BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG Ở TỈNH BẮC NINH

Trong xu thếhội nhập và toàn cầu hóa, Dân ca Quan họ đang chịu nhiều tác động của cơchế thị trường, tiềm ẩn nguy cơ bị mai một, cần được bảo tồn và phát triển; do đó, em chọn để tài: “Bả

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: Tiến sĩ MAI THỊ ANH

HÀ NỘI, NĂM 2017

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến lãnh đạo nhàtrường, khoa Tâm lý - Giáo dục trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo điềukiện thuận lợi cho chúng tôi được học tập, nghiên cứu nâng cao trình độ đápứng yêu cầu ngày càng cao của nhiệm vụ mới

Xin chân thành cảm ơn các nhà giáo, các nhà khoa học đã nhiệt tìnhgiảng dạy, giúp đỡ chúng tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu vừaqua Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn Tiến sĩ Mai Thị Anh đã tận tìnhhướng dẫn, giúp đỡ tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn tốt nghiệp Thạc Sĩchuyên ngành Giáo dục và phát triển cộng đồng

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới Ban Giám hiệu trường Trung cấp Vănhóa Nghệ thuật và Du lịch tỉnh Bắc Ninh, tới phòng Đào tạo và tới tất cả anhchị em, bạn bè đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trìnhhọc tập, nghiên cứu

Những nội dung học tập được ở trường thông qua tài liệu được các nhàgiáo lên lớp hướng dẫn nghiên cứu cùng với sự giúp đỡ của đồng nghiệp đãgiúp đỡ nâng cao nhận thức để hoàn thiện đề tài

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song luận văn không thể tránh khỏi nhữngthiếu sót Tôi rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô giáo và các bạn đồngnghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Nguyễn Hồng Anh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này làtrung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào Mọi sự giúp đỡcho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫntrong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc rõ ràng và được phép công bố

Hà Nội, ngày 30 tháng 4 năm 2017

HỌC VIÊN THỰC HIỆN

Nguyễn Hồng Anh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài .1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu .2

4 Giả thuyết khoa học .3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu .3

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu .3

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu .4

8 Cấu trúc luận văn .4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 5

1.1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

1.1.1 Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài 5

1.1.2 Nghiên cứu của các tác giả trong nước .8

1.2 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa .15

1.2.1 Quan họ và di sản văn hóa Quan họ 15

1.2.2 Bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng .16

1.3 Nội dung bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng .17

1.3.1 Chức năng 17

1.3.2 Nhiệm vụ 17

1.3.3 Giải pháp 17

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng .18

1.5.1 Yếu tố chủ quan 19

1.5.2 Yếu tố khách quan 19

Tiểu kết chương 1: 20

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ Ở TỈNH BẮC NINH TRONG NHỮNG NĂM QUA 21

2.1 Khái quát về đặc điểm tự nhiên, tình hình KT-XH, văn hóa Quan họ tỉnh

Bắc Ninh 21

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên 21

2.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội 23

2.1.3 Giáo dục và đào tạo tỉnh Bắc Ninh 26

2.1.4 Văn hóa tỉnh Bắc Ninh .27

2.2 Thực trạng công tác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninh trong những năm qua .29

2.2.1 Nhận thức của các cấp, các ngành về công tác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ 29

2.2.2 Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa Quan họ 31

2.2.3 Đầu tư các nguồn lực, cơ sở vật chất – kỹ thuật bảo tồn di sản văn hóa Quan họ .42

2.2.4 Công tác kiểm tra giám sát, động viên khen thưởng, xử lý các vi phạm bảo tồn di sản văn hóa Quan họ .43

2.3 Đánh giá chung thực trạng về bảo tồn di sản văn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninh trong những năm qua .45

2.3.1 Những mặt mạnh 45

2.3.2 Những mặt yếu 45

2.3.3 Nguyên nhân của thực trạng .46

Tiểu kết chương 2 47

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG Ở TỈNH BẮC NINH 48

3.1 Nguyên tắc đề xuất các giải pháp .48

3.2 Giải pháp bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng ở tỉnh Bắc

Ninh .49

3.2.1 Nhóm giải pháp mang tính khẩn cấp trước mắt .49

3.2.2 Nhóm giải pháp mang tính chiến lược lâu dài 53

3.3 Mối quan hệ của các giải pháp 65

3.4 Khảo nghiệm sự cần thiết và tính khả thi của các giải pháp .66

Tiểu kết chương 3 71

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Văn hóa Quan họ là một trong những di sản văn hóa phi vật thể có giátrị, là một loại hình nghệ thuật truyền thống, tiêu biểu của tỉnh Bắc Ninh Nội

dung “Quy hoạch phát triển văn hóa tỉnh Bắc Ninh đến năm 2020 và định

hướng đến năm 2030” đã được UBND tỉnh Bắc Ninh phê duyệt; Sở Văn hóa,

Thể thao và Du lịch tham mưu triển khai thực hiện, thu hút sự quan tâm củađông đảo công chúng cũng như nhiều nhà khoa học trong nước và nướcngoài Nhiều hội nghị, hội thảo khoa học trong và ngoài nước tổ chức tọa đàm

về văn hóa Quan họ Trong đó, có cuộc hội thảo quốc tế về chủ đề “Bảo tồn

và phát huy dân ca trong xã hội đương đại (Quan họ Bắc Ninh ở Việt Nam)”,

do Viện Văn hóa phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh tổchức tại Hà Nội Ngày 29 và 30/6/2006, có trên 100 nhà khoa học trong nước

và nước ngoài tham gia gồm: Hoa Kỳ, Đức, Anh, Lào, Nhật Bản, Malaixia…v.v… Như vậy, chứng tỏ việc bảo tồn di sản văn hóa Quan họ đã trở thànhđiển hình về di sản trong cộng đồng Đúng như nhận xét của nhà nghiên cứu

Nguyễn Tri Nguyên: “Văn hóa Quan họ và dân ca Quan họ được xem xét và

tranh luận không chỉ trong bối cảnh và quá trình lịch sử phát triển cộng đồng của dân cư Bắc Ninh và châu thổ Sông Hồng mà còn được xem xét và tranh luận trong bối cảnh văn hóa thế giới hiện đại Có thể nói, văn hóa Quan họ Bắc Ninh đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc

và văn hóa từ nhiều châu lục khác nhau Nó là hiện tượng có tính điển hình

để xem xét xu hướng âm nhạc dân gian trong bối cảnh liên văn hóa thế giới hiện nay”[06tr24].

Trong những năm qua công tác bảo tồn các giá trị văn hóa tuy đã cónhiều cố gắng, đạt được những thành tựu nhất định Nhưng so với yêu cầu

phát triển của đất nước và nhu cầu của nhân dân thì vẫn còn những hạn chếnhất định, nhiều di sản văn hóa trong cộng đồng có nguy cơ bị thất truyền.Với quan điểm đúng đắn của Đảng, Nhà nước ta về bảo tồn di sản Văn hóadân tộc Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã đưa ra nhiều biện pháp,giải pháp tổ chức thực hiện, tạo sự đồng thuận của nhân dân và xã hội Nhiều

di sản Văn hóa phi vật thể, không những khắc phục được nguy cơ bị thấttruyền mà còn được bảo tồn, gìn giữ

Văn hóa Quan họ là di sản văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc và là disản Văn hóa phi vật thể, truyền khẩu của quê hương Bắc Ninh Trong xu thếhội nhập và toàn cầu hóa, Dân ca Quan họ đang chịu nhiều tác động của cơchế thị trường, tiềm ẩn nguy cơ bị mai một, cần được bảo tồn và phát triển; do

đó, em chọn để tài: “Bảo tồn di sản Văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng ở

tỉnh Bắc Ninh”, để nghiên cứu.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và nghiên cứu thực tiễn công tác bảo tồn

di sản Văn hóa dựa vào cộng đồng, đề xuất các giải pháp bảo tồn di sản vănhóa Quan họ dựa vào cộng đồng ở Tỉnh Bắc Ninh; nhằm góp phần xây dựngnền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững disản văn hóa của quê hương Kinh Bắc, theo tinh thần Nghị quyết Trung ương

3.2 Đối tượng nghiên cứu.

Giải pháp bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng ở tỉnhBắc Ninh

4 Giả thuyết khoa học.

Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninh, được thôngqua nhiều chủ thể khác nhau; các biện pháp tổ chức thực hiện đạt được kếtquả nhất định Tuy nhiên vẫn còn những hạn chế, tồn tại về bảo tồn di sản vănhóa Quan họ Nếu lựa chọn, đề xuất được các giải pháp động bộ, sát với điềukiện và đối tượng thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn di sản văn hóaQuan họ ở tỉnh Bắc Ninh hiện nay

5 Nhiệm vụ nghiên cứu.

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận.

