Bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua tổ chức dạy học nhóm chương động lực học chất điểm vật lí 10 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM CAO VĂN TRUNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT L

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CAO VĂN TRUNG

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC

VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM”

VẬT LÝ 10 THPT

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN THANH HẢI

Thừa Thiên Huế, năm 2018 Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CAO VĂN TRUNG

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC

VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƯƠNG “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM”

VẬT LÝ 10 THPT

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN THANH HẢI

Thừa Thiên Huế, năm 2018

i

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Cao Văn Trung

Demo Version - Select.Pdf SDK

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu,

Phòng Đào tạo sau đại học, Khoa Vật lí trường Đại học Sư phạm – Đại học

Huế và quý Thầy, Cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến TS Nguyễn

Thanh Hải đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực

hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu cùng quý thầy cô giáo tổ Vật lí trường THPT số I Nghĩa Hành đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin được cảm ơn toàn thể đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 09 năm 2018

Tác giả

Cao Văn Trung

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 3

Danh mục các bảng 4

Danh mục các hình vẽ 5

Danh mục các đồ thị 6

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 9

3 Mục tiêu của đề tài 10

4 Giả thuyết khoa học 10

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Đối tượng nghiên cứu 11

7 Phạm vi nghiên cứu 11

8 Phương pháp nghiên cứu 11

9 Những đóng góp của đề tài 12

10 Cấu trúc luận văn 12

NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 13

1.1 Một số vấn đề về dạy học nhóm 13

1.2 Một số vấn đề về năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn 22

1.3 Tổ chức dạy học vật lí theo hướng vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua hình thức dạy học theo nhóm 27

1.4 Các biện pháp tổ chức DH nhóm theo hướng bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí vào thực tiễn cho HS 30

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.5 Thực trạng DH vật lí theo hướng vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho HS

ở một số trường THPT hiện nay 32

1.6 Kết luận chương 1 35

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƯƠNG “ ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT LÍ 10 THPT THEO HƯỚNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH 36

2.1 Cấu trúc và đặc điểm nội dung chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 THPT 36

2.2 Quy trình thiết kế tiến trình dạy học nhóm theo hướng bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lí vào thực tiễn cho học sinh 38

2.3 Thiết kế tiến trình dạy học một số bài dạy chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 THPT theo hướng bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua tổ chức dạy học nhóm 46

2.4 Kết luận chương 2 64

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 66

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 66

3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm 67

3.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm 69

3.4 Kết luận chương 3 75

KẾT LUẬN 77

1 Kết quả nghiên cứu của đề tài 77

2 Thiếu sót, hạn chế của đề tài 78

3 Hướng phát triển của đề tài 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

2 CTGDPT Chương trình giáo dục phổ thông

8 NLVDKTVTT Năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn

17 VDKTVTT Vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Các tiêu chí thành lập nhóm học tập 18

Bảng 1.2 Bảng mô tả các năng lực thành tố và biểu hiện của năng lực VDKTVTT 23

Bảng 2.1 Cấu trúc chương “ Động lực học chất điểm” Vật lí 10 THPT 36

Bảng 3.1 Số liệu học sinh các nhóm TN và ĐC 68

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 71

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 71

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất tích luỹ 72

Bảng 3.5 Bảng tổng hợp các tham số thống kê 74

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 2.1 Ứng dụng lực đàn hồi 40 Hình 2.2 Ứng dụng lực ma sát 41 Hình 2.3 Ứng dụng lực hướng tâm 41

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ

Đồ thị 3.1 Thống kê điểm số Xi của bài kiểm tra 72

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất 73

Đồ thị 3.3 Đồ thị phân phối tần suất tích lũy 73

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thế kỷ 21, tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước yêu cầu nguồn nhân lực phải có trình độ cao, năng động và sáng tạo Trước những yêu cầu

đó thì ngành giáo dục phải đổi mới một cách toàn diện về mục tiêu, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học nhằm tạo ra những thế hệ mới phù hợp với thế giới và các quốc gia trong khu vực

Vấn đề đổi mới giáo dục phải gắn với việc đào tạo con người đáp ứng tốt những yêu cầu của xã hội, đó là những người không những được trang bị đầy đủ về mặt kiến thức, phẩm chất nghề nghiệp mà còn được phát triển những năng lực cần thiết, trong đó có năng lực VDKTVTT Điều đó được nêu rõ trong Nghị quyết số 29-NQ/TW - Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, do Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã kí ngày 04/11/2013,

xác định rõ: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình

thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn…”

