Nghiên cứu, đề xuất mô hình sinh kế bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu ở các xã ven biển huyện quảng điền, tỉnh thừa thiên huế (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ MỸ PHƯỢNG NGHIÊN CỨU, ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH SINH KẾ BỀN VỮNG THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở CÁC XÃ VEN BIỂN HUYỆN QUẢNG ĐIỀN, TỈNH THỪA THIÊN HU

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ MỸ PHƯỢNG

NGHIÊN CỨU, ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH SINH KẾ BỀN VỮNG THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở CÁC XÃ VEN BIỂN

HUYỆN QUẢNG ĐIỀN, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

Chuyên ngành: Địa lí tự nhiên

Mã số: 8.44.02.17

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS LÊ PHÚC CHI LĂNG

Thừa Thiên Huế, 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

- -

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các thông tin và số liệu mà tôi sử dụng trong luận văn là trung thực Các luận điểm, dữ liệu được trích dẫn đầy đủ, nếu không là ý tưởng hoặc kết quả tổng hợp của chính bản thân

Huế, ngày 12 tháng 10 năm 2018

Học viên thực hiện

Lê Thị Mỹ Phượng

Demo Version - Select.Pdf SDK

Lời Cảm Ơn

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

TS Lê Phúc Chi Lăng đã tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình hoàn thành đề tài luận văn

Xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô trong Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Huế đã tận tình truyền đạt kiến thức trong những năm tôi học tập

Xin chân thành cám ơn Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Quảng Điền, Uỷ ban nhân dân huyện Quảng Điền đã cung cấp tài liệu cần thiết cho tôi thực hiện đề tài luận văn này

Trong quá trình nghiên cứu đề tài luận văn không tránh khỏi những thiếu sót về nội dung và hình thức Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý Thầy, Cô và các anh chị học viên để đề tài luận văn hoàn thiện hơn

Cuối cùng xin kính chúc quý Thầy, Cô và các anh chị học viên sức khỏe và thành công trong sự nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Học viên

Lê Thị Mỹ Phượng

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

DANH MỤC HÌNH 7

DANH MỤC BẢNG 5

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 4

A MỞ ĐẦU 8

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 8

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 9

3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 9

4 QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 10

4.1 Quan điểm nghiên cứu 10

4.2 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

6 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 12

B PHẦN NỘI DUNG 14

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CÁC MÔ HÌNH SINH KẾ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 14

1.1 Tổng quan về biến đổi khí hậu 14

1.1.1 Một số khái niệm 14

1.1.2 Nguyên nhân 15

1.1.3 Biểu hiện 17

1.2 Khung sinh kế bền vững (SLF) 22

1.2.1 Khái niệm 22

1.2.2 Phân loại 23

1.2.3 Sinh kế vùng ven biển 23

1.3 Tác động của BĐKH đến sinh kế vùng ven biển 24

1.3.1 Tác động đến sản xuất nông nghiệp 24

1.3.2 Tác động đến các ngành kinh tế khác và đời sống 27

1.4 LỊCH SỬU NGHIÊN CỨU 28

1.4.1 Trên thế giới 28

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.4.2 Ở Việt Nam 30

1.4.3 Ở tỉnh Thừa Thiên Huế 33

Chương 2 NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN SINH KẾ Ở CÁC XÃ VEN BIỂN HUYỆN QUẢNG ĐIỀN, 35

TỈNH THỪA THIÊN HUẾ 35

2.1 Khái quát đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế 35

2.1.1 Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên 35

2.1.2 Đặc điểm dân cư, kinh tế - xã hội 37

2.1.3 Đánh giá chung đặc điểm tự nhiên, KTXH của huyện Quảng Điền 41

2.2 BĐKH ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

43

2.2.1 Biến đổi một số yếu tố khí hậu cơ bản 43

2.2.2 Thiên tai 50

2.3 Kịch bản BĐKH và NBD ở vùng ven biển tỉnh Thừa Thiên Huế đến năm 2100 56

2.3.1 Kịch bản biến đổi nhiệt độ 56

2.3.2 Kịch bản biến đổi lượng mưa 58

2.3.3 Kịch bản nước biển dâng 60

2.4 Tác động của biến đổi khí hậu đến hoạt động sinh kế ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế 62

2.4.1 Tác động của BĐKH đến trồng trọt 62

2.4.2 Tác động của BĐKH đến chăn nuôi 66

2.4.3 Tác động của BĐKH đến đánh bắt, nuôi trồng thủy sản 67

2.5 Đánh giá năng lực thích ứng của người dân thông qua các nguồn vốn sinh kế 69

2.5.1 Vốn con người 69

2.5.2 Vốn vật chất 69

2.5.3 Vốn tài chính 70

2.5.4 Vốn tự nhiên 70

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.5.5 Vốn xã hội 71

Chương 3 ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH SINH KẾ BỀN VỮNG THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở CÁC XÃ VEN BIỂN HUYỆN QUẢNG ĐIỀN, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ 72