Hệ thống hóa cơ sở lý luận bảo tồn di sản văn hóa; chức năng, nhiệm vụbảo tồn di sản văn hóa dựa vào cộng đồng; giải pháp bảo tồn di sản văn hóadựa vào cộng đồng; các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động bảo tồn di sản vănhóa dựa vào cộng đồng

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu.

- Đề tài tập trung nghiên cứu giải pháp bảo tồn di sản văn hóa Quan họdựa vào cộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh

- Đề tài đề cập các chủ thể: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, UBNDtỉnh Bắc Ninh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Nhà hát Dân ca Quan họ

Bắc Ninh, Trung tâm văn hóa tỉnh Bắc Ninh, trường Trung cấp Văn hóa, nghệthuật và Du lịch Bắc Ninh, các làng Quan họ gốc, các nghệ nhân…

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu.

7.1 Phương pháp luận.

- Phương pháp tiếp cận Văn hóa học;

- Phương pháp tiếp cận phát triển cộng đồng

7.2 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu tài liệu: Hệ thống hóa cơ sở lý luận liên quan đến bảo tồn

di sản văn hóa;

- Nghiên cứu thực trạng: Quan sát, lập phiếu điều tra, điều tra, khảo sátthu thập thông tin, xử lý thông tin về bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vàocộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh;

- Phỏng vấn, xin ý kiến chuyên gia, các nhà quản lý …

8 Cấu trúc luận văn.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo

và phụ lục Luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộngđồng

- Chương 2: Thực trạng bảo tồn di sản văn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninhtrong những năm qua

- Chương 3: Giải pháp bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộngđồng ở tỉnh Bắc Ninh

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG

1.1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Cho đến nay đã có 2 luận án Tiến sĩ nghiên cứu về Quan họ và liên quanđến Quan họ được bảo vệ tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, đó là các đề tài:

- Hát Quan họ ở miền Bắc Việt Nam: “Khao khát khám phá nghệ thuật

Quan họ” của Lê Ngọc Chân đã chỉ rõ mối quan hệ giữa Quan họ với các

môn nghệ thuật Chèo, Chầu văn và các sinh hoạt văn hóa cộng đồng làng xã.Luận án cũng quan tâm ảnh hưởng của văn hóa Chăm đến một số tập tục vănhóa ở làng Viêm Xá như tục cưới, vai trò của người phụ nữ trong gia đìnhcũng như quan hệ tính giao trong giao du kết bạn Quan họ

- “Sự chuyển tải âm nhạc: âm nhạc dân gian, sự điều chỉnh và quá trình

hiện đại hóa ở Miền Bắc Việt Nam” của L.Meeker đã dụng công nghiên cứu

về các chính sách của Nhà nước Việt Nam đối với việc bảo tồn, phát huy disản văn hóa dân tộc Nội dung luận án của Bà cũng đề cập sâu sắc quan điểmcủa Đảng Công sản Việt Nam đối với việc giữ gìn truyền thống Bà cho rằng

ở Việt Nam, việc bảo tồn di sản văn hóa được Nhà nước hóa

Hai luận án trên đều là luận án triết học, bàn về Quan họ từ góc độ âmnhạc, dân ca

- Hội thảo khoa học quốc tế: “Bảo tồn và phát huy dân ca trong xã hội

đương đại (qua trường hợp Quan họ Bắc Ninh ở Việt Nam)” của Bộ Văn hóa

Thông tin phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh với sự tham gia củatrên 100 nhà khoa học, trong đó có các nhà khoa học đến từ Mỹ, Anh, TrungQuốc, Nhật Bản, Đức, Lào, Malayxia …

- Tại hội thảo, trong tham luận của các học giả nước ngoài, có một sốtham luận tiêu biểu đề cập trực tiếp tới dân ca Quan họ:

+ GS.TS Tokumaru Yosihito, Đại học Không gian, Nhật Bản trong tham

luận: Mục đích của Hội nghị đã đánh giá cao việc Việt Nam chọn Di sản phi

vật thể Quan họ để ưu tiên bảo tồn, phát triển bên cạnh Di sản phi vật thể Âmnhạc Cung đình Huế và Cồng chiêng Tây nguyên Ông khẳng định: bằng việcquan tâm đến “truyền thống nhỏ” (chỉ Quan họ) chúng ta có thể quan tâm đếntương lại âm nhạc trên toàn thế giới

+ GS.TS Gisa Jahnichen, Đại học Frankfurt, Cộng hòa liên bang Đứctrong bài tham luận: Truyền thống hát thi và triết học thông tin hiện nay tạiViệt Nam đã thể hiện sự am hiểu sâu sắc về dân ca Việt Nam của ông khi đưavào bài viết của mình các loại dân ca nổi tiếng của Việt Nam như Ví giặm,Trống quân, Bài chòi, hát Đúm, hò Đối đáp, Quan họ để đối chiếu, so sách vàlập luận Ông nhấn mạnh đặc điểm “ứng tác, ứng ca” của Quan họ theo nhữngqui tắc đặc điểm riêng Ông kết luận: cuộc sống của chúng ta được bảo vệbằng chính những thể loại âm nhạc truyền thống phù hợp, ngay cả khi xungquanh chúng ta có những phương tiện thông tin hiện đại Theo ông, “hát Quan

họ là một kiểu thức cuộc sống rất độc đáo, vì nó có ý nghĩa trong việc duy trìmột nền âm nhạc bản địa vào đầu thể kỷ XXI”

+ TS Lauren Meecker, Đại học Columbia, Hoa Kỳ trong bài tham luận

từ bài hát ra đến sân khấu: sinh hoạt Quan học ở Việt Nam hiện nay, bà bàn

về quan hệ giữa Quan họ và nghệ thuật diễn xuất đã thay đổi như thế nào; vềsân khấu trung gian giữa loại Quan họ cổ và Quan họ mới như thế nào Đâycũng là một trong những nội dung chính được nghiên cứu trong Luận án tiến

sĩ của bà, như chúng tôi đã nêu ở trên Đáng chú ý là bà đặt “Quan họ cổ” gắnvới “làng” - sinh hoạt văn hóa Quan họ là, “Quan họ mới” gắn với “hiện đại”.Đặc biệt, bà đặt khái niệm “sinh hoạt Quan họ” tương ứng với khái niệm

“chơi Quan họ” và “biểu diễn Quan họ” tương ứng với “hát Quan họ” Theo

bà, “chơi Quan họ” gắn với một hệ thống quy ước và hành động xã hội vàcuộc chơi Quan họ không có khán giả như “hát Quan họ” trên sân khấu Nhưthế, “chơi Quan họ” là một hiện tượng văn hóa tổng thể -là văn hóa Quan họ

Bà nhận định “sinh hoạt xã hội rất quan trọng đối với cách chơi Quan họ” Ởđây, trong tham luận này, bà cũng sử dụng khái niệm “Quan họ làng” gắn với

xã hội làng

+ GS Deborah Wong, Đại học California, Riverside, Hoa kỳ trong tham

luận: Sự biến mất của văn hóa dân gian: một cách tiếp cận từ thế giới thứ

nhất, sau khi đưa ra hai ví dụ về âm nhạc dân gian đang tồn tại ở miền Nam

nước Mỹ, ông đã liên hệ trở lại để suy nghĩ về tương lại của Quan họ như thếnào? Ông đề cập đến 04 vấn đề liên quan đến Quan họ:

“Ra quyết định”: Trả lời cho câu hỏi ai quyết định lưu trữ quá khứ vàquyết định tương lai Quan họ Họ sẽ là chính quyền, các nghệ nhân và toànthể cộng đồng sở tại nhập cuộc với một tinh thần “Lôi kéo tích cực”; “Bốicảnh diễn xướng” (Thực chất là không gian văn hóa Quan họ - cơ bản là vănhóa Quan họ làng - TG): bối cảnh diễn xướng thường thay đổi theo thời gianđối với bất kỳ truyền thống nào… Đó là một thực tế có tính qui luật - khôngtốt, cũng không xấu, không tích cực cũng không tiêu cực Ông cho rằng, từthế kỷ XIII Quan họ đã qua nhiều bối cảnh Ở đây, trong trường hợp này GS.Deborah Wong nói về sự đổi thay (của dân ca) theo thời gian và đó là quyluật; “Chuyển giao và phương pháp giáo dục”: Quan họ cần phải được

“truyền lại” để tiếp tục sự tồn tại Ở đây có vai trò nghệ nhân và phương thứctreo truyền giữa các thế hệ; “Lưu trữ và sự ủng hộ tích cực”: Sưu tầm tư liệu

về Quan họ là quí giá và vô cùng cần thiết Tuy nhiên, lưu trữ để làm gì lại làmột việc khác Quan họ cần phải được hoạt động Đặc điểm chủ yếu của disản văn háo phi vật thể là nó “được các cộng đồng và các nhóm tái tạo không

ngừng” Ông khẳng định Quan họ toofnt ại trong sự thay đổi có tính đươngđại.