Để thực hiện đổi mới giáo dục, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành

trung ương Đảng khóa VIII cũng khẳng định: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo

dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thống một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người họ, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại trong quá trình dạy học”

Vấn đề bồi dưỡng năng lực VDKTVTT cũng được Luật Giáo dục khẳng định:

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”

Tuy nhiên, giáo dục phổ thông hiện nay vẫn còn nhiều bất cập so với những yêu cầu của sự phát triển Theo nhiều nhà nghiên cứu giáo dục thì chương trình giáo

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

dục, nội dung sách giáo khoa hiện hành vẫn nặng về kiến thức, nhẹ kĩ năng, đặc biệt

là chưa tiếp cận theo hướng phát triễn phẩm chất, năng lực của người học

Các nghiên cứu thực tiễn dạy học cho thấy trên thực tế các PPDH truyền thống, đặc biệt là thuyết trình, thông báo – tiếp nhận tri thức vẫn chiếm một vị trí chủ đạo, dẫn đến hệ quả là thế hệ trẻ được đào tạo trong trường phổ thông mang tính thụ động cao, hạn chế khả năng sáng tạo và năng lực vận dụng tri thức đã học

để giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống Điều đó có nghĩa là giáo dục chưa đáp ứng đầy đủ mục tiêu đặt ra là: “ Giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo ” Vì vậy, cần phải đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn, năng lực cộng tác làm việc của người học Một trong những hình thức phát huy được tính tích cực, tự lực, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh là tổ chức hoạt động theo nhóm Trong hoạt động nhóm, học sinh có thể trao đổi ý kiến cho nhau, mạnh dạn nói lên ý kiến của mình, hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau Tuy nhiên hiện nay, phần lớn ý kiến đều cho rằng tổ chức dạy học theo nhóm gặp một số khó khăn, chẳng hạn như dễ mất thời gian, học sinh mất trật tự, giáo viên khó quản lý…

Nguyên nhân của thực trạng trên là do việc tiếp cận với các phương pháp dạy học tích cực đối với một bộ phận giáo viên còn là vấn đề chưa được giải quyết thoả đáng Bên cạnh đó, giáo viên cũng chưa thực sự chú trọng đến việc phát triển năng lực, rèn luyện kỹ năng VDKTVTT cho học sinh

Đối với bộ môn Vật lí là một môn khoa học tự nhiên thì hầu hết các kiến thức vật lí đều liên quan đến thực tế sản xuất và đời sống Do đó, mục tiêu giáo dục đòi hỏi một trong những định hướng đổi mới phương pháp dạy học vật lí là phải làm cho học sinh có ý thức và biết cách vận dụng các kiến thức vật lí vào thực tiễn đời sống để nâng cao chất lượng cuộc sống Hơn nữa, học sinh cũng hiểu về vai trò và ý nghĩa của kiến thức vật lí đối với thực tiễn, từ đó định hướng nghề nghiệp cho những em có năng khiếu, hứng thú và yêu thích môn Vật lí

Demo Version - Select.Pdf SDK

Có thể nói, việc tổ chức DH theo nhóm là một hướng đi tốt trong quá trình đổi mới PPDH ở trường phổ thông, đó cũng là hướng đi tốt để bồi dưỡng năng lực, đặc biệt là VDKTVTT cho học sinh trong quá trình dạy học

Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của việc đổi mới PPDH trong giai đoạn hiện nay; căn cứ vào các chủ trương của Đảng, Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo về đổi mới PPDH và căn cứ vào khả năng của bản thân, với mong muốn

góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Vật lí, chúng tôi chọn đề tài: "Bồi

dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua tổ chức dạy học nhóm chương “ Động lực học chất điểm ” Vật lí 10 Trung học phổ thông "

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn là một lĩnh vực rất quan trọng Đã có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến vấn đề vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua tổ chức dạy nhóm cho HS như: Võ Lê Phương Dung (2005),

“Hình thành năng lực tự học vật lí cho học sinh trung học phổ thông thông qua việc

sử dụng sách giáo khoa”, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học, trường ĐHSP Huế; Võ

