để cú hiệu quả khi lồng ghộp nội dung giỏo dục kĩ năng sống vào trongphõn mụn mỡnh được phõn cụng giảng dạy Đó là lý do khiến tụi chọn đề tài này
3 Mục đớch của đề tài:
Trang bị cho học sinh những kiến thức, thỏi độ, kĩ năng phự hợp Trờn cơ sở
đú hỡnh thành cho cỏc em những hành vi, thúi quen lành mạnh, tớch cực, loại bỏhành vi và thúi quen tiờu cực trong cỏc mối quan hệ, tỡnh huống và hoạt động hằngngày Cụ thể:
Học sinh biết lựa chọn cỏch sử dụng từ ngữ, phương thức biểu đạt phự hợpmục đớch giao tiếp
Giỳp học sinh mạnh dạn trong trỡnh bày suy nghĩ, ý tưởng, thảo luận và chia
sẻ những cảm nhận cỏ nhõn Từ đú cỏc em ý thức được giỏ trị của bản thõn trongmối quan hệ xó hội, cú hành vi và thúi quen ứng xử văn húa
Giỳp cỏc em cú đủ khả năng thớch ứng với mụi trường xung quanh, tự chủ,độc lập, tự tin khi giải quyết cụng việc .
Trang 5II PHẠM VI VÀ THỜI GIAN THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:
1 Phạm vi đề tài:
Đề tài này được thực hiện trong phạm vi một số tiết theo quyđdịnh ở khối lớp 6 với đối tượng là học sinh khối lớp 6 (6B) nĩi riêng của trườngTHCS Hương Ngải.- Thạch Thất- Thành phố Hà Nội
2 Thời gian thực hiện đề tài :
Thực hiện trong các năm học: 2010-2011 và 2011-2012
Trang 6
PHẦN II : NỘI DUNG ĐỀ TÀI
I THỰC TRẠNG TÌNH HÌNH QUA KHẢO SÁT ĐIỀU TRA.
Thực hiện Quyết định 2994/QĐ-BGD&ĐT ngày 20 tháng 7 năm 2010
của Bộ GD&ĐT, các nhà trường phổ thông đã đưa chương trình dạy kĩ năng sống
tích hợp trong các môn học và hoạt động ngoại khóa Qua một năm thực hiện, bảnthân tôi nhận thấy:
Theo hướng dẫn của Bộ GD&ĐT thì có quá nhiều kĩ năng, khó khăn lớnnhất khi giảng dạy kĩ năng sống cho học sinh là phần lớn giáo viên chưa quen việc,chưa được đào tạo cơ bản để dạy về kĩ năng sống , hoang mang không biết dạynhư thế nào nên vẫn dạy theo lối mòn đã chuẩn bị trong giáo án như trước đây.Thực tế trong chương trình, nội dung kiến thức các bài học đã nhiều, thời lượngmỗi tiết có 45 phút nên rất khó lồng ghép kĩ năng sống vào Hoặc có khi giáo viênchưa chuẩn bị chu đáo, hướng dẫn học sinh thực hành kĩ năng sống chưa cụ thể,chưa dễ hiểu.Hoặc do nội dung, phương pháp, cách thức truyền tải chưa phù hợpvới tâm sinh lí lứa tuổi học trò nên hiệu quả lồng ghép, tích hợp chưa cao
Về phía học sinh Trung học cơ sở, đặc biệt là khối lớp 6, các em đã có sựphát triển về trí tuệ, tâm hồn; thích để ý quan sát hơn, khả năng tư duy và tìnhcảm nhạy cảm hơn so với tuổi còn ngồi trên ghế của trường Tiểu học Khi đượcgiáo dục kĩ năng sống qua các môn học, các em rất khó xác định mình vừa tiếp cận
kĩ năng nào , mình đã có được kĩ năng nào và vận dụng kĩ năng nào cho phù hợp
Trang 7mục đích giao tiếp Khi được hỏi về kĩ năng sống, có một số em chưa hiểu và quanđiểm kĩ năng sống là một cái gì đó mơ hồ, không thiết thực…
Về phía phụ huynh học sinh, có ý kiến cho rằng việc giáo dục con em chủyếu nhờ thầy cô giáo, nhà trường dạy như thế nào thì các em sẽ như thế đó Đa