- TS Bountheng Souksaratd, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu văn hóaLào trong tham luận: Giá trị nghệ thuật trong dân ca Lào và trong hát quan họViệt Nam nét tương đồng và dị biệt đã đã đưa ra một cách rất cụ thể cáctương đồng và dị biệt giữa dân ca Lào (Khắp Lăm) và Quan họ trên các mặt :Môi trường, kỹ thuật hát, làn điệu, nghệ thuật trình diễn, phương pháp truyềndạy, hệ thống bài bản, lịch sử lưu truyền Tuy nhiên, trên các mặt kể trên, ôngcho rằng nét tương đồng nhiều hơn dị biệt

Như vậy, nghiên cứu về Quan họ của các tác giả nước ngoài chưa nhiều,nhưng cũng cho thấy văn hóa Quan họ độc đáo ở chỗ “một kiểu thức cuộcsống” mà dường như là một “tiểu văn hóa” chứ không chỉ là một loại hìnhdân ca thuần túy

1.1.2 Nghiên cứu của các tác giả trong nước.

1.1.2.1 Tình hình nghiên cứu trước năm 1945

Qua tìm hiểu, nghiên cứu trong khoảng nửa đầu thế kỷ XX đến trướcCách mạng Tháng Tám (1945), mảng đề tài Văn hóa Quan họ, về căn bảnchưa thật sự được giới khoa học xã hội quan tâm nghiên cứu Một số bài báođăng tải trong thời kỳ này của các tác giả như: Chu Ngọc Chi, Vũ Bằng,Dương Quảng Hàm, Việt Sinh, Toan Ánh, Minh Trúc v.v… chỉ tập trung vàoviệc giới thiệu một cách khái lược về một loại hình sinh hoạt cụ thể nào đócủa Văn hóa Quan họ Ví dụ:

- “Hát quan họ” của Chu Ngọc Chi;

- “Nghe hát Quan họ một đêm ở Lũng Giang” của Việt Sinh;

- “Hát quan họ”, Minh Trúc;

- “Hội Lim” của Nguyễn Duy Kiện;

Trong số ít tác giả kể trên, có phóng sự đăng nhiều kỳ của Minh Trúcviết khá kỹ về địa bàn và lề lối hát Quan họ trong hát canh, hát hội Đáng chú

ý ngoài các giọng thông thường của Quan họ như: Bỉ, Sổng, Vặt còn có cácgiọng “Trên” mà các tài tử đặt tên là Giọng Đường bạn, Tình tang, Hử la,Xuống sông, Lê núi… Các giọng “Trên” được sử dụng trong hát đối, khó hát

nhưng không hay bằng giọng “Vặt” Nhận xét này khi ứng vào tình hình phát

triển văn hóa Quan họ hiện nay ta thấy rất rõ là các bài Quan họ giọng “Vặt”được truyền dạy và sử dụng nhiều hơn so các bài Quan họ lề lối

Đặc biệt, đáng chú ý có Luận án tiến sĩ “Hát đối đáp nam nữ thanh niên”của Nguyễn Văn Huyên được công bố vào năm 1934 Trong công trình giá trịnày, Nguyễn Văn Huyên đề cập khá sâu sắc đến dân ca Quan họ lớn và tiêubiểu vào bậc nhất của vùng Quan họ Kinh Bắc

1.1.2.2 Tình hình nghiên cứu sau 1945 đến nay

Từ 1945 đến 1954 là giai đoạn kháng chiến chống Pháp Trong thời giankhoảng 10 năm, do chiến tranh, tình hình nghiên cứu không có dấu ấn gì đángkể

Từ hòa bình lập lại (1954) đến đầu thể kỷ XXI, công tác nghiên cứu Vănhóa Quan họ đã được tiến hành liên tục và có bước phát triển đáng kể Trênthực tế đã có nhiều công trình nghiên cứu công phu, dày dặn in thành sách,giáo trình dạy học một cách khá toàn diện

Trong giai đoạn từ 1955 đến 1965 có các công trình nghiên cứu: “Tìm

hiểu dân ca Quan họ Bắc Ninh” của Trần Linh Quý, Hồng Thao ; “Tìm hiểu nguồn gốc Quan họ Bắc Ninh” của Nguyễn Tiến Chiêu; “Dân ca Quan họ Bắc Ninh” của Nguyễn Hữu Phước, Nguyễn Văn Phú, Nguyễn Viêm, Tú

Ngọc; “Quan họ Bắc Ninh” của Nguyễn Viêm Các công trình nghiên cứu đã

đề cập đến nguồn gốc, quá trình hình thành, phát triển của dân ca Quan họ.Tuy nhiên, do phần lớn là các nhạc sỹ nên chủ yếu sản phẩm nghiên cứu thiên

về âm nhạc Hướng nghiên cứu liên ngành vê Văn hóa Quan họ nói riêng vàvăn nghệ dân gian nói chung giai đoạn này chưa được áp dụng rộng mà chủyếu là những nghiên cứu đơn ngành Vì vậy, Văn hóa Quan họ chưa thật sựđược quan tâm một cách toàn diện với tư cách là văn hóa tổng thể.

Đáng chú ý, từ 1965 đến 1973, Ty văn hóa Hà Bắc đã tổ chức 5 hội nghị

về văn hóa Quan họ (năm 1965, 1967, 1969, 1971, 1973) Đánh giá tình hìnhnghiên cứu và phát triển văn hóa Quan họ với sự tham gia của nhiều nhànghiên cứu, quản lý văn hóa trung ương và địa phương Kết quả, năm 1972cuốn kỷ yếu về các hội nghị nói trên đã được xuất bản, đánh dấu một bướctiến triển quan trọng của công tác nghiên cứu Văn hóa Quan họ Cuốn kỷ yếu:

“Một số vấn đề về dân ca Quan họ” (286 trang) đã trở thành tài liệu có tính

chất công cụ cho các thế hệ, các nhà nghiên cứu Văn hóa Quan họ sau này

Từ năm 1975 sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thốngnhất, công tác nghiên cứu văn hóa Quan họ đã đạt nhiều thành tựu quan trọng,góp phần khái quát khá toàn diện về dân ca Quan họ Kinh Bắc cả về nghệthuật ca hát và sinh hoạt văn hóa phong phú của loại hình dân ca

Năm 1978, nhóm tác giả Đặng Văn Lung, Hồng Thao, Trần Linh Quý đã

công bố cuốn: “Quan họ, nguồn gốc và quá trình phát triển”, đây là công

trình nghiên cứu đồ sộ với 527 trang, gồm 6 phần, 12 chương Công trìnhđược viết chủ yếu trên một kho tàng tư liệu điền dã công phu, có giá trị.Trong số 3 tác giả của cuốn sách, Trần Linh Quý và Hồng Thao là các nhànghiên cứu tại Sở Văn hóa Thông tin (VHTT) Hà Bắc Họ sống trên mảnh đấtcủa quê hương Quan họ, gắn bó cả đời với sự nghiệp nghiên cứu loại hình dân

ca Cuốn sách đề cập tương đối toàn diện đến văn hóa Quan họ từ nguồn gốcđến quá trình phát triển Đây là công trình đầu tiên cho thấy xu hướng nghiêncứu đa ngành, liên ngành về Quan họ với tư cách là hiện tượng văn hóa tổngthể, trong đó bản thân sinh hoạt ca hát là một thành tố cốt lõi Đặc biệt, đến

công trình tập thể này, hầu hết các nhà nghiên cứu đã sử dụng khái niệm “Vănhóa Quan họ” như một sự mặc nhiên, khẳng định văn hóa Quan họ là mộthiện tượng văn hóa tổng thể chứ không đơn thuần chỉ là nghệ thuật ca hát.Nhạc sỹ Hồng Thao là một trong số ít các nhà nghiên cứu chuyên sâu vềvăn hóa Quan họ và cũng là tác giả để lại các công trình có giá trị nhiều mặt

về dân ca Quan họ, không chỉ về phương diện âm nhạc Ngoài các công trìnhviết chung, ông đã có những nghiên cứu riêng, đi sâu giải quyết nhiều vấn đề

cơ bản về học thuật âm nhạc có tính chất chuyên sâu thang âm - điệu thức, tiếttấu, bố cục về vấn đề lời ca Quan họ Không giống như nhiều nhà nghiên cứu

âm nhạc khác khi nghiên cứu văn hóa Quan họ, Hồng Thao đã vượt ra khỏinhững vấn đề âm nhạc thuần túy để nghiên cứu cả những vấn đề văn hóaQuan họ như nguồn gốc, tên gọi, lề lối, phong tục tập quán, ứng xử, giaotiếp… Ông phân tích mối quan hệ giữa “Quan họ cổ” và “Quan họ kim” Ôngnhất quán quan điểm cần nghiên cứu văn hóa Quan họ với tư cách là một hiệntượng văn hóa dân gian, do vậy ông luôn tìm cách tiếp cận đối tượng nghiêncứu bằng cách phương pháp đa ngành, liên ngành Công trình 300 bài Quan

họ ông sưu tầm, là một kho tàng tư liệu có nhiều giá trị khoa học và thực tiễnđối với công tác bảo tồn văn hóa Quan họ ngày hôm nay

Năm 2006, năm bản lề của quá trình chuẩn bị hồ sơ khoa học về khônggian văn hóa Quan họ để tiến tới trình UNESCO công nhận Quan họ là di sảnvăn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại UBND tỉnh Bắc Ninh đã phối hợpvới Bộ Văn hóa thông tin (VHTT) tiến hành thu thập, lựa chọn một số côngtrình nghiên cứu về văn hóa Quan họ từ trước tới nay (trong khoảng 100 năm)

để xuất bản thành sách Kết quả tháng 4 năm 2006 cuốn sách “Vùng văn hóa

Quan họ Bắc Ninh” đã được công bố đến bạn đọc Mục đích của cuốn sách,

ngoài việc góp phần hoàn thiện hồ sơ về Quan họ trình ủy ban UNESCO, còn

cung cấp cho bạn đọc một “cách nhìn toàn diện hơn khi tiếp cận với khônggian văn hóa Quan họ” Cuốn sách gồm 3 phần:

- Phần I: Vùng văn hóa Kinh Bắc;

- Phần II: Văn hóa Quan họ;

- Phần III: Âm nhạc Quan họ.