Thị Cẩm Quyên (2009), “Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học

chương động học chất điểm vật lí 10 qua khai thác và sử dụng bài tập vật lí”, Luận

văn thạc sĩ Giáo dục học, trường ĐHSP Huế; Hồ Thị Kim Loan (2017): “Bồi dưỡng

năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua dạy học nhóm chương “ Lượng tử ánh sáng” vật lí 12 trung học phổ thông”, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học,

trường ĐHSP Huế; Trần Thị Như Quỳnh (2017): “Phát triển năng lực vận dụng

kiến thức vào thực tiễn cho học sinh thông qua việc sử dụng bài tập có nội dung thực tế trong dạy học chương “Tĩnh học vật rắn” vật lí 10 nâng cao”, Luận văn

thạc sĩ Giáo dục học, trường ĐHSP Huế

Với PPDH nhóm, đã được nhiều tác giả nghiên cứu như: Luận văn thạc sĩ giáo

dục học của Hồ Thị Bạch Phương, Huế - 2007 “Nâng cao hiệu quả dạy học Vật lí ở

trường THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm”; Luận văn

thạc sĩ “Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy học phần “Điện

và Điện từ” Vật lí lớp 11 nâng cao THPT” của Lê Khắc Thuận, Huế - 2009; Lê Thị

Demo Version - Select.Pdf SDK

10

Thuỳ Trang – 2010 “Thiết kế bài dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 nâng cao

theo phương pháp dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính”; “Tổ chức hoạt động dạy học cho học sinh phần “Quang hình học” Vật lí 11 nâng cao theo nhóm với sự hỗ trợ của sơ đồ tư duy” của Lưu Thanh Thưởng, Huế - 2011; Luận văn

thạc sĩ “Tổ chức dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 theo phương

pháp dạy học nhóm thông qua việc xây dựng và sử dụng bài tập sáng tạo”của Võ

Đình Bảo, Huế - 2012; Nguyễn Thị Mỹ Phương (2017): “Phát triển năng lực thực

hành cho học sinh thông qua tổ chức dạy học nhóm chương “ Động lực học chất điểm ” Vật Lí 10 Trung học phổ thông” , Luận văn thạc sĩ Giáo dục học, trường

ĐHSP Huế Các luận văn này đã đưa ra được cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh theo phương pháp nhóm trong dạy học Vật lí

Như vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu vấn đề bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua tổ chức dạy học nhóm trong dạy học vật lí nhưng chưa có công trình nào đề xuất được phương án bồi dưỡng năng lực vận

dụng kiến thức vào thực tiễn thông qua tổ chức dạy học nhóm chương “Động lực

học chất điểm” Vật lý THPT

3 Mục tiêu của đề tài

Đề xuất được quy trình tổ chức dạy học nhóm theo hướng bồi dưỡng NLVDKTVTT cho học sinh chương “ Động lực học chất điểm ” Vật lí 10 THPT

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được quy trình tổ chức dạy học nhóm một cách hợp lý và sử dụng được quy trình đó trong dạy học chương “ Động lực học chất điểm ” Vật lý 10 THPT thì sẽ bồi dưỡng được NLVDKTVTT cho học sinh, qua đó nâng cao chất lượng dạy học môn Vật lí

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu đề ra, đề tài thực hiện những nhiệm vụ chính sau đây:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học nhóm để phát triển NLVDKTVTT cho học sinh

- Đánh giá thực trạng tổ chức dạy học nhóm theo hướng VDKTVTT của học sinh trong DHVL ở một số trường THPT hiện nay

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Nghiên cứu các biện pháp và xây dựng quy trình DH nhóm theo hướng VDKTVTT cho HS trong DH vật lí

- Đề xuất quy trình tổ chức dạy học nhóm theo hướng VDKTVTT cho HS trong dạy học vật lí

- Thiết kế một số bài giảng cụ thể của chương “Động lực học chất điểm ” Vật

lí 10 THPT theo hướng VDKTVTT cho HS

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở một số trường phổ thông để đánh giá hiệu quả của đề tài

6 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 THPT theo phương pháp nhóm trong đó đi sâu vào việc bồi dưỡng NLVDKTVTT cho HS

7 Phạm vi nghiên cứu

Do hạn chế về thời gian quy định cho một luận văn, đề tài ch tập trung nghiên cứu trong phạm vi:

- Nội dung kiến thức ch đề cập chương “Động lực học chất điểm” thuộc chương trình Vật lí 10 THPT

- Địa bàn TNSP được tiến hành tại một số lớp thuộc trường THPT số I Nghĩa Hành, t nh Quảng Ngãi

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, chính sách của Nhà nước và các ch thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo về vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông; bồi dưỡng NLVDKTVTT của HS

- Nghiên cứa các sách, bài báo, luận văn, luận án, tạp chí chuyên ngành liên quan

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về tâm lý học, giáo dục học và lý luận DHVL của việc tổ chức dạy học nhóm theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo và bồi dưỡng NLVDKTVTT của học sinh

- Nghiên cứu nội dung và chương trình sách giáo khoa, sách bài tập, tài liệu tham khảo chương “ Động lực học chất điểm” Vật lí 10 THPT

Demo Version - Select.Pdf SDK