Giải pháp tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất tại huyện phú lương, tỉnh thái nguyên

68 Bảng 3.14: Đánh giá tác động của chính sách đào tạo nghề đến chuyển đổi việc làm cho người nông dân khi bị thu hồi đất ...69 Bảng 3.15: Đánh giá tác động của chính sách đào tạo nghề đ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐẶNG DUY HƯNG

GIẢI PHÁP TẠO VIỆC LÀM CHO NÔNG DÂN

BỊ THU HỒI ĐẤT TẠI HUYỆN PHÚ LƯƠNG,

TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Chuyên ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

ĐẶNG DUY HƯNG

GIẢI PHÁP TẠO VIỆC LÀM CHO NÔNG DÂN

BỊ THU HỒI ĐẤT TẠI HUYỆN PHÚ LƯƠNG,

TỈNH THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

Mã số: 60.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ THU THƯƠNG

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN htt p: // www.l rc -t nu.edu.vn/

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luân văn “Giải pháp tạo việc làm cho nông dân bị

thu hồi đất tại huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên” là công trình nghiên

cứu của cá nhân tôi Đề tài hoàn toàn trung thực và chưa đươc sư dung đê bao

vê môt hoc vi nao Các thông tin sử dụng trong đề tài đa đươc chi ro nguôn gôc, các tài liệu tham khảo được trích dẫn đầy đủ, mọi sự giúp đỡ cho viêc thưc hiên luân văn nay đa đươc cam ơn

Tác giả đề tài

Đặng Duy Hưng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành bản đề tài này ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôiluôn nhận được sự giúp đỡ tận tình của nhiều cá nhân và tập thể

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Thu Thương,

người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành

đề tài này

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo cũng nhưcác khoa chuyên môn, phòng ban của Trường Đại học Kinh tế và Quản trịKinh doanh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập vànghiên cứu tại trường

Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của Phòng thống kêhuyện Phú Lương, Phòng Lao động Thương binh - Xã hội huyện Phú Lương,Trung tâm dạy nghề và Ban bồi thường giải phóng mặt bằng huyện PhúLương; Cấp ủy, chính quyền và các tổ chức xã hội tại xã Sơn Cẩm, Thị trấn

Đu, xã Động Đạt đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc thu thập số liệuthứ cấp, sơ cấp và các thông tin hữu ích phục vụ nghiên cứu

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôitrong suốt quá trình thực hiện đề tài tốt nghiệp

Thái Nguyên, ngày tháng 6 năm 2015

Tác giả

Đặng Duy Hưng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC BIỂU, HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 2

4 Đóng góp của luận văn 3

5 Kết cấu của luận văn 3

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM VÀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT 4

1.1 Cơ sở lý luận về giải quyết việc làm cho nông dân vùng bị thu hồi đất 4

1.1.1 Nông dân, hộ nông dân và đặc điểm kinh tế của hộ nông dân 4

1.1.2 Khái niệm về lao động và việc làm 8

1.1.3 Thu hồi đất trong phát triển kinh tế xã hội 15

1.2 Các nhân tố ảnh hưởng tới giải quyết việc làm cho người nông dân 25

1.2.1 Điều kiện tự nhiên 25

1.2.2 Điều kiện kinh tế 27

1.2.3 Điều kiện xã hội 27

1.3 Cơ sở thực tiễn về giải quyết việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất 29

1.3.1 Kinh nghiệm của một số tỉnh trong việc giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất tại Việt Nam 29 1.3.2 Kinh nghiệm của một số huyện trong việc giải quyết việc làm

1.3.3 Bài học rút ra cho việc giải quyết việc làm cho người nông dân

bị thu hồi đất huyện Phú Lương 32

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 34

2.1 Câu hỏi nghiên cứu 34

2.2 Phương pháp nghiên cứu 34

2.2.1 Chọn điểm nghiên cứu 34

2.2.2 Thu thập dữ liệu 35

2.2.3 Phương pháp xử lý số liệu và phân tích thông tin, số liệu 37

2.3 Hê thông chi tiêu nghiên cưu t ạo việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất tại huyện Phú Lương 38

2.3.1 Hệ thống chỉ tiêu đo lường thực trạng lao động, việc làm 38

2.3.2 Các chỉ tiêu đánh giá ảnh hưởng của thu hồi đất tới việc làm của nông dân 38

Chương 3 THỰC TRẠNG TẠO VIỆC LÀM CHO NGƯỜI NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT Ở HUYỆN PHÚ LƯƠNG -TỈNH THÁI NGUYÊN 40

3.1 Tổng quan về huyện Phú Lương - tỉnh Thái Nguyên 40

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 40

3.1.2 Điều kiện về kinh tế - xã hội huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

44 3.1.3 Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội của Phú Lương tới lao động và việc làm 51

3.2 Thực trạng tạo việc làm cho người nông dân sau khi bị thu hồi đất ở Phú Lương giai đoạn 2012 - 2014 54

3.2.1 Thực trạng thu hồi đất tại huyện Phú Lương 54

3.2.2 Thực trạng lao động và việc làm của người nông dân bị thu hồi đất của huyện Phú Lương 55

3.2.3 Thực trạng tạo việc làm cho người nông dân sau thu hồi đất ở huyện Phú Lương 63

3.3 Đánh giá chung về giải quyết việc làm cho nông dân khu vực thu hồi đất ở huyện Phú Lương trong thời gian qua 74