Do không thể in tất cả các công trình nghiên cứu về Quan họ trong suốtgần 100 năm, nên các nhà biên soạn đã tổ chức xây dựng một thư mục khônggian văn hóa Quan họ để phục vụ cho công tác tra cứu tìm hiểu về văn hóaQuan họ, vùng văn hóa Bắc Ninh - cái nôi của dân ca Quan họ Thư mục nàyđược bố cục trong cuốn sách như một nội dung quan trọng, gồm 2 phần:

- Phần: Quan họ (gồm 579 công trình và bài viết)

- Phần: Vùng văn hóa Bắc Ninh (gồm 319 công trình và bài viết)

Năm 2006, để chuẩn bị hồ sơ cho việc trình UNESCO công nhận dân caQuan họ Bắc Ninh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Bộ vănhóa thông tin (nay là Bộ văn hóa, thể thao và du lịch) đã phối hợp với UBND

tỉnh Bắc Ninh tổ chức hội thảo Quốc tế: “Bảo tồn và phát huy dân ca trong xã

hội đương đại (qua trường hợp Quan họ Bắc Ninh ở Việt Nam” [20] có sự

tham gia của gần 100 nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa trong nước và quốc

tế Với số lượng 64 bài tham luận (53 tham luận của các nhà khoa học trongnước, 11 tham luận của các nhà khoa học quốc tế) và với một chủ đề như têncủa hội thảo, đã cho thấy đây là một hội thảo lớn nhất từ trước đến nay vềQuan họ Bắc Ninh (tính từ 1965 đến nay đã có khoảng 10 hội nghị, hội thảo

về Quan họ được tổ chức) Kết quả hội thảo là cuốn kỷ yếu dày 867 trangđược Viện VHTT (nay là Viện văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt nam) và Sở

VHTT (nay là sở VHTTDL) Bắc Ninh xuất bản năm 2016 Nội dung của

Hội thảo tập trung vào các vấn đề: Bảo tồn di sản văn hóa Quan họ trong xãhội hiện đại; tác động của quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa; công tác trao

truyền, bảo lưu, tuyên truyền các giá trị văn hóa Quan họ; cơ chế chính sáchtôn vinh nghệ nhân - báu vật sống của dân ca Quan họ; chất lượng đội ngũcán bộ quản lý v.v… Có một điểm đáng chú ý là cuốn sách của nhiều tác giảnày được lấy tên: Không gian văn hóa Quan họ Bắc Ninh - Bảo tồn và pháthuy Đây là lần đầu tiên, khái niệm Không gian Văn hóa Quan họ được sửdụng rộng rãi trong một diễn đàn khoa học lớn là hội thảo lần này Quan niệm

“không gian văn hóa Quan họ Bắc Ninh” được thể hiện trong bài Tổng kếtHội thảo do PGS.TS Nguyễn Chí Bền trình bày:

Các nhà khoa học đã phác họa, trình bày về không gian văn hóa Quan họBắc Ninh một cách thấu đáo và căn kẽ Đó là những vấn đề về không gian tồntại và phát triển văn hóa Quan họ: sự hình thành, lịch sử phát triển…., về cácgiá trị văn chương, nghệ thuật, về quan hệ giữa dân ca và các hình thức vănhóa khác như tín ngưỡng, lễ hội… Tất cả những điểm ấy đều ảnh hưởng tới

sự khẳng định tầm kiệt tác nhân loại không gian văn hóa Quan họ Bắc Ninh

Ở một khía cạnh khác, khi bàn về định hướng xây dựng chương trìnhcho Đoàn dân ca Quan họ (Nhà hát Dân ca Quan họ tỉnh Bắc Ninh), nhànghiên cứu Nguyễn Thụy Lan đã phân tích: nếu như chúng ta đòi hỏi Đoàndân ca Quan họ phải đồng thời “vừa đảm bảo tính sân khấu chuyên nghiệp,hấp dẫn người xem” thì thật lúng túng Nếu hiểu việc “bảo đảm, giữ gìntruyền thống” theo nghĩa sát hẹp thì cần giữ lại lề lối, phong cách hát và hệbài bản quan họ cổ truyền ở mức tối đa như nó vốn có mà các nghệ nhân caotuổi giữ lại tới nay Nhưng nếu muốn “đảm bảo tính sân khấu chuyên nghiệp,hấp dẫn người xem” thì chắc chắn không thể chỉ đưa nguyên xi lối hát cổ củacác cụ lên sân khấu mà không có những thay đổi, thêm bớt Giữ gìn truyềnthống và phát triển lên sân khấu chuyên nghiệp là hai nhiệm vụ rất khác biệt,khó có thể giao cả hai cho một đơn vị nghệ thuật, nhất là khi nó lại đmảnhiệm nhiệm vụ hoạt động như một đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp với

những chỉ tiêu phải thực hiện theo kế hoạch của nhà nước về số buổi biểudiễn và doanh thu.

Và tác giả đã đề xuất việc bảo tồn, giữ gìn Quan họ truyền thống phảiđược trao cho Trung tâm văn hóa Quan họ đảm nhiệm với các hoạt động phátđộng, khuyến khích khôi phục các lề lối, tập tục, nếp sinh hoạt Quan họ cổtruyền ở các thôn làng vùng Quan họ Ý kiến của GS Nguyễn Thụy Loan đãgợi nên những suy nghĩ có tính chất đường hướng, liên quan đến vấn đề bảotồn văn hóa Quan họ cả trước mắt và lâu dài

Trong bài tham luận Suy nghĩ về thực trạng và một số kiến nghị về bảo

tồn, phát huy di sản văn hóa Quan họ khi nhận xét về phương hướng và mục

đích của Hội thảo, tác giả Trần Minh Chính đã viết: các nhà tổ chức lại đặt rayêu cầu rất hay là bàn về “văn hóa Quan họ”, chứ không chỉ bó hẹp loại hìnhdân ca này trong khuôn khổ một sự ca hát thuần túy Như vậy, đây thực sự làmột hội thảo đòi hỏi những đóng góp liên ngành để bàn về một nền văn hóa

mà bản thân sự ca hát chỉ là một thành tố hạt nhân, cốt lõi Quan họ lớn và cóthể sẽ trường tồn chính là ở chỗ này Dân ca Quan họ vùng Kinh Bắc đã đemlại cho chúng ta không chỉ những bài ca, những làn điệu mà là cả một nền vănhóa với biết bao khía cạnh hấp dẫn của nó: Từ môi trường tư nhiên và văn hóađến phong tục tập quán, văn hóa ứng xử, giao tiếp, ngôn ngữ và cả cách cảm,cách nghĩ thấm dẫm tinh thần nhân văn, nhân bản của con người nơi đây.Như vậy, Quan họ có một nền văn hóa riêng, một hiện tượng văn hóatổng thể được hình thành trên cơ sở các mối quan hệ hữu cơ của rất nhiều loạihình sinh hoạt văn hóa khác Về ý kiến này, có thể có nhà nghiên cứu cảmthấy băn khoăn về cụm từ “nền văn hóa”, nhưng chắc chắn phần lớn giớinghiên cứu không băn khoăn khi thừa nhận về một hình thái văn hóa Quan họgắn liền với dân ca Quan họ mà Quan họ đã bộc lộ sự đặc sắc của nó

Như vậy, qua sơ lược lịch sử nghiên cứu về văn hóa Quan họ, đã cho tamột cái nhìn sâu và tổng thể về không gian văn hóa Quan họ; quá trình hìnhthành tồn tại và phát triển của loại hình văn hóa độc đáo này.