3.1 Cơ sở khoa học của việc đề xuất các MHSK 72

3.1.1 Cơ sở lí luận 72

3.1.2 Cơ sở pháp lí 74

3.1.3 Cơ sở thực tiễn 76

3.2 Đề xuất MHSK bền vững thích ứng với BĐKH ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế 87

3.2.1 Mô hình trồng rau trên líp cao thích ứng với BĐKH 87

3.2.2 Mô hình nuôi trồng thủy sản nước lợ xen ghép 88

3.2.3 Mô hình nuôi cá vượt lũ 89

3.2.4 Mô hình chăn nuôi thân thiện môi trường 90

3.3 Một số giải pháp triển khai và phát triển một số MHSK bền vững ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế 91

3.3.1 Giải pháp nguồn lực sinh kế cho người dân 91

3.3.2 Giải pháp về kĩ thuật xây dựng mô hình 91

3.3.3 Giải pháp về chính sách xây dựng mô hình 93

C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 94

1 KẾT LUẬN 94

2 KIẾN NGHỊ 95

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

E PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BĐKH Biến đổi khí hậu NBD

KTXH MHSK TNMT

Nước biển dâng Kinh tế - xã hội

Mô hình sinh kế Tài nguyên môi trường

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Kịch bản NBD theo các kịch bản RCP cho dải ven biển Việt Nam 22

Bảng 2.1 Dân số phân theo đơn vị hành chính của huyện Quảng Điền năm 2017 33

Bảng 2.2 Nhiệt độ tháng I, nhiệt độ tháng VII, nhiệt độ trung bình năm trong các thập kỷ gần đây (0C) 43

Bảng 2.3 Nhiệt độ không khí trung bình tháng và năm giai đoạn 1995 -2015 (oC) 45

Bảng 2.4 Tổng lượng mưa tháng và năm giai đoạn 2000 – 2015 (mm) 48

Bảng 2.5 Diễn biến thiên tai ảnh hưởng đến Thừa Thiên Huế từ 2005 - 2015 51

Bảng 2.6 Đỉnh lũ trung bình 10 năm tại các trạm ở Thừa Thiên Huế 53

thời kì 1978 - 2016 53

Bảng 2.7 Số cơn bão đổ bộ vào khu vực Quảng Bình – Thừa Thiên Huế 54

Bảng 2.8 Biến đổi của nhiệt độ trung bình năm (0C) so với thời kỳ cơ sở ở Thừa Thiên Huế 56

Bảng 2.9 Biến đổi của nhiệt độ trung bình các mùa (0C) so với thời kỳ cơ sở tại Huế 57

Bảng 2.10 Biến đổi của lượng mưa năm (%) so với thời kỳ cơ sở tại T T Huế

59

Bảng 2.11 Biến đổi của lượng mưa theo mùa (%) so với thời kỳ cơ sở 59

Bảng 2.12 Mực NBD theo các kịch bản từ Đèo Ngang - Đèo Hải Vân 60

Bảng 2.13 Nguy cơ ngập đối với tỉnh Thừa Thiên Huế 61

Bảng 2.14 Diện tích trồng lúa ở huyện Quảng Điền giai đoạn 2013 – 2017

63

Bảng 2.15 Diện tích trồng lúa không được canh tác sau vụ Đông Xuân ở huyện Quảng Điền giai đoạn 2013 – 2017 64

Bảng 2.16 Năng suất lúa ở huyện Quảng Điền giai đoạn 2013 – 2017 (tạ/ha) 65

Bảng 2.17 Diễn biến diện tích và năng suất thủy sản giai đoạn 2013 - 2017

68

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bảng 3.1 Tổng hợp khả năng thích ứng của người dân đối với thiên tai 77

Bảng 3.2 Phương thức ứng phó với BĐKH trong canh tác nông nghiệp 78

Bảng 3.3 Phương thức ứng phó với BĐKH trong chăn nuôi 80

Bảng 3.4 Phương thức ứng phó với BĐKH trong nuôi trồng thủy sản 81

Bảng 3.5 Bảng tóm tắt ưu, nhược điểm của các mô hình 86

Bảng 3.6 Điểm mạnh, điểm yếu mô hình trồng rau trên líp cao 87

Bảng 3.7 Điểm mạnh, điểm yếu của mô hình NTTS nước lợ xen ghép 88

Bảng 3.8 Đánh giá điểm mạnh, yếu của mô hình nuôi cá vượt lũ 89

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Bản đồ hành chính huyện Quảng Điền 35 Hình 2.2 Bản đồ nguy cơ ngập ứng với mực NBD 100 cm, Thừa Thiên Huế 62 Hình 3.1 Mối quan hệ biện chứng nghiên cứu xây dựng mô hình thích ứng biến đổi khí hậu (IPCC) 72 Hình 3.2 Phương pháp tiếp cận nghiên cứu xây dựng mô hình (Lê Văn Thăng, 2009) 73