3.3.1 Đánh giá chung 743.3.2 Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của hạn chế trong

giải quyết việc làm cho nông dân khi thu hồi đất ở huyện Phú Lương 76

Chương 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TẠO VIỆC LÀM CHO NGƯỜI NÔNG DÂN KHI THU HỒI ĐẤT Ở HUYỆN PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN 80

4.1 Quan điểm, phương hướng và mục tiêu giải quyết việc làm cho

người nông dân khi thu hồi đất nông nghiệp tại huyện Phú Lương 804.1.1 Quan điểm về giải quyết việc làm cho người nông dân tại Phú

Lương khi thu hồi đất nông nghiệp 814.1.2 Phương hướng và mục tiêu của Phú Lương về tạo việc làm cho

người nông dân sau khi thu hồi đất đến năm 2020 824.2 Một số giải pháp đối với huyện Phú Lương tỉnh Thái nguyên trong

việc giải quyết việc làm cho người nông dân khi thu hồi đất 844.2.1 Khuyến khích phát triển đa dạng các loại hình tổ chức sản xuất

kinh doanh trong giải quyết việc làm 844.2.2 Đẩy mạnh xuất khẩu lao động 864.2.3 Tiếp tục định hướng, khuyến khích khôi phục và phát triển các

làng nghề truyền thống trên địa bàn huyện 874.2.4 Phát triển và nâng cao hiệu quả thông tin về thị trường lao động

ở nông thôn để người lao động tiếp cận kịp thời nhu cầu về việc làm

trong xã hội 884.2.5 Đẩy mạnh công tác đào tạo nghề trên địa bàn huyện 894.2.6 Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tại nông thôn 914.2.7 Hoàn thiện chính sách hỗ trợ tín dụng cho người nông dân tìm

và tự tạo việc làm 924.2.8 Người lao động cần nâng cao tính chủ động về tự tạo, tìm kiếm

việc làm, nâng cao thu nhập cho bản thân và gia đình sau khi thu hồi

đất nông nghiệp 954.2.9 Nâng cao năng lực, vai trò lãnh đạo, quản lý Nhà nước đối với

việc thực hiện mục tiêu giải quyết việc làm 954.3 Kiến nghị các điều kiện để thực hiện giải pháp 96

KẾT LUẬN 98 TÀI LIỆU THAM KHẢO 101 PHỤ LỤC 103

: Tiểu thủ công nghiệp: Xây dựng

: Công nghiệp hóa: Hiện đại hóa: Đô thị hóa: Giải quyết việc làm: Giá trị sản xuất: Kinh tế - Xã hội: Khoa học kỹ thuật: Lực lượng lao động: Tiểu học

: Trung học cơ sở: Phổ thông trung học: Ủy ban nhân dân: Quản lý nhà nước: Việc làm

: Xuất khẩu lao động

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Bảng tổng hợp số mẫu điều tra 36

Bảng 3.1: Thực trạng sử dụng đất tại huyện Phú Lương 43

Bảng 3.2: Tình hình dân số huyện Phú Lương 44

Bảng 3.3: Cơ cấu lao động trong độ tuổi lao động ở Phú Lương, Thái Nguyên 45

Bảng 3.4: Giá trị và tốc độ tăng trưởng GTSX trên địa bàn huyện Phú Lương giai đoạn 2012 - 2014 47

Bảng 3.5: Chuyển dịch cơ cấu GTSX theo ngành ở Phú Lương 49

Bảng 3.6: Cơ cấu LLLĐ huyện Phú Lương theo trình độ văn hóa năm 2012-2014 52

Bảng 3.7: Cơ cấu LLLĐ huyện Phú Lương theo trình độ chuyên môn kỹ thuật năm 2012 - 2013 53

Bảng 3.8: Tình trạng chuyển đổi nghề của những nông dân từng làm nông nghiệp 56

Bảng 3.9: Tổng hợp số liệu thu hồi đất năm 2014 58

Bảng 3.10: Trình độ văn hóa của người nông dân theo giới tính 59

Bảng 3.11: Trình độ chuyên môn của người nông dân theo giới tính 60

Bảng 3.12: Trình độ của người nông dân phân theo độ tuổi 62

Bảng 3.13: Việc làm của người lao động sau khi thu hồi đất 68

Bảng 3.14: Đánh giá tác động của chính sách đào tạo nghề đến chuyển đổi việc làm cho người nông dân khi bị thu hồi đất .69

Bảng 3.15: Đánh giá tác động của chính sách đào tạo nghề đến việc làm trong các ngành đối với người nông dân nông thôn vùng thu hồi đất 73

Bảng 3.16: Tổng hợp kết quả GQVL năm 2014 74

Bảng 3.17: Mục đích sử dụng tiền đền bù của nông dân khi thu hồi đất nông nghiệp 79

Bảng 4.1: Mong muốn, nguyện vọng của người nông dân sau khi bị

thu hồi đất 80

DANH MỤC CÁC BIỂU, HÌNH

Hình 1.1 Cây mục tiêu của chính sách việc làm cho nông dân

vùng thu hồi đất 25Hình 3.1 Bản đồ huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên 42Biểu đồ 3.1: Ý kiến của người dân về vấn đề không tìm được việc

làm thích hợp để chuyển đổi nghề nghiệp 56Biểu đồ 3.2: Phân loại hộ theo thu nhập bình quân của các hộ điều tra 57Biểu đồ 3.3: Ý kiến của người dân về vấn đề khó vay vốn để chuyển