1.2 Một số khái niệm cơ bản liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa.

1.2.1 Quan họ và di sản văn hóa Quan họ

1.2.1.1 Khái niệm Quan họ

- Từ điển Bách khoa Việt Nam 3 định nghĩa: “Quan họ (tên gọi đầy đủ:Quan họ Bắc Ninh) là tên gọi lối hát trữ tình đối đáp nam nữ nhân danh việckết nghĩa giữa hai hoặc ba làng Lối hát này phổ biến ở 49 làng thuộc tỉnh BắcNinh Những người tham gia hát gọi là “liền anh, liền chị”, có phân thứ bậc

“anh Hai, anh Ba, …” và “chị Hai, chị Ba, …” Họ họp thành nhóm gọi là

“Nhóm Quan họ” Nhóm Quan họ nam gồm các liền anh, nhóm Quan họ nữgồm các liền chị Khi hát, một đôi nam hát với một đôi nữ Trong mỗi đôi,một người hát chính, một người hát phụ Việc hát thi, lấy đối giọng làm tiêuchuẩn đánh giá hơn thua Một cuộc hát Quan họ gồm ba phần lớn: hát cácgiọng lề lối (có khoảng mười bài); hát các giọng vặt (có khoảng trên hai trămbài); hát các giọng giã bạn (có khoảng năm bài)

- Theo UNESSCO: Quan họ Bắc Ninh là một trong những di sản vănhóa phi vật thể có giá trị cao về văn hóa, đặc biệt là về tập quán xã hội, nghệthuật trình diễn, kỹ thuật hát, phong cách ứng xử văn hóa, bài bản, ngôn từ và

cả về trang phục

1.2.1.2 Di sản văn hóa Quan họ

- Di sản văn hóa Quan họ là vốn tài sản phi vật thể vô cùng quý giá củaBắc Ninh nói chung, vùng Quan họ nói riêng Từ các hình thức sinh hoạt chotới tiếng hát dân ca, Quan họ không những biểu hiện tài năng sáng tạo củangười Bắc Ninh mà còn phản ánh đầy đủ và sâu sắc những mỗi quan hệ, đặcthù của người Bắc Ninh xưa Đó là mối quan hệ không những giữa những

người trong một cộng đồng làng xã mà còn là quan hệ của con người giữanhững làng xã với nhau Điểm nổi bật của mối quan hệ giữa người và người

ấy là tính bình đẳng giữa các liền anh, liền chị Quan họ, mà đặc biệt là bìnhđẳng nam nữ

- Di sản văn hóa Quan họ là một loại hình văn hóa cộng đồng, lấy chữ Lễlàm trọng tâm trong mọi sinh hoạt, lấy chữ Nghĩa làm động lực trong mọi mốiquan hệ giữa con người với nhau Lễ Nghĩa Quan họ thấm sâu vào từng hoạtđộng Quan họ, từ việc kết bạn Quan họ cho tới những lời ca say đắm tình người

- Di sản văn hóa Quan họ là một loại hình sinh hoạt văn hóa tổng hợp,bao gồm các hoạt động chủ yếu: Dân ca Quan họ, tục kết bạn Quan họ, vănhóa hành vi Quan họ, lễ hội Quan họ, tín ngưỡng Quan họ Trong tổng thể ấy,dân ca Quan họ là mặt trọng tâm

1.2.2 Bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng.

1.2.2.1 Khái niệm bảo tồn

Từ điển Tiếng Việt: “Bảo tồn là giữ gìn cho còn lại được lâu các tài liệu

và di tích lịch sử, văn hóa, xã hội, … để chuyển đến các thế hệ mai sau”[25,tr40]

Như vậy, bảo tồn là việc bảo vệ, duy trì, giữ gìn những gì tồn tại trongthực tế, những gì tồn đọng và có giá trị về mặt lịch sử, mang tính chất tiếnhóa, mang tính chất duy trì, tồn tại và phát triển lâu dài

1.2.2.2 Bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng.

- Mô hình bảo tồn tốt nhất mà UNESCO đề xướng: “là bảo tồn trongcộng đồng, trong chính môi trường diễn xướng của loại hình nghệ thuật dângian đó Bởi chính cộng đồng sở hữu di sản, phải ý thức được giá trị sản phẩmvăn hóa của mình, để rồi gìn giữ, phát huy nhân rộng nó” [29,tr62]

Quan điểm trên cho thấy sự cần thiết phải bảo tồn di sản văn hóa Quan

họ ở chính nơi nó sinh ra Điều đó hoàn toàn đồng nhất trong chủ trương của

ngành văn hóa là bảo tồn trong môi trường xã hội đương đại không phải làbảo tồn ở bảo tàng, mà phải ở cộng đồng dân cư, trong môi trường cảnh quancủa chính vùng quan họ Việc bảo tồn, người trực tiếp thực hiện là nhân dân,ngành văn hóa chỉ làm nhiệm vụ nghiên cứu định hướng.

1.3 Nội dung bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng 1.3.1 Chức năng

- Chức năng bảo tồn di sản văn hóa Quan họ (được UNESCO công nhận

là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009): nghiên cứugiải pháp, bảo tồn các giá trị của di sản dựa vào cộng đồng

1.3.2 Nhiệm vụ

- Nhiệm vụ bảo tồn di sản văn hóa dân tộc đến năm 2020 được xác định

là nhiệm vụ then chốt của chiến lược phát triển văn hóa Tập trung đầu tư toàndiện, nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn giá trị đích lịch sử - văn hóa và Di sản vănhóa phi vật thể; các loại hình nghệ thuật cổ truyền đặc sắc, văn hóa dân giancủa từng địa phương, từng vùng văn hóa, từng vùng dân tộc; nghề thủ côngtruyền thống lễ hội tiêu biểu kết hợp hài hòa việc bảo tồn và phát huy giá trị

di sản văn hóa với các hoạt động phát triển kinh tế, du lịch bền vững

Từ nhiệm vụ chung, bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam nêu trên, trongnhững năm qua luôn được Tỉnh ủy và UBND tỉnh Bắc Ninh đặc biệt quan tâmđầu tư cho các hoạt động để bảo tồn di sản văn hóa Quan họ

- Định hướng công tác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ; đề xuất cácnhiệm vụ, giải pháp, các tiểu dự án ưu tiên nhằm bảo tồn giá trị di sản văn hóaQuan họ trong đời sống cộng đồng ở quy mô sâu rộng hơn, hoàn chỉnh hơn,mang tính bền vững hơn để xây dựng “Bắc Ninh đi lên từ văn hóa” là một chủtrương đúng đắn, phù hợp với điều kiện phát triển văn hóa trong kinh tế - xãhội “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là động lực thúc đẩy sựphát triển kinh tế - xã hội”

1.3.3 Giải pháp

1.3.3.1 Khái niệm giải pháp

Từ điển Tiếng Việt: “Giải pháp là toàn bộ những ý nghĩ có hệ thốngcùng với những quyết định và hành động theo sau, dẫn tới việc khắc phục khókhăn” Như vậy, nói đến giải pháp là nói đến phương pháp giải quyết một vấn

đề cụ thể nào đó, là cách thức tác động nhằm thay đổi, chuyển biến một hệthống, một quá trình, một trạng thái nhất định, nhằm đạt được mục đích hoạtđộng Giải pháp càng thích hợp, càng tối ưu thì những vấn đề đặt ra càngđược giải quyết nhanh chóng Nhưng để có các giải pháp tốt cần phải xuấtphát trên những cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn tin cậy

1.3.3.2 Mục đích, nội dung thực hiện giải pháp.

- Mục đích thực hiện giải pháp

+ Tiếp tục giữ gìn và lưu truyền cho các thế hệ mai sau những giá trị đặcsắc về phong tục, tập quán tốt đẹp, lề lối sinh hoạt di sản văn hóa Quan họBắc Ninh

+ Nâng cao nhận thức và lòng tự hào dân tộc của người dân trong việcbảo tồn giá trị di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh

+ Đưa di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh trở thành nội lực góp phần thúcđẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Bắc Ninh theo hướng bền vững

- Nội dung thực hiện giải pháp

+ Phân tích, đánh giá kết quả công tác bảo tồn giá trị di sản văn hóa phivật thể của dân ca Quan họ Bắc Ninh, dự báo các tác động ảnh hưởng vàthách thức trong công tác bảo tồn giá trị di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh.+ Định hướng các nhiệm vụ, giải pháp bảo tồn giá trị di sản văn hóaQuan họ dựa vào cộng đồng

+ Đề xuất các chương trình hành động (các tiểu dự án ưu tiên) bảo tồngiá trị di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng.

do nhân dân đóng góp chưa được quy tụ dưới sự quản lý của các cơ quanchuyên môn một cách chặt chẽ nên không được định hướng để sử dụng mộtcách có hiệu quả nhất

- Công tác tuyên truyền chưa được chú trọng, thông tin về di sản cònnhiều hạn chế

- Năng lực tham mưu trong công tác bảo tồn của đội ngũ cán bộ làmcông tác văn hóa cơ sở còn nhiều hạn chế về trình độ chuyên môn