Demo Version - Select.Pdf SDK

A MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Biến đổi khí hậu tác động đến nhiều lĩnh vực, nhiều ngành nghề trong đời sống kinh tế xã hội với những mức độ khác nhau, trong đó nông nghiệp, nông thôn và người nông dân là nhóm bị tác động lớn và dễ bị tổn thương nhất

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ BĐKH, cụ thể là hiện tượng nước biển dâng và sự gia tăng về cường độ cũng như tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan (IPCC, 2007; WB, 2007)

Nước ta có tỉ lệ người dân sống phụ thuộc vào nông nghiệp lớn (khoảng 70%), nên ảnh hưởng của BĐKH càng thêm rõ nét, các biểu hiện như giảm năng suất cây trồng, vật nuôi, giảm sản lượng nuôi trồng và đánh bắt thủy sản Ngoài

ra, BĐKH cũng gây nên những tác động gián tiếp như: tăng nguy cơ dịch bệnh trên cây trồng và vật nuôi, tăng chi phí đầu tư vào các hoạt động sản xuất

Quảng Điền là huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thừa Thiên Huế, nơi thường xuyên chịu tác động mạnh của BĐKH Trong những năm qua, để thích ứng với những biến đổi của tự nhiên và những tác động do BĐKH gây ra, cư dân của huyện đã có nhiều thay đổi trong các hoạt động sinh kế Bên cạnh những thay đổi về thời vụ, cơ cấu cây trồng và vật nuôi, phương thức sản xuất, đã có sự xuất hiện của các MHSK mới từ phía cộng đồng Tuy nhiên, các mô hình sinh kế xuất phát từ phía cộng đồng hầu như chưa có tính hệ thống và cơ sở khoa học,

mà chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sản xuất, dẫn đến hiệu quả đạt được chưa thật

sự rõ ràng, tính bền vững không cao Chính vì thế, vấn đề cấp bách hiện nay là người nông dân cần có sự hổ trợ tốt hơn trong các hoạt động đời sống kinh tế của

họ, cần có các MHSK mang tính khoa học cao, phù hợp với thực tiễn và thích ứng với những biến động của BĐKH khu vực

Xuất phát từ những vấn đề trên, đề tài: “Nghiên cứu, đề xuất mô hình sinh

kế bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế” được lựa chọn nhằm góp phần giúp người dân thuộc các

xã ven biển cải thiện được đời sống kinh tế theo hướng bền vững trong bối cảnh

BĐKH xảy ra ngày càng mạnh mẽ như hiện nay

Demo Version - Select.Pdf SDK

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

2.1 Mục tiêu

Xác lập cơ sở khoa học và phân tích hiện trạng phát triển MHSK ở các xã ven biển, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế từ đó đề xuất một số MHSK

bền vững thích ứng với BĐKH cho người dân ở địa bàn này

2.2 Nhiệm vụ

- Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề BĐKH và MHSK thích ứng với BĐKH

- Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên và KTXH của các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

- Phân tích hiện trạng phát triển các MHSK ở của các xã ven biển, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế trong bối cảnh BĐKH

- Đề xuất MHSK thích ứng với BĐKH ở các xã ven biển, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Về không gian

Các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế Tập trung ở các

xã Quảng An, Quảng Thành, Quảng Phước, Quảng Công, Quảng Ngạn, Quảng Thái, Quảng Lợi

3.2 Về thời gian

Các số liệu sử dụng trong luận văn được thu thập và khảo sát đến năm 2016

3.3 Về nội dung

- Nghiên cứu biểu hiện của BĐKH, biến đổi về nhiệt độ, lượng mưa, mực NBD và các tai biến tự nhiên có tác động đến sinh kế của người dân các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

- Các hoạt động sinh kế được nghiên cứu dưới tác động của BĐKH ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế chủ yếu tập trung vào các hoạt động nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt, nuôi trồng thủy sản)

- Đề xuất các giải pháp xây dựng các MHSK liên quan đến nông nghiệp thích ứng với BĐKH ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