đổi nghề nghiệp 71Biểu đồ 3.4: Tỷ lệ chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản trước và sau khi bị

thu hồi đất qua kết quả nghiên cứu 76Biểu đồ 3.5: Tỷ lệ nông dân bị thu hồi đất được nhận vào làm trong các

công ty, doanh nghiệp sản xuất trên khu vực thu hồi đất

77

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thu hồi đất nông nghiệp phục vụ mục đích CNH, HĐH và ĐTH diễn

ra mạnh mẽ đã mang đến những thay đổi lớn ở các vùng nông thôn Việt Nam.Báo cáo từ những đề tài nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trong nước chothấy sau khi thu hồi đất nông nghiệp, ngân sách của địa phương tăng lên, cơ

sở hạ tầng nông thôn được cải thiện, thu nhập bình quân đầu người của địaphương tăng lên hàng năm, tỉ lệ hộ nghèo giảm đi đáng kể Tuy nhiên thu hồiđất làm giảm đi nhanh chóng diện tích đất sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởngtrực tiếp đến việc làm của các hộ nông dân và đe dọa an ninh lương thực.Trong 10 năm từ năm 2001 đến 2010, trung bình mỗi năm khu vực nông thônnước ta phải nhường 50 nghìn ha đất nông nghiệp Theo tính toán của các nhàphân tích, mỗi ha đất nông nghiệp bị thu hồi sẽ làm cho khoảng 10 người laođộng mất việc làm; và với nửa triệu ha đất bị thu hồi từ năm 2001-2010, sốlao động mất việc làm lên đến hàng triệu người

Phú Lương là một huyện nông nghiệp thuộc tỉnh Thái Nguyên, với thếmạnh là sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa và chăn nuôi gia súc, giacầm Nhưng cùng với sự phát triển của tỉnh, cùng với quá trình đô thị hoánông thôn, diện tích đất nông nghiệp của huyện cũng đang phải nhường chỗcho các khu công nghiệp, khu đô thị và nhà máy mới mọc lên Người nôngdân quanh năm chỉ bám với đồng ruộng, hoạt động lúc nông nhàn của họcũng gắn liền với cánh đồng, thu nhập chỉ trông chờ vào sản xuất nôngnghiệp Việc sản xuất lại phụ thuộc phần lớn vào tự nhiên Mặt khác, việc thuhồi đất do thực hiện không tốt đã gây ra những hệ quả xấu như: không ítngười nông dân mất đất canh tác gặp khó khăn trong việc chuyển đổi nghềnghiệp Giờ mất đất, mất tư liệu sản xuất, nông dân không có việc làm thunhập bấp bênh Do số tiền đền bù và hỗ trợ thấp, hơn nữa có một bộ phận

nông dân không biết sử dụng số tiền đền bù, nên sau khi tiêu hết không cònnguồn thu nhập, đời sống không ổn định, thậm chí rơi vào cảnh nghèo túng.

Có một bộ phận do không có việc làm đã sa đà vào con đường kiếm tiền phipháp hoặc mắc các tệ nạn xã hội Với một huyện còn khó khăn về kinh tế nhưPhú Lương, tạo việc làm cho người nông dân mất đất là một bài toán không

dễ giải Do đó, sau thời gian tìm hiểu về thực trạng việc làm của người nôngdân sau khi bị thu hồi đất ở huyện Phú Lương, tôi đã quyết định chọn đề tài

luận văn: “Giải pháp tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất tại huyện

Phú Lương tỉnh Thái Nguyên”.

2 Mục tiêu nghiên cứu

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Người nông dân bị thu hồi đất ở huyện Phú

Lương, tỉnh Thái Nguyên

3.2 Phạm vi nghiên cứu

+ Về nội dung:

- Thực trạng lao động, việc làm của người nông dân trước và sau khi bịthu hồi đất.

- Các nhân tố ảnh hưởng tới việc làm của nông dân sau khi bị thu hồi đất

- Nghiên cứu, đề xuất giải pháp tạo việc làm cho nông dân sau khi bịthu hồi đất

+ Về không gian: Nghiên cứu tại địa bàn huyện Phú Lương

+ Về thời gian: Nghiên cứu số liệu từ năm 2012 đến năm 2014

4 Đóng góp của luận văn

Thứ nhất, làm rõ hơn cơ sở lý luận và thực tiễn về tạo việc làm cho

nông dân sau khi thu hồi đất

Thứ hai, trên cơ sở phân tích, đánh giá quá trình tạo việc làm cho nông

dân bị thu hồi đất ở Phú Lương (từ năm 2012 đến năm 2014) tác giả sẽ đưa ranhững nhận định khách quan về những thành tựu, hạn chế và nguyên nhâncủa các hạn chế trong quá trình tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ởhuyện Phú Lương

Thứ ba, tác giả đi sâu điều tra thực trạng tạo việc làm ở một số xã mang

tính đại diện ở Phú Lương để từ đó căn cứ vào tình hình thực tiễn phát triểnkinh tế xã hội của huyện, tác giả đưa ra quan điểm và đề xuất các nhóm giảipháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả công tác tạo việc làm cho nông dân bịthu hồi đất

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo,luận văn gồm 4 chương:

Chương I: Cở sở lý luận và thực tiễn về việc làm và giải quyết việc làmcho người dân bị thu hồi đất

Chương II: Phương pháp nghiên cứu

Chương III: Thực trạng tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất tạihuyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

Chương IV: Một số giải pháp tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đấthuyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM VÀ GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO NGƯỜI DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT

1.1 Cơ sở lý luận về giải quyết việc làm cho nông dân vùng bị thu hồi đất

1.1.1 Nông dân, hộ nông dân và đặc điểm kinh tế của hộ nông dân

1.1.1.1 Khái niệm nông dân, hộ nông dân

- Nông dân là những người lao động cư trú ở nô n g th ô n , tham gia sảnxuất n ôn g n g h i ệ p Nông dân sống chủ yếu bằng r uộ n g v ư ờ n , sau đó đến cácngành nghề mà tư liệu sản xuất chính là đ ất đ a i Tùy từng q u ố c g i a, từng thời

kì lị c h s ử , người nông dân có quyền sở hữu khác nhau về ruộng đất Họ hình thành nên gi a i c ấ p nông dân, có vị trí, vai trò nhất định trong x ã h ộ i

- Theo phương diện thống kê, Liên Hợp Quốc cho rằng hộ là những

người

cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và cùng có một ngân quỹ

Hộ nông dân là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của khoa học nông nghiệp

và phát triển nông thôn, vì tất cả các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp

ở nông thôn chủ yếu được thực hiện qua sự hoạt động của hộ nông dân

Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩarộng bao gồm cả nghề rừng, nghề cá, và hoạt động phi nông nghiệp ở nôngthôn Trong các hoạt động phi nông nghiệp khó phân biệt các hoạt động cóliên quan với nông nghiệp và không có liên quan với nông nghiệp Cho đếngần đây có một khái niệm rộng hơn là hộ nông thôn, tuy vậy giới hạn giữanông thôn và thành thị cũng là một vấn đề còn tranh luận

Khái niệm hộ nông dân gần đây được định nghĩa như sau: "Nông dân làcác nông hộ thu hoạch các phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

hơn,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

nhưng về cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trườnghoạt động với một trình độ hoàn chỉnh không cao" (Ellis - 1988)

1.1.1.2 Đặc điểm của hộ nông dân

- Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở vừa là một đơn vị sản xuấtvừa là một đơn vị tiêu dùng Trong hộ nông dân, chủ thể sản xuất đồng thời làchủ thể lợi ích nên đã tạo ra động lực kinh tế thúc đẩy nền nông nghiệpchuyển sang sản xuất hàng hóa

- Quan hệ giữa tiêu dùng và sản xuất biểu hiện ở trình độ phát triển của hộ

tự cấp, tự túc Trình độ này quyết định quan hệ giữa hộ nông dân và thị trường

- Phương thức tổ chức sản xuất của hộ hông dân mang tính kế thừatruyền thống gia đình và không đồng đều giữa các hộ gia đình với nhau

- Hộ nông dân ngoài việc tham gia vào quá trình tái sản xuất vật chấtcòn tham gia vào quá trình tái sản xuất nguồn nhân lực phục vụ cho các ngànhsản xuất khác nhau

- Các hộ nông dân ngoài hoạt động nông nghiệp còn tham gia vào hoạtđộng phi nông nghiệp với các mức độ rất khác nhau

- Cơ cấu sản xuất của hộ nông dân chủ yếu là sản xuất nông nghiệp

- Kinh tế hộ nông dân có khả năng điều chỉnh theo sự vận động của cơ

hế thị trường, dưới sự quản lý của Nhà nước

1.1.1.3 Vai trò và đặc trưng của kinh tế hộ nông dân trong phát triển kinh tế

xã hội ở nông thôn

Nền kinh tế nông dân vẫn tồn tại như một hình thái sản xuất đặc thùnhờ các đặc điểm:

- Khả năng của nông dân thoả mãn nhu cầu của tái sản xuất đơn giảnnhờ sự kiểm soát tư liệu sản xuất, nhất là ruộng đất Nhờ giá trị xã hội củanông dân hướng vào quan hệ qua lại hơn là vào việc đạt lợi nhuận cao nhất

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

lại sự tập trung ruộng đất vào tay một số ít nông dân

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

- Khả năng của nông dân thắng được áp lực của thị trường bằng cáchtăng thời gian lao động vào sản xuất (khả năng tự bóc lột sức lao động)

- Đặc trưng của nông nghiệp không thu hút việc đầu tư vốn do có tínhrủi ro cao và hiệu quả đầu tư thấp

- Khả năng của nông dân kết hợp được hoạt động nông nghiệp và phinông nghiệp để sử dụng hết lao động và tăng thu nhập Tuy vậy, ở tất cả các

xã hội nền kinh tế nông dân phải tìm cách để tồn tại trong các điều kiện rấtkhó khăn do áp lực của các chế độ hiện hành gây ra

- Việc huy động thặng dư của nông nghiệp để thực hiện các lợi ích củatoàn xã hội thông qua địa tô, thuế và sự lệch lạc về giá cả Các tiến bộ kỹthuật làm giảm giá trị của lao động nông nghiệp thông qua việc làm giảm giáthành và giá cả của sản phẩm nông nghiệp Vì vậy, nông dân chỉ còn có khảnăng tái sản xuất đơn giản nếu không có sự hỗ trợ từ bên ngoài