1.5.2 Yếu tố khách quan

- Do yếu tố thời gian nên giá trị di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh mỗingày một bào mòn, xuống cấp (về đội ngũ các nghệ nhân, về các di tíchkhông gian diễn xướng, …)

- Do cuộc sống hội nhập với những luồng văn hóa ngoại lai không lànhmạnh du nhập

- Phương tiện hoạt động, trang thiết bị, kinh phí, … còn trang bị thiếukhông đầy đủ cũng là những nguyên nhân khách quan gây khó khăn cho côngtác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh

Tiểu kết chương 1:

Bảo tồn di sản văn hóa Quan họ phi vật thể đại diện của nhân loại trong

xã hội đương đại là một công việc có ý nghĩa lớn, trong công cuộc xây dựng

và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc truyền thống của tỉnh BắcNinh Để làm tốt công việc có ý nghĩa to lớn này thì một trong những yếu tố

có ý nghĩa quyết định đó là bảo tồn di sản văn hóa Quan họ “dựa vào cộngđồng” ở tỉnh Bắc Ninh Muốn đạt được kết quả cao trong công tác bảo tồn,vai trò và chức năng của các cơ quan chuyên môn về văn hóa rất quan trọngtrong việc: khôi phục, định hướng, chỉ đạo tổ chức… các hoạt động sinh hoạtvăn hóa cộng đồng của dân cư có gắn với văn hóa Quan họ

Chương 1 đã hệ thống cơ sở lý luận về bảo tồn di sản văn hóa Quan họthông qua một số khái niệm về Quan họ, di sản văn hóa Quan họ, bảo tồn, bảotồn di sản văn hóa Quan họ dựa vào cộng đồng, giải pháp, mục đích, nội dungthực hiện, giải pháp, tạo cơ sở cho việc đánh giá đúng thực trạng của công tácbảo tồn di sản văn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninh Căn cứ những cơ sở lý luậnđược hệ thống ở chương này, đề tài đã khái quát chức năng và nhiệm vụ củacông tác bảo tồn di sản văn hóa, từ đó đánh giá đúng thực trạng bảo tồn di sảnvăn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninh sẽ được trình bày ở Chương 2

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ

Ở TỈNH BẮC NINH TRONG NHỮNG NĂM QUA

2.1 Khái quát về đặc điểm tự nhiên, tình hình KT-XH, văn hóa Quan

họ tỉnh Bắc Ninh

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên

Bắc Ninh là một tỉnh thuộc vùng đồng bằng Sông Hồng, nằm trong tamgiác kinh tế trọng điểm Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và là cửa ngõ phíaĐông Bắc của thủ đô Hà Nội Tỉnh có địa giới hành chính tiếp giáp với cáctỉnh: Bắc Giang ở phía Bắc, Hải Dương ở phía Đông và Đông Nam, HưngYên ở phía Nam và thủ đô Hà Nội ở phía Tây Theo số liệu thống kê năm

2007 (niên giám thống kê Bắc Ninh - Nhà xuất bản thống kê 2008) tỉnh BắcNinh có diện tích tự nhiên là 823 km2 với tổng số dân là 1,029 triệu người.Vùng đất trù phú nơi đây khi xưa vốn là “xứ Kinh Bắc”, nổi tiếng vớinhiều làng nghề và các lễ hội dân gian phong phú diễn ra quanh năm Nhìn từ

vệ tinh, tỉnh Bắc Ninh nằm ở phía Bắc của đồng bằng châu thổ sông Hồng,địa hình tương đối bằng phẳng, được ngăn cách với miền trung du và miềnnúi phía Bắc bởi hệ thống sông Cầu Ngoài ra Bắc Ninh còn có hai hệ thốngsông lớn là sông Thái Bình và sông Đuống Hệ thống sông ngòi đã tạo nênmột mạng lưới vận tải đường thủy quan trọng, kết nối các địa phương trongtỉnh và nối liền Bắc Ninh với các tỉnh khác trong vùng đồng bằng sông Hồng.Ngoài ra chúng còn tạo điều kiện cho các hoạt động nông nghiệp và sinh hoạtcủa dân cư trong tỉnh

Bắc Ninh ở vị trí rất thuận lợi về giao thông đường bộ và đường không.Các tuyến đường huyết mạch: Quốc lộ 1A, 1B, quốc lộ 18, quốc lộ 38, đườngsắt Hà Nội - Lạng Sơn, Hà Nội - Quảng Ninh nối liền Bắc Ninh với các trung

tâm kinh tế, văn hóa thương mại của khu vực phía Bắc Việt Nam, với cảnghàng không quốc tế Nội Bài và liên thông với hệ thống các trục đường quốc

lộ đến với mọi miền trong cả nước

Bắc Ninh không giàu tài nguyên khoáng sản và cũng ít tài nguyên rừng,nhưng vô cùng phong phú về tài nguyên nhân văn Đây là một trong nhữngmiền quê “địa linh nhân kiệt”, một trong những nơi hội tụ nhiều nhất các ditích lịch sử, văn hóa Tiêu biểu là chùa, đền, đình, miếu, các loại hình nghệthuật dân gian gắn liền với các lễ hội, các làng nghề truyền thống Đặc biệt,các làn điệu dân ca Quan họ không những trở thành di sản văn hóa của cảnước mà còn vượt qua mọi không gian, thời gian đến với bạn bè Quốc tế.Nhờ vị trí địa lý thuận lợi cùng các cơ chế và giải pháp phát triển kinh tếhợp lý, Bắc Ninh đã và đang khai thác các tiềm năng hiện có của tỉnh để trởthành một trung tâm kinh tế - văn hóa phụ trợ, một thành phố vệ tinh quantrọng cho Hà nội và là một điểm nhấn trong tam giác kinh tế trọng điểm HàNội - Hải Phòng - Quảng Ninh Nơi đây vừa là thị trường tiêu thụ, Vừa là khuvực cung cấp nguồn nhân lực, sản phẩm nông sản, vật liệu xây dựng, hàng thủcông mỹ nghệ… cho các tỉnh thành trong vùng đồng bằng Sông Hồng và cácvùng lân cận Cùng với việc khai thác lợi thế của các làng nghề thủ côngtruyền thống, Bắc Ninh đang có nhiều chính sách khai thác đầu tư, mở rộngquy mô về sản xuất, đa dạng hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm tạo thànhcác khu công nghiệp tập trung, cụm công nghiệp vùa và nhỏ, cụm côngnghiệp làng nghề nhằm cung cấp các sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tạichỗ, trong nước và xuất khẩu Song song với việc phát triển công nghiệp, BăcNinh đang tập trung khai thác hiệu quả diện tích đất nông nghiệp - nguồn tàinguyên đất chiếm hơn 60% tổng diện tích tự nhiên - bằng việc hình thành vàphát triển các vùng cây, con có giá trị thương mại theo hướng chuyên canh.Tỉnh đang từng bước đưa chăn nuôi trở thành một nghành chính tạo nguồn

nguyên liệu cho phát triển công nghiệp chế biến nông sản, góp phần làm thayđổi diện mạo nông thôn theo hướng hiện đại hóa.

Với mục tiêu phát triển toàn diện, Bắc Ninh luôn chú trọng vào việc pháttriển con người và các vấn đề xã họi, nâng cao trình độ dân trí và múc sốngcủa nhân dân Phát huy truyền thống cần cù, khéo léo, năng động, sáng tạocủa người dân Kinh Bắc, nâng cao năng lực quản lý, kĩ năng lao động, kỹnăng giao tiếp cho lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổimới, thực hiện CNH, HĐH và hội nhập quốc tế

Tuy là tỉnh có diện tích nhỏ nhất đồng bằng Sông Hồng và cũng là tỉnhnhỏ nhất nước, với dân số cũng chỉ hơn một triệu người (đứng thứ 8 trong khuvực), nhưng Bắc Ninh có tốc độ tăng GĐP 2014 là 15,65% gấp đôi tốc đọtrung bình cả nước (6,71%) và đứng ở vị trí thứ 2 trong tổng số các tỉnh củađồng bằng Bắc bộ, chỉ sau Vĩnh Phúc Về môi trường đầu tư, chỉ số năng lựccanh tranh cấp tỉnh năm 2014 của Bắc ninh là 79,57% đứng thứ 6 trong số 63tỉnh thành trên toàn quốc Nhiều tập đoàn công nghiệp lớn như Canon,Nippon Steell, Nikon Seiki, Samsung, Sentec,… đã đầu tư, mở cơ sở sản xuấttại Bắc Ninh

Nhờ phát huy những lợi thế về địa lý của tỉnh và những truyền thốngnhân văn tốt đẹp, kết hợp với việc chủ động tìm tòi và khai thác những cơ hộiphát triển trong thời đại mới, Bắc ninh đang từng bước khẳng định vị thế củamình trong khu vực đồng bằng Sông Hồng nói riêng và trên cả nước nóichung, Bắc Ninh còn tiến nhanh và vững chắc hơn nữa trong bước đường hộinhập, xây dựng một xã họi văn minh, hiện đại

2.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội

Gần một thế kỷ đã qua, Bắc Ninh - đất Kinh Bắc thủa nào vẫn là mộtmiền đất trù phú tiền ẩn những điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế vàgìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam Đặc biệt

trên chặng đường 20 năm qua kể từ ngày tái lập, Bắc Ninh đã phát huy truyềnthống cách mạng, năng động, sáng tạo để thực hiện công cuộc đổi mới, tạonên những bước chuyển biến mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xãhội.