Demo Version - Select.Pdf SDK

4 QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Quan điểm nghiên cứu

4.1.1 Quan điểm tổng hợp

Tính tổng hợp được xem là tiêu chuẩn hàng đầu trong đánh giá giá trị khoa học của các công trình nghiên cứu về các địa tổng thể Quan điểm tổng hợp xem xét các yếu tố, hiện tượng của môi trường tự nhiên không phải độc lập mà là một

tổ hợp có tổ chức Vì vậy, khi nghiên cứu khí hậu, ảnh hưởng của BĐKH đến sinh kế người dân các xã ven biển huyện Quảng Điền, bao gồm hoạt động sản xuất nông nghiệp cần phải xem xét tác động tổng hợp của các nhân tố đến môi trường sống của sinh vật, đến vật nuôi và cây trồng nông nghiệp Tuy nhiên, quan điểm này không nhất thiết phải nghiên cứu tất cả các thành phần có thể lựa chọn một số yếu tố mang tính chủ đạo của khí hậu có tác động mạnh đến đối tượng cần đánh giá, trong đó chú trọng các yếu tố nhiệt và ẩm

4.1.2 Quan điểm hệ thống

Khi nghiên cứu tác động của BĐKH cần phải đặt trong mối quan hệ có tính hệ thống với các tai biến thiên nhiên do quá trình nội lực, ngoại lực, tai biến nhân sinh

Mặt khác cần xem xét mối quan hệ các tai biến với nhau cũng như mối quan

hệ các tai biến thiên nhiên với hoạt động sản xuất nông nghiệp trên địa bàn để từ

đó có nhận định đúng, toàn diện để tìm ra nguyên nhân, mối quan hệ các diễn biến,

đề xuất ra những giải pháp hợp lý nhằm phòng tránh giảm nhẹ tác động của BĐKH đến các hoạt động của người dân các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

4.1.3 Quan điểm lãnh thổ

Nghiên cứu bất cứ đối tượng nào đều phải gắn với một lãnh thổ nhất định Nếu tách ra khỏi lãnh thổ sẽ đánh mất tính đặc thù của nó đặc biệt là sự vật, hiện tượng địa lí Các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế có những đặc điểm riêng về ĐKTN, KTXH khác so với những xã trong huyện cũng như các địa phương khác Do đó, cần xác định rõ những đặc điểm và biểu hiện của BĐKH từ đó xác định đúng đắn những tác động BĐKH đến hoạt động sinh kế ở các xã ven biển huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế

Demo Version - Select.Pdf SDK

4.1.4 Quan điểm phát triển bền vững

Quan điểm phát triển bền vững hiện nay đang là một quan điểm bao trùm phát triển kinh tế, đặc biệt trong điều kiện của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại Vận dụng quan điểm này nghiên cứu tác động của BĐKH đến sinh kế người dân phải đảm bảo bền vững cả về KTXH và môi trường Đề xuất các MHSK phải dựa trên việc khai thác có hiệu quả sự khác biệt địa lý của lãnh thổ và chú ý đúng mức đến việc bảo vệ môi trường

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp thu thập và xử lí số liệu

Đây là phương pháp quan trọng, các thông tin được thu thập từ các công trình nghiên cứu, dự án nghiệm thu, sách, tạp chí, các báo cáo định kì hàng năm Các số liệu, tài liệu, bản đồ thu thập từ các ban ngành, Uỷ Ban nhân dân các xã

và huyện Quảng Điền Tài liệu thu thập gồm các báo cáo về nguồn tài nguyên thiên nhiên, điều kiện và thực trạng phát triển KTXH, ảnh hưởng của BĐKH đến

tự nhiên, hoạt động dân sinh ở vùng nghiên cứu Tất cả các nguồn tư liệu có liên quan đến đối tượng và lãnh thổ nghiên cứu đã được đề tài tiếp cận và vận dụng

có chọn lọc trong nghiên cứu

4.2.2 Phương pháp bản đồ

Trong đề tài này chúng tôi sử dụng Bản đồ hành chính huyện Quảng Điền tỉ lệ 1/100.000, khoanh vùng khu vực nghiên cứu các xã ven biển, bản đồ diện tích đất bị ngập úng với kịch bản NBD 100cm huyện Quảng Điền theo kịch bản BĐKH

4.2.3 Phương pháp khảo sát thực địa

Đây vừa là phương pháp khởi đầu trong việc xác định đối tượng nghiên cứu, vừa là phương pháp kết thúc nhằm kiểm tra kết quả, đánh giá Phương pháp được sử dụng trong đề tài này nhằm khảo sát ĐKTN, KTXH, tìm hiểu tình hình

sử dụng các mô hình sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện, hiện trạng KTXH, khảo sát thực trạng sử dụng các MHSK từ đó đề xuất các mô hình theo hướng đa dạng hóa hay chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong các MHSK phù hợp với điều kiện của vùng nghiên cứu Trong đề tài tập trung chủ yếu ở các xã Quảng An, Quảng Thành, Quảng Phước, Quảng Công, Quảng Ngạn

Demo Version - Select.Pdf SDK