Như vậy, sản xuất của hộ nông dân tiến hoá từ tình trạng tự cấp sang sảnxuất hàng hoá ở các mức độ khác nhau Trong quá trình tiến hoá ấy hộ nôngdân thay đổi mục tiêu và cách thức kinh doanh cũng như phản ứng với thịtrường

Hộ nông dân hoàn toàn tự cấp theo lý thuyết của Tchayanov có mục

tiêu tối đa hoá lợi ích Lợi ích ở đây là sản phẩm cần để tiêu dùng trong giađình Người nông dân phải lao động để sản xuất lượng sản phẩm cho đến lúckhông đủ sức để sản xuất nữa, do vậy nông nhàn (thời gian không lao động)cũng được coi như một lợi ích Nhân tố ảnh hưởng nhất đến nhu cầu và khảnăng lao động của hộ là cấu trúc dân số của gia đình (Tỷ lệ giữa tay làm vàmiệng ăn)

Hộ nông dân tự cấp hoạt động như thế nào còn phụ thuộc vào các điềukiện sau:

- Có thị trường lao động không, vì người nông dân có thể bán sức laođộng để tăng thu nhập nếu có chi phí cơ hội của lao động cao

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

thêm một ít vật tư (nếu có tiền để mua và có lãi)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

- Có thị trường sản phẩm không vì người nông dân phải bán đi một ítsản phẩm để mua các vật tư cần thiết hay một số hàng tiêu dùng khác

Trong các điều kiện này người nông dân có phản ứng một ít với thịtrường, nhất là thị trường lao động và thị trường vật tư

Tiến lên một bước nữa, hộ nông dân bắt đầu phản ứng với thị trường,

tuy vậy mục tiêu chủ yếu vẫn là tự cấp Đây là kiểu hộ nông dân “nửa tự cấp”

có tiếp xúc với thị trường sản phẩm, thị trường lao động, thị trường vật tư Hộnông dân thuộc kiểu này vẫn chưa phải một xí nghiệp kiểu tư bản chủ nghĩahoàn toàn phụ thuộc vào thị trường Các yếu tố tự cấp vẫn còn lại rất nhiều vàvẫn quyết định cách sản xuất của hộ Vì vậy, trong điều kiện này nông dân cóphản ứng với giá cả, với thị trường chưa nhiều Tuy vậy, thị trường ở nông thôn

là những thị trường chưa hoàn chỉnh, đó đây vẫn có những giới hạn nhất định.

Cuối cùng đến kiểu hộ nông dân sản xuất hàng hoá là chủ yếu: Người

nông dân với mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh củagia đình Kiểu nông dân này phản ứng với thị trường vốn, thị trường ruộngđất, thị trường vật tư, lao động và thị trường sản phẩm Tuy vậy, giả thiết rằngngười nông dân là người sản xuất có hiệu quả không được chứng minh trongnhiều công trình nghiên cứu Điều này, có thể giải thích do hộ nông dân thiếutrình độ kỹ thuật và quản lý, do thiếu thông tin thị trường, do thị trường khônghoàn chỉnh Đây là một vấn đề đang còn tranh luận Vấn đề ở đây phụ thuộcvào trình độ sản xuất hàng hoá, trình độ kinh doanh của nông dân

Những đặc trưng cơ bản của kinh tế hộ nông dân

- Sự thống nhất chặt chẽ giữa việc sở hữu quản lý và sử dụng các yếu tốsản xuất Sở hữu trong kinh tế hộ là sở hữu chung, tất cả mọi thành viên trong

hộ đều có quyền sở hữu tư liệu sản xuất vốn có cũng như các tài sản khác của

hộ Mặt khác, do dựa trên cơ sở kinh tế chung và có ngân quỹ nên các thànhviên trong hộ có ý thức trách nhiệm cao và bố trí sắp xếp công việc trong hộ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

cũng rất linh hoạt và hợp lý cho từng người, từng việc tạo nên việc thống nhất cao trong tổ chức sản xuất của hộ

- Sự gắn bó giữa lao động quản lý và lao động sản xuất Trong nông hộ,mọi thành viên thường gắn bó chặt chẽ với nhau theo quan hệ huyết thống.Hơn nữa, kinh tế hộ lại tổ chức ở quy mô nhỏ, người quản lý điều hành vàđồng thời cũng là người tham gia lao động sản xuất Cho nên, tính thống nhấtgiữa lao động quản lý và lao động là rất cao

- Kinh tế hộ có khả năng thích nghi và tự điều chỉnh cao Do kinh tế hộ

có quy mô nhỏ nên bao giờ cũng thích nghi nhanh hơn so với các hình thứcsản xuất khác có quy mô sản xuất lớn hơn, do vậy mà có thể mở rộng sản xuấtkhi có điều kiện thuận lợi và thu hẹp quy mô khi gặp điều kiện bất lợi