- Về mặt hành chính: Bắc Ninh có 8 đơn vị hành chính cấp huyện gồm: 1

Thành phố, 1 Thị xã và 6 huyện; 126 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 17phường, 6 thị trấn, 103 xã

- Dân cư - lao động: Theo số liệu thống kê mới nhất năm 2015, Bắc

Ninh có 1.153.600 người Trong đó dân cư nông thôn chiếm trên 76,5% dân

số thành thị chiếm 23,5% Thành phần dân số này có xu hướng chuyển dịchtheo cơ cấu tăng dân số thành thị và giảm dân số nông thôn

Dân số Bắc Ninh là dân số trẻ, trên 60% trong độ tuổi lao động, với chấtlượng ngày càng được nâng cao, đội ngũ dân số trẻ này là lực lượng lao độnghùng hậu trong công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội củatỉnh

- Tăng trưởng kinh tế: Nhìn lại chặng đường 20 năm qua xây dựng và

phát triển, mặc dù còn không ít khó khăn thử thách, song nhịp độ tăng trưởngkinh tế luôn ở mức cao Tốc độ tăng trưởng bình quân tổng sản phẩm xã hộicủa tỉnh trong 20 năm 1997 - 2016 là 13,68% Cùng với tăng trưởng kinh tế,mức sống của người dân ngày càng được cải thiện, tỉ lệ hộ nghèo giảm từ15,24% năm 2010 xuống còn 9,6% năm 2014 (theo tiêu chuẩn số1751/LĐTBXH)

- Cơ cấu kinh tế: Cơ cấu kinh tế của tỉnh từng bước chuyển dịch theo

hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Tỷ trọng khu vực công nghiệp và xâydựng cơ bản tăng nhanh từ 23,77% năm 1997 lên 51,01% năm 2014, trongkhi đó tỷ trọng khu vực nông lâm nghiệp và thủ sản giảm từ 45,05% năm

1997 xuống còn 18,65% năm 2014

- Công nghiệp: Xuất phát điểm từ một tỉnh mà nền kinh tế chủ yếu dựa

vào sản xuất nông nghiệp, các cơ sở sản xuất công nghiệp, nhất là côngnghiệp hiện đại hầu như không đáng kể Đến nay trên địa bàn đã có 16 khucông nghiệp tập trung, hơn 20 khu công nghiệp vừa và nhỏ, cụm công nghiệplàng nghề với hàng trăm nhà máy có công nghệ sản xuất hiện đại đã và đanghoạt động Sản phẩm của ngành công nghiệp không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêudùng ngày càng cao của thị trường trong nước mà còn tăng khối lượng vàchủng loại sản phẩm xuất khẩu, tạo nguồn thu đáng kể để tiếp tục đầu tư pháttriển, ngành tiểu thủ công nghiệp rất phát triển với nhiều làng nghề truyềnthống và được ví là “Vùng đất trăm nghề”, một số sản phẩm đã có thươnghiệu trên thị trường trong nước và thế giới như đồ gỗ mỹ nghệ (Đồng Kỵ - TừSơn), đúc đồng (Đại Bái - Gia Bình)…

- Nông nghiệp: Sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh có những chuyển

biến tích cực về cơ cấu: Tỷ trọng ngành trồng trọt giảm từ 67,2% năm 1997xuống 55,11% năm 2014 và phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa từngbước gắn với thị trường, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế

- Thương mại - dịch vụ: hoạt động thương mại - dịch vụ trên địa bàn có

những chuyển biến sâu sắc: tăng nhanh về quy mô; mở rộng thị trường;chuyển dịch tích cực về cơ cấu các thành phần hoạt động kinh doanh, nhómmặt hàng, phương thức kinh doanh Năm 1997 giá trị sản xuất của ngành đạt139,8 tỷ đồng, đến năm 2014 con số đó đã tăng lên 963,8 tỷ đồng Quan hệthương mại với các nước trong khu vực và trên thế giới ngày càng được pháttriển và mở rộng Cho đến nay Bắc Ninh đã có quan hệ thương mại với trên

30 nước ở cả 5 châu lục, do đo tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa ngàycàng tăng

2.1.3 Giáo dục và đào tạo tỉnh Bắc Ninh

Bắc Ninh, miền đất sinh thành vị tổ của nền khoa bảng Việt Nam, nơi cólàng Tam Sơn (xã Tam Sơn - Từ Sơn), địa phương duy nhất trong cả nước có

đủ tam khôi với 22 vị tiến sĩ trong đó có 2 trạng nguyên Truyền thống hiếuhọc đất Kinh Bắc năm xưa đã và đang được lớp lớp con cháu kế thừa và pháthuy Bắc Ninh là một trong 3 tỉnh hoàn thành phổ cập giáo dục tiểu học đầutiên trong cả nước vào năm 1999, phổ cập THCS vào 2002 và năm 2010 đãphổ cập xong THPT Mạng lưới trường học ở tất cả các bậc học từ mầm non,phổ thông phát triển đều khắp trên địa bàn toàn tỉnh Cơ sở vật chất, đội ngũgiáo viên trong các trường ngày càng được củng cố về chất lượng và pháttriển về số lượng theo hướng chuẩn hóa Tính đến nay toàn tỉnh đã có hơn 200trường ở các ngành học, bậc học được công nhận là trường chuẩn Quốc gia.Theo đó chất lượng giáo dục cũng từng bước được nâng cao Đặc biệt, BắcNinh luôn được xếp vào nhóm 10 tỉnh có tỉ lệ học sinh thi đỗ vào các trườngđại học, cao đẳng cao nhất trong cả nước

Bên cạnh hệ thống trường phổ thông, còn có 15 trường Cao đẳng, trungcấp chuyên nghiệp của Trung ương và địa phương, 43 trường và các cơ sở cóđào tạo nghề đóng trên địa bàn tỉnh Công tác giáo dục chuyên nghiệp và dạynghề được tiếp tục đầu tư và phát triển Hoạt động khoa học công nghệ vàứng dụng khoa học kỹ thuật ngày càng tiến bộ Công tác xã hội hóa giáo dụcđược đẩy mạnh và phát triển, góp phần đáng kể vào sự phát triển của giáo dụctỉnh nhà

Những thành tựu về kinh tế, văn hóa xã hội, các kinh nghiệm tích lũyđược trong hơn 10 năm đổi mới cùng với truyền thống cách mạng, năng độngsáng tạo, truyền thống hiếu học, những ưu đãi của thiên nhiên và nết văn hóađặc sắc của người Kinh Bắc là nguồn tài sản quý báu của tỉnh Bắc Ninh, tạo

cơ sở vững chắc để hội nhập và phát triển

2.1.4 Văn hóa tỉnh Bắc Ninh.

Bắc Ninh - Kinh Bắc xưa, là vùng đất phía bắc của kinh thành ThăngLong - Đông Đô - Hà Nội ngày nay Đến bất cứ đâu trên mảnh đất “địa linhnhân kiệt” này cũng đầy ắp những kỉ niệm lịch sử được kết tinh trong những

di sản văn háo tiêu biểu ở khắp các làng quê của vùng đất ngàn năm văn hiến.Các kết quả nghiên cứu lịch sử và văn hóa ở Bắc Ninh trong những năm quacho thấy, đây là địa bàn cư trú chủ yếu của người Việt cổ ở đồng bằng Bắc

Bộ, là nơi sinh của dân tộc Việt, là bộ phận cốt lõi của quốc gia Văn Lang

-Âu Lạc đồng thời là nơi hình thành nền tảng văn hóa, văn minh Việt Nam XứBắc - Bắc Ninh giữ vai trò trung tâm của quá trình tiếp xúc giao lưu, hội nhậpliên tục trong suốt thời kỳ thuộc trên cả hai lĩnh vực kinh tế và văn hóa Quátrình tiếp biến văn hóa hàng nghìn năm đã tích tụ lại thành nguồn nội lựcmạnh mẽ để sang thời Đại Việt kết tinh thành văn hóa Kinh Bắc, góp phầnxứng đáng vào sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hiến và nhân cáchViệt Nam