số phụ huynh chưa hiểu kĩ năng sống thực chất là gì, chưa hiểu được giáo dục kĩnăng sống không phải chỉ trong ngày một ngày hai mà là một quá trình lâu dài, liêntục Vì vậy, hơn bao giờ hết giáo dục kĩ năng sống cần có sự phối hợp chặt chẽgiữa Nhà trường- Gia đình- Xã hội
Năm học 2010-2011, khi triển khai chương trình dạy kĩ năng sống tích hợpvào môn Ngữ văn theo tài liệu hướng dẫn của Bộ GD&ĐT, tôi đã chọn một số kĩnăng cần thiết nhất để lồng ghép vào nội dung những tiết dạy theo quy định trongtài liệu hướng dẫn
Ví dụ cụ thể : Khi học văn bản: Bài học đường đời đầu tiên ( Trích Dế mènphiêu lưu kí-Tô Hoài), đến phần Luyện tập, tôi đã ra câu hỏi tại lớp 6A:
? Hãy trình bày suy nghĩ của em về cách xử sự của các nhân vật trong đoạntrích? Từ nội dung câu chuyện, em xác định cho mình lối sống như thế nào chohữu ích?
* Gợi ý: Các kĩ năng cần đạt được theo yêu cầu của đề bài trên:
-Kĩ năng tự nhận thức: Tự nhận thức và xác định cách ứng xử
+ Sống khiêm tốn
+ Biết tôn trọng người khác
-Kĩ năng giao tiếp:
Trang 8* Thực tế học sinh đã thực hành còn những tồn tại sau:
- Chưa mạnh dạn thể hiện kĩ năng của bản thân
- Ngại nói, ngại bộc lộ chia sẻ
- Kĩ năng phản hồi ý kiến còn hạn chế
* Kết quả thu được như sau:
1.Nắm vững nội dung giáo dục kĩ năng sống
*Thứ nhất: muốn dạy kĩ năng sống cho học sinh, trước hết giáo viên phảinắm vững một số khái niệm liên quan:
- Kĩ năng sống: Là những kĩ năng tâm lí- xã hội cơ bản giúp cho cá nhân tồntại và thích ứng trong cuộc sống, giúp cho cá nhân vững vàng trong cuộc sống cónhiều thách thức nhưng cũng có nhiều cơ hội trong thực tại… Kĩ năng sống đơngiản là tất cả những điều cần thiết chúng ta phải biết để có được khả năng thíchứng với những thay đổi diễn ra trong cuộc sống
- Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh phải đảm bảo các yếu tố: Giúp HS ýthức được giá trị của bản thân trong mối quan hệ xã hội, giúp HS hiểu biết về thể
Trang 9chất, tinh thần của bản thân mình, có hành vi, thói quen ứng xử có văn hóa, hiểubiết và chấp hành pháp luật…Tuy nhiên, giáo dục kĩ năng sống đẻ đạt hiệu quả đòihỏi nhiều yếu tố chưa không chỉ từ bài giảng.
-Kĩ năng sống là cái có sau những trải nghiệm thực tế nên việc lồng ghépnày sẽ không dừng lại ở mức giảng dạy lí thuyết mà sẽ cụ thể hóa thành từngtrường hợp, hoàn cảnh và yêu cầu học sinh xử lí
-Trong chương trình dạy kĩ năng sống, không có khái niệm vâng lời, chỉ có khái niệm lắng nghe, đồng cảm, chia sẻ Mục tiêu của giáo dục kĩ năng sống là
rèn luyện cách tư duy tích cực, hình thành thói quen tốt thông qua các hoạt động vàbài tập trải nghiệm Giúp học sinh hiểu công dân toàn cầu là người biết suy nghĩbằng cái đầu của mình, biết phân tích đúng sai, quyết định làm điều này điều khác
và chịu trách nhiệm về điều đã làm chứ không chỉ có biết nghe lời.