- Có sự gắn bó chặt chẽ giữa quá trình sản xuất với lợi ích của nhữngngười lao động Trong khi kinh tế hộ, mọi người gắn bó với nhau không chỉtrên cơ sở cùng huyết thống mà còn trên cơ sở kinh tế nên dễ dàng đồng tâmhiệp lực xậy dựng và phát triển kinh tế hộ, tạo sự liên kết chặt chẽ hơn giữakết quả sản xuất và lợi ích của người lao động Lợi ích kinh tế là động lực thúcđẩy hoạt động của mỗi cá nhân, là nhân tố nâng cao hiệu quả sản xuất của kinh

tế hộ

- Kinh tế hộ là đơn vị sản xuất có quy mô nhỏ nhưng hiệu quả Sản xuấtvới quy mô nhỏ không đồng nghĩa với lạc hậu và năng suất thấp Kinh tế hộnông dân vẫn có khả năng cho năng suất lao động cao hơn các xí nghiệp nôngnghiệp có quy mô lớn Đặc biệt kinh tế hộ nông dân là hình thức kinh tế hợpnhất với đặc điểm sản xuất nông nghiệp mà đối tượng sản xuất chủ yếu là câytrồng và vật nuôi Thực tế phát triển sản xuất nông nghiệp trên thế giới đãchứng minh cho chúng ta thấy rõ: kinh tế nông hộ có quy mô nhỏ chủ yếu sửdụng lao động gia đình gắn bó với vật nuôi và cây trồng là đơn vị sản xuất cóhiệu quả

1.1.2 Khái niệm về lao động và việc làm

1.1.2.1 Lao động

Khái niệm về lao động

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

Theo C.Mac: “Lao động trước hết là một quá trình diễn ra giữa conngười và tự nhiên, một quá trình trong đó bằng hoạt động của chính mình, conngười làm trung gian, điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ và tựnhiên”

Như vậy, lao động là một dạng hoạt động có mục đích, có ý thức củacon người, trong quá trình lao động con người vận dụng sức lực tiềm tàngtrong thân thể mình, sử dụng công cụ lao động để tác động vào đối tượng laođộng nhằm biến đổi nó phù hợp với nhu cầu của mình

Vai trò của lao động trong quá trình sản xuất và tái sản xuất

Trong quá trình sản xuất, con người sử dụng công cụ lao động tác độnglên đối tượng lao động nhằm tạo ra sản phẩm phục vụ cho lợi ích của conngười Lao động là điều kiện chủ yếu cho tồn tại của xã hội loài người, là cơ

sở cho sự tiến bộ về kinh tế, văn hóa và xã hội Nó là nhân tố quyết định củabất cứ quá trình sản xuất và tái sản xuất nào Như vậy, động lực của quá trìnhphát triển kinh tế, xã hội quy tụ lại là ở con người Con người với lao độngsáng tạo của họ đang là vấn đề trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xãhội của mỗi quốc gia, mỗi địa phương Vì vậy, phải thực sự giải phóng sứcsản xuất, khai thác có hiệu quả tiềm năng thiên nhiên, trước hết phải giảiphóng người lao động, phát triển kiến thức và khả năng sáng tạo của cònngười Vai trò của lao động đối với phát triển nền kinh tế đất nước nói chung

và kinh tế nông thôn nói riêng là rất quan trọng

1.1.2.2 Đặc điểm lao động ở nông thôn

- Lao động nông thôn mang tính thời vụ, đây là đặc điểm đặc thù khó

có thể xóa bỏ của lao động nông thôn

- Chất lượng lao động nông thôn chưa cao, trình độ học vấn, chuyênmôn kỹ thuật và sức khỏe còn hạn chế

- Số lượng lao động nông thôn ngày càng ra tăng về số lượng nhưngkhả năng cải thiện về chất lượng còn rất hạn chế

1.1.2.3 Việc làm, mô hình giải quyết việc làm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

Việc làm:

- Việc làm là phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động vànhững điều kiện cần thiết (vốn, tư liệu sản xuất, công nghệ…) để sử dụng sứclao động đó

- Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm: “Việc làm lànhững hoạt động lao động được trả công bằng tiền và bằng hiện vật”

- Điều 13, chương II Bộ Luật Lao Động nước CHXHCN Việt Nam cóghi rõ: “Mọi hoạt động lao động tạo ra nguồn thu nhập, không bị pháp luậtcấm đều được thừa nhận là việc làm”

Theo khái niệm trên một hoạt động được coi là việc làm cần thoả mãnhai điều kiện:

- Một là, hoạt động đó phải có ích và tạo ra thu nhập cho người lao

động và cho các thành viên trong gia đình Điều này chỉ rõ tính hữu ích vànhấn mạnh tiêu thức tạo ra thu nhập của việc làm

- Hai là, hoạt động đó không bị pháp luật ngăn cấm Điều này chỉ rõ

tính pháp lý của việc làm

Các hoạt động lao động được xác định là việc làm bao gồm:

- Làm các công việc được trả công dưới dạng bằng tiền hoặc hiện vật

- Những công việc tự làm để thu lợi nhuận cho bản thân hoặc thu nhậpcho gia đình mình, nhưng không được trả công (bằng tiền hoặc hiện vật) chocông việc đó Đó có thể là các công việc trong các nhà máy, công sở, cáccông việc nội trợ, chăm sóc con cái, đều được coi là việc làm

Mô hình giải quyết việc làm

* Mô hình lựa chọn công nghệ phù hợp, khuyến khích giá, tạo việc làm.