Miền quê “đất linh” này là đất phát tích nhà Lý - triều đại khai mở nềnvăn minh Đại Việt, gắn liền với tên tuổi những danh nhân lịch sử - văn hóakiệt xuất: Lý Vạn Hạnh, Lý Công Uẩn, Lý Nhân Tông, Nguyễn Phi Ỷ Lan, LêVăn Thịnh… Kinh Bắc là vùng quê trù phú, kinh tế phát triển vào bậc nhấttrong “tứ trấn”, là vựa lúa của vùng đồng bằng châu thổ, người dân cần cùmột nắng hai sương Không chỉ giỏi làm ruộng là họ còn khéo tay thợ, tinhxảo, hoạt bát trong giao thương buôn bán Quả vậy, ít có nơi nào có nhiềulàng nghề, làng buôn nổi tiếng như tỉnh Bắc: tranh Đông Hồ, đúc đồng ĐạiBái, rèn Đa Hội, đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ, gốm Phù Lãng, dệt lụa Tam Sơn…

và mạng lưới chợ quê rộng khắp, dày đặc các làng xã

Bắc Ninh được biết đến như một vương quốc của lễ hội (toàn tỉnh có 442

lễ hội), quê hương của chùa Tháp, của sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc và

phát triển tới đỉnh cao, miền đất của các di tích lịch sử, văn hóa Tiêu biểunhất là chùa đền, đình miếu gắn liền với các lễ hội: Đền thờ Kinh DươngVương, đền Đô Chùa Bút Tháp, chùa Dâu, chùa Phật Tích, đền Bà ChúaKho, Văn Miếu, hội Lim, hội Diềm-thờ Thủy Tổ Quan họ… Ngoài ra, thu hútkhách du lịch cần phải kể đến các làng nghề truyền thống: tranh dân gianĐông Hồ, đúc Đồng Đại Bái, rèn Đa Hội, đồ gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ, HươngMạc, Phù Khê, gốm Phù Lãng… và đặc biệt, một loại hình nghệ thuật làmnên bản sắc rất riêng của Bắc Ninh là các làn điệu dân ca Quan họ đằm thắm,trữ tình đã luôn là nguồn tai nguyên phong phú cho phát triển du lịch của tỉnh.

Cả một vùng 49 làng Quan họ gắn liền với các hội ca hát giao duyên Đây làsinh hoạt của không gian văn hóa nghệ thuật độc đáo riêng có của người BắcNinh, đạt tới đỉnh cao của thi ca và âm nhạc

Cổ truyền Quan họ Bắc Ninh

Ai chơi Quan họ có tinh mới tường

Đó là kho tàng quý giá của vùng quê Bắc Ninh: Hàng trăm làn điệu, hơn

500 bài ca, và những cách chơi, lối hát, lễ thức ứng xử của người Quan họvừa thanh lịch, tinh vi, vừa chặt chẽ, khuôn mẫu nhưng lại biến hóa khônlường Mỗi người một vẻ, mỗi làng quê một phong cách làm nên tính phongphú, hấp hẫn của sinh hoạt văn hóa Quan họ - vừa đậm tính chất dân gian,vừa mang tính bác học Sinh hoạt văn hóa Quan họ thể hiện tập trung và tiêubiểu phẩm chất tính cách, đạo lý sống của người xứ Bắc: Thông minh, cần cù,tài khéo, năng động và tinh xảo trong hoạt động kinh tế, sáng tạo trong hoạtđộng văn hóa nghệ thuật và bao trùm là đạo lí sống “uống nước nhớ nguồn”,quý trọng cái tình, cái nghĩa, sự chung thủy trong quan hệ ứng xử giữa ngườivới người “Tứ hải giao tình, bốn biển một nhà”, “tình chung một khắc, nghĩadài trăm năm”, tôn vinh tình yêu thương con người và sự mê say các hoạt

động văn hóa nghệ thuật Vì vậy về với Bắc Ninh là về với quê hương của thi

ca, nhạc họa, về với cội nguồn dân tộc và Văn hóa Việt Nam

2.2 Thực trạng công tác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ ở tỉnh Bắc Ninh trong những năm qua.

2.2.1 Nhận thức của các cấp, các ngành về công tác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ

Thực hiện đường lối của Đảng và Nhà nước về bảo tồn di sản văn hóadân tộc, những năm qua, các cấp lãnh đạo, các ban ngành tỉnh Bắc Ninh luônquan tâm công tác bảo tồn di sản văn hóa Quan họ để từ đó phát huy giá trị disản Điều này khẳng định mạnh nguồn văn hóa cha ông để lại vẫn đang đượcgìn giữ, phát huy, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Để bảo tồn disản phi vật thể đại diện của nhân loại, thời gian qua các cấp, các ngành củatỉnh Bắc Ninh đã có những việc làm cụ thể thiết thực:

- Đối với cấp tỉnh:

Đã ban hành các văn bản chính sách thiết thực như: Quy định về quản lý

di tích, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh nhằm phân cấp cho các cơ quan,đơn vị, địa phương trực tiếp quản lý và chịu trách nhiệm bảo vệ theo đúngquy định pháp luật; Quy định về chế độ đãi ngộ với nghệ nhân dân ca Quan

họ Bắc Ninh; Chế độ hỗ trợ đối với nghệ sĩ, diễn viên, nhạc công và nhânviên phục vụ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh; Quy chế xét tặng danh hiệuNghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể tỉnh Bắc Ninh; chế độ trợcấp nghề cho học sinh, sinh viên đang theo học tại trường Trung cấp văn hóaNghệ thuật và Du lịch Bắc Ninh … được ban hành và thực hiện nề nếp

- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh:

Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch BắcNinh, nhiều hoạt động thiết thực được triển khai như thực hiện dự án “Bảotồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Dân ca Quan họ Bắc Ninh”;

Tôn vinh xứng đáng về vật chất và tinh thần đối với những nghệ nhân caotuổi đang gìn giữ di sản; tập trung phát triển đội ngũ kế cận bằng việc hàngnăm tổ chức được Hội thi tiếng hát Quan họ đầu xuân, Liên hoan tiếng hátQuan họ thiếu nhi, Liên hoan tiếng hát Quan họ người cao tuổi, mở lớp truyềndậy tại cộng đồng, đưa di sản văn hóa Quan họ vào trường học; Tăng cườngcông tác tuyên truyền, quảng bá một cách tổng thể về di sản; Giao lưu, giớithiệu về di sản văn hóa Quan họ đến bạn bè trong nước và quốc tế được thựchiện, từ đó nâng cao nhận thức của các tầng lớp nhân dân về vài trò, giá trịcủa di sản văn hóa Quan họ, giúp người dân hiểu rõ giá trị, tiếp cận và thụhưởng lợi ích tinh thần và vật chất thông qua các hoạt động bảo tồn.

* Khảo sát thực trạng nhận thức bảo tồn di sản văn hóa Quan họ trongcộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh

Để khảo sát thực trạng nhận thức bảo tồn di sản văn hóa Quan họ trongcộng đồng, chúng tôi đã tiến hành điều tra, lập phiếu khảo nghiệm, xin ý kiến;Tổng số 500 người được hỏi gồm:

- 50 cán bộ công chức – viên chức hai phường Vệ An và phường HòaĐình đóng trên địa bàn thành phố Bắc Ninh.

- 150 quần chúng nhân dân từ người già cho đến độ tuổi trung niên thuộc

02 phường Vệ An và phường Hòa Đình đóng trên địa bàn thành phố Bắc Ninh

- 150 các em học sinh THPT thuộc các trường: Trường THPT HànThuyên, Trường THPT Nguyễn Du đóng trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh

- 150 em sinh viên các trường Cao đẳng: Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh,Cao đẳng Thống kê Trung ương, Cao đẳng Việt Nhật đóng trên địa bàn thànhphố Bắc Ninh

Sau khi đã xử lý theo các tiêu chí xác định, kết quả:

Bảng 01: Đánh giá thực trạng nhận thức bảo tồn

di s n v n hóa Quan h trong c ng ản văn hóa Quan họ trong cộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh ăn hóa Quan họ trong cộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh ọ trong cộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh ộng đồng ở tỉnh Bắc Ninh đồng ở tỉnh Bắc Ninhng t nh B c Ninhở tỉnh Bắc Ninh ỉnh Bắc Ninh ắc Ninh

Cần phải bảo tồn (%)

Không cần phải bảo tồn (%)

Ý kiến khác (%)

1 Đội ngũ cán bộ công chức

2.2.2 Hoạt động bảo tồn di sản văn hóa Quan họ

Trải qua những biến động thăng trầm của lịch sử, văn hóa Quan họ BắcNinh đã có lúc chìm lắng và có nguy cơ mai một Từ đầu những năm 60 củathế kỷ XX và cho đến nay, việc bảo tồn di sản văn hóa Quan họ đã thành chủtrương, kế hoạch của cấp ủy, chính quyền tỉnh Bắc Ninh; mà Sở Văn hóa, Thểthao và Du lịch tỉnh được giao trách nhiệm, chủ trì thực hiện

2.2.2.1 Về công tác sưu tầm, nghiên cứu

Công tác này được quan tâm và thực hiện trước tiên nhằm xác định giátrị của di sản văn hóa Quan họ Những kết quả chính của công tác sưu tầm