*Thứ hai: Giáo viên phải nắm vững một số kĩ năng sống được lồng ghéptrong môn Ngữ văn:
Kĩ năng tự nhận thức
Kĩ năng xác định giá trị
Kĩ năng thể hiện sự tự tin
Kĩ năng giao tiếp
Trang 10-Tương tác: Khi cho học sinh hoạt động nhóm, các em cùng thảo luận về câu hỏi
chốt kiến thức hoặc bình những câu văn, ý thơ hay , nhiều kĩ năng sống được hìnhthành trong quá trình tương tác với bạn cùng học và những người xung quanh( kĩnăng thương lượng, giải quyết vấn đề…) Khi tham gia hoạt động có tính tương tác,các em có dịp thể hiện ý tưởng của mình, xem xét ý tưởng của người
khác… -Trải nghiệm: Qua các tình huống thực tế như các câu hỏi tình
huống, câu hỏi thảo luận nhóm, các em được trải nghiệm để từ đó hình thànhnhững kĩ năng sống hữu ích
-Tiến trình: Giáo dục kĩ năng sống không chỉ hình thành trong ngày một, ngày hai
mà đòi hỏi cả một quá trình: nhận thức- hình thành thái độ-thay đổi hành vi
-Thay đổi hành vi: Qua các bài học được lồng ghép kĩ năng sống, học sinh có dịp
thay đổi hay định hướng lại các giá trị, thái độ, hành động của mình…
Ví dụ: Sau khi học văn bản Bài học đường đời đầu tiên, các em sẽ rút ra được bài
học hữu ích cho mình từ bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn, sẽ không dẫmlên vết xe đổ của Mèn (huênh hoang, tự đắc, kiêu ngạo ) mà sống vui vẻ, hòa đồng,đoàn kết hơn, biết giúp đỡ người khác khi họ gặp khó khăn…
-Thời gian, môi trường giáo dục: Giáo dục kĩ năng sống cần thực hiện ở mọi nơi,
mọi lúc và thực hiện càng sớm càng tốt đối với trẻ em
2 Những công việc giáo viên cần chuẩn bị:
a Chọn những kĩ năng sống thiết thực, phù hợp với nội dung bài học và thực tế địa phương.
Giáo viên chọn những kĩ năng phù hợp, gần gũi, thiết thực với học sinh để các
em có khả năng thực hành kĩ năng sau khi tiếp cận
Ví dụ 1: Trong các tiết Luyện nói ( 29, 43, 83-84, 96) , giáo viên chọn kĩ năng giao
tiếp, kĩ năng thể hiện sự tự tin giúp học sinh ứng xử lịch sự, xưng hô đúng mựctrong giao tiếp, nói năng lưu loát trước tập thể
Ví dụ 2: Trong các tiết Tiếng Việt ( Từ và cấu tạo từ Tiếng Việt-tiết 3, Từ
mượn-tiết 6, Nghĩa của từ-mượn-tiết 10…giáo viên chọn kĩ năng ra quyết định lựa chọn cáchdùng từ theo những tình huống cụ thể, kĩ năng giao tiếp , kĩ năng đặt mục tiêu
Trang 11để các em … không lạm dụng hoặc “sính chữ” khi dùng từ mượn vừa để để giữgìn sự trong sáng của Tiếng Việt vừa đạt được hiệu qủa giao tiếp như mong muốn.