Quan điểm cơ bản của mô hình khuyến khích giá cho rằng để sản xuất

ra một mức sản lượng mong muốn, các nhà sản xuất đứng trước hai lựa chọnlớn: một là có nhiều mức giá khác nhau để mua vốn, lao động, nguyên vậtliệu phải lựa chọn mức giá sao cho chi phí sản xuất là thấp nhất Hai là để

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

tối ưu hoá lợi nhuận, các nhà sản xuất phải lựa chon công nghệ phù hợp (côngnghệ sử dụng nhiều vốn hay công nghệ sử dụng nhiều lao động) Nếu giá vốncao hơn giá lao động thì nhà sản xuất sẽ lựa chọn công nghệ sử dụng nhiềulao động Ngược lại, nếu giá lao động tương đối cao thì nhà sản xuất sẽ lựachọn công nghệ sử dụng nhiều vốn

Trong bối cảnh các nước đang phát triển thường có nguồn lao động dồidào, nhưng lại ít vốn thì các hãng chủ yếu sản xuất thiên về sử dụng nhiều laođộng Do đó, các chính sách nhằm điều chỉnh giá cả thông qua việc hạ thấp giátương đối của lao động sẽ góp phần không chỉ tạo thêm nhiều việc làm mà còn

sử dụng tốt hơn các nguồn vốn khan hiếm nhờ áp dụng công nghệ phù hợp

* Mô hình phát triển của Lewis

Lewis đưa ra lý thuyết này trong việc giải thích về sự di chuyển lao động

từ nông nghiệp sang công nghiệp ở một nước vừa mới công nghiệp hoá Đây là

mô hình phổ biến nhất trong tất cả các mô hình tạo việc làm có liên hệ cụ thểvới các nước đang phát triển Tác giả cho rằng: “một nền kinh tế kém pháttriển bao gồm hai khu vực: một là khu vực nông nghiệp tự cung, tự cấptruyền thống, lao động dư thừa có năng suất bằng không hoặc rất thấp; hai làkhu vực công nghiệp thành thị hiện đại có năng suất cao mà lao động khu vựcnông nghiệp dần chuyển sang Tăng sản lượng trong khu vực hiện đại dẫn đếnlao động di cư từ nông thôn ra thành thị và gia tăng công ăn việc làm tại thànhthị

Mô hình này dựa trên ba giả định:

- Một là, tốc độ di chuyển lao động và tăng công ăn việc làm tỷ lệ thuậnvới tốc độ tích luỹ vốn Tốc độ tích luỹ vốn càng nhanh thì tốc độ tăng trưởngtại khu vực hiện đại và tăng việc làm ở thành thị càng cao

- Hai là, ở khu vực nông thôn thừa lao động, trong khi có sự toàn dụnglao động ở thành thị

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

cung cấp lao động dư thừa ở khu vực nông thôn trở nên cạn kiệt

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

* Mô hình thu nhập dự kiến về sự di cư nông thôn - thành thị (Harris - Todaro)

Quá trình đô thị hoá diễn ra đồng thời với quá trình công nghiệp hoá

Do đó, di dân từ nông thôn ra thành thị là xu hướng tất yếu khách quan của cácnước trong quá trình phát triển Những người di cư so sánh mức thu nhập dựkiến có được trong một khoảng thời gian nhất định ở thành thị với mức thunhập trung bình đang có ở nông thôn Quyết định di cư sẽ được thực hiện nếuthu nhập dự kiến cao hơn thu nhập thực tế Thu nhập dự kiến thu được củangười lao động di chuyển tuỳ thuộc vào khả năng có thể kiếm việc làm ở thànhthị, mức lương ở thành thị, độ tuổi di cư Todaro đề xuất chính phủ giảm mứclương ở thành thị, xoá bỏ những méo mó về giá cả của các nhân tố sản xuất,tăng cường việc làm ở nông thôn, áp dụng công nghệ và chính sách phù hợp

1.1.2.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới việc làm

Điều kiện tự nhiên

Điều kiện tự nhiên của một quốc gia, một vùng, một thành phố, một địaphương đã có sẵn, ngoài ý muốn chủ quan của con người Đó có thể là đấtđai, màu mỡ hay không màu mỡ, phù hợp với loại cây trồng nào; hay điềukiện khí hậu, thuỷ văn thuận lợi hay bất lợi cho phát triển các loại cây trồng,vật nuôi; các nguồn tài nguyên khoáng sản nhiều hay ít, địa hình bằng phẳnghay không bằng phẳng, thuận lợi phát triển ngành sản xuất nào, tạo ra baonhiêu chỗ làm việc mới Trên thế giới có nhiều nước rất giàu tài nguyênthiên nhiên, đất đai rộng lớn thuận lợi cho phát triển các ngành sản xuất vàthu hút lao động Còn đối với những nước không được thiên nhiên ưu đãi, đấtđai chật hẹp, nghèo tài nguyên, họ có vốn, có công nghệ kỹ thuật hiện đại,máy móc tiên tiến, phương pháp quản lý tiên tiến nên đã tạo ra được nhiềuviệc làm mới và việc làm có chất lượng cao

Dân số

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

phương diện là yếu tố của tiêu dùng, các kết quả dân số: quy mô, cơ cấu, phân

bố, chất lượng dân số quy định quy mô, cơ cấu, chất lượng, sự phân bố các

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

ngành nghề, các lĩnh vực sản xuất của xã hội Sản xuất cho ai; sản xuất cái gì,khi nào, ở đâu, chất lượng sản phẩm hàng hoá ra sao là do số lượng, cơ cấu,chất lượng dân số quy định Cụ thể:

- Quy mô dân số tăng, nhu cầu về lượng hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng

tăng lên Để thoả mãn nhu cầu tiêu dùng tăng lên đó đòi hỏi phải mở rộng sảnxuất, đa dạng hoá các ngành nghề hoạt động Điều đó dẫn đến nhiều ngànhnghề mới ra đời, dẫn đến số chỗ làm việc mới cũng được tạo ra nhiều hơn, cơcấu việc làm cũng biến đổi theo

- Cơ cấu dân số quyết định cơ cấu tiêu dùng Mỗi độ tuổi, giới tính,

ngành nghề, tôn giáo, dân tộc đều có tâm lý, sở thích tiêu dùng khác nhau,nhu cầu tiêu dùng về số lượng, chủng loại, chất lượng hàng hoá, dịch vụ cũngkhác nhau Để thoả mãn đầy đủ nhu cầu tiêu dùng cho các đối tượng đó tất yếuphải mở rộng, phát triển sản xuất, thay đổi cơ cấu sản xuất, đa dạng chủng loạihàng hoá, nâng cao chất lượng sản phẩm; thay đổi cơ cấu ngành nghề Nghĩa là

số lượng việc làm được tạo ra nhiều hơn, phát triển đa dạng hơn

- Di dân làm cho quy mô, cơ cấu, chất lượng và phân bố dân số ở vùng

đi và vùng đến thay đổi Di dân thường xảy ra đối với những người đangtrong độ tuổi lao động sẽ dẫn đến cung lao động ở vùng đến tăng lên, ở vùng

đi giảm xuống Cơ cấu dân số cũng thay đổi: ở vùng đến cơ cấu dân sốthường trẻ hơn, ở vùng đi cơ cấu dân số già đi Từ đó dẫn đến nhu cầu tiêudùng hàng hoá, dịch vụ sẽ thay đổi Vùng đến nhu cầu tiêu dùng tăng lên đòihỏi phải mở rộng sản xuất, đa dạng hoá sản phẩm Nhiều ngành nghề mới rađời, tạo ra ra nhiều chỗ làm mới

Cung - cầu lao động.

Cung cầu lao động có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau Quy mô,

cơ cấu, phân bố và chất lượng lao động quy định quy mô, phân bố, cơ cấu vàchất lượng việc làm Ở đâu và khi nào lao động được cung ứng lớn thì nơi đó,khi đó việc làm được tạo ra nhiều hơn và ngược lại

Cung lao động là nam hay nữ, già hay trẻ đều tác động đến cơ cấuviệc làm Bởi vì mỗi độ tuổi, giới tính khác nhau đều có những ưu thế riêng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

trong lĩnh vực hoạt động, trong sản xuất kinh doanh Nếu khai thác và sửdụng hiệu quả thế mạnh từ khía cạnh tuổi và giới tính của người lao động sẽmang lại nhiều lợi ích thiết thực Khi cơ cấu lao động thay đổi, cơ cấu cácngành nghề trong nền kinh tế quốc dân nói chung, nhiều lĩnh vực khác nóiriêng tất yếu phải có sự điều chỉnh cho phù hợp Điều đó dẫn đến đặc điểmhoạt động nghề nghiệp, tính chất của việc làm sẽ thay đổi

Chất lượng lao động được đánh giá trên các mặt về sức khoẻ, trình độ,phẩm chất Vấn đề được nói đến nhiều khi đề cập đến chất lượng lao động làtrình độ của người lao động Kinh tế ngày càng phát triển, khoa học kỹ thuậtngày một tiên tiến, đòi hỏi người lao động phải có trình độ nhất định đáp ứngyêu cầu công việc Người lao động có trình độ càng cao thì cơ hội tìm đượcviệc làm càng dễ dàng Hầu hết những người thất nghiệp chủ yếu là nhữngngười có trình độ thấp, không đáp ứng được yêu cầu của những công việc đòihỏi trình độ chuyên môn kỹ thuật cao Do đó, người lao động muốn kiếm đượcviệc làm và nhất là việc làm có thu nhập cao phù hợp cần phải có các thông tinthị trường lao động, biết các cơ hội việc làm và đặc biệt là đầu tư vào vốn conngười cả về thể lực và trí lực Mỗi người lao động cần tuỳ thuộc vào điều kiện

và hoàn cảnh cụ thể của mình, tranh thủ các nguồn tài trợ để tham gia giáodục, đào tạo, phát triển sức lao động nhằm nâng cao kiến thức, nhận thức,kinh nghiệm Đó cũng chính là điều kiện cần thiết để duy trì việc làm, tạo cơhội việc làm có thu nhập, nâng cao vị thế bản thân mỗi người lao động

Cơ chế, chính sách kinh tế - xã hội của nhà nước.

Cơ chế chính sách của chính phủ quốc gia, của chính quyền địa phương,các quy định của chủ doanh nghiệp là nhóm nhân tố quan trọng tạo việc làmcho người lao động Trong mỗi thời kỳ khác nhau, chính phủ sẽ đề ra nhữngchính sách cụ thể, tạo hành lang pháp lý cho phát triển sản xuất, cải thiện đờisống, mở rộng hoặc thu hẹp việc làm của ngành này hay ngành khác, tạo môitrường để người sử dụng lao động và người lao động gặp nhau Chẳng hạn,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần làm thay đổi cơ cấu kinh tế, do

đó cơ cấu lao động theo ngành kinh tế, theo vùng cũng thay đổi

Trong Bộ luật lao động của nước ta quy định: “Người lao động cóquyền làm việc cho bất kỳ người