Ví dụ 3: Khi học tiết Chương trình Ngữ văn địa phương( tiết 70-71- 139) giáo
viên chọn kĩ thuật động não để học sinh suy nghĩ, phân tích các ví dụ để rút ranhững bài học thiết thực về cách sử dụng từ địa phương, chọn kĩ năng giao tiếp,chia sẻ, để các em tự tin tương tác chia sẻ học hỏi những kinh nghiệm cá nhân vềcách dùng từ địa phương…
b Giáo viên cần chuẩn bị chu đáo giáo án có lồng ghép kĩ năng sống
-Thể hiện rõ trong giáo án: Ghi rõ kĩ năng, phương pháp, kĩ thuật giáo dục kĩ năngsống trong Mục tiêu cần đạt và thể hiện cụ thể trong các câu hỏi thảo luận nhóm,trong các bài tập vận dụng hoặc bài tập củng cố
-Thể hiện ở các phương tiện cần thiết phục vụ cho tiết dạy( Bảng phụ, tranh ảnh, tưliệu, máy chiếu…)
c Hướng dẫn học sinh làm quen các kĩ năng sống: Giáo viên phải chuẩn bị các
câu hỏi gợi ý, tình huống để hướng dẫn các em tự xác định, làm quen các kĩ năngsống cần đạt
Ví dụ 1: về cách đưa câu hỏi khi dạy các văn bản.
- Vấn đề chính được đề cập trong bài học là vấn đề gì?
-Trọng tâm bài học là ở phần nào?
-Sau khi học xong bài học em rút ra điều gì bổ ích cho mình?
-Em sẽ xử sự như thế nào? Làm gì trong cuộc sống hằng ngày nếu gặpnhững trường hợp như trong bài học?
…
Giáo viên hướng dẫn học sinh áp dụng phương pháp, kĩ thuật động não để suynghĩ, thảo luận nhóm để trình bày, cặp đôi để chia sẻ- hợp tác … để tự tin bộc lộnhững suy nghĩ của mình
Ví dụ 2: về tình huống:
Trang 12Khi dạy văn bản: Bức tranh của em gái tôi (tiết 81-82) ở phần Tổng kết-Luyện tập,giáo viên đưa tình huống: Khi bố mẹ vắng nhà, anh trai ( hoặc chị gái ) cứ hay xétnét những việc em làm, bắt em làm hết các công việc bố mẹ giao, thế nhưng khi bố
mẹ về lại tranh công bảo rằng mình đã làm hết công việc Nếu là người em gái đó,
em sẽ nói gì với bố mẹ? xử sự như thế nào với người anh( chị) đó?
Giáo viên hướng dẫn học sinh áp dụng phương pháp, kĩ thuật động não để suynghĩ, cặp đôi để chia sẻ, kĩ năng giải thích, kiên định với ý kiến của mình, kĩ nănglắng nghe, kĩ năng thể hiện sự cảm thông.…
Gợi ý: -Em sẽ giải thích để bố mẹ hiểu
- Đề nghị anh làm lại những công việc đó , bố mẹ nhìn chất lượng công việc
sẽ biết ai đã làm
- Lúc vắng mặt anh, em sẽ tâm sự với mẹ về thái độ của người anh để mẹnhắc nhở anh rút kinh nghiệm, không tái phạm…
d Dự đoán kĩ năng: Trong bước hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài , giáo viên yêu
cầu học sinh đọc nội dung bài học, gợi ý dự đoán các kĩ năng và yêu cầu của kĩnăng cần đạt được sau nội dung bài học
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài văn bản: Bức thư của thủ lĩnh da
đỏ-tiết 125-126, giáo viên yêu cầu các em đọc kĩ nội dung văn bản, phần chú thích vàtrả lời các câu hỏi trong sách giáo khoa, sau đó đưa một số câu hỏi:
- Văn bản đem đến cho chúng ta những giá trị thiết thực nào với cuộc sống?
Em dùng kĩ năng nào để xác định được giá trị đó?
Sau khi học sinh suy nghĩ, giáo viên gọi 1-2 em trả lời Khi học sinh trả lời cũng làlúc các em rèn kĩ năng giao tiếp, tự tin, lắng nghe…
Định hướng: Kĩ năng giao tiếp để trao đổi, trình bày suy nghĩ, ý tưởng, cảm nhậncủa bản thân về những giá trị của bức thư.Kĩ năng tự nhận thức về giá trị của lốisống tôn trọng và bảo vệ thiên nhiên, môi trường sống Kĩ năng làm chủ bản thân,nâng cao ý thức giữ gìn và bảo vệ môi trường
3 Tổ chức cho học sinh thực hành kĩ năng sống vừa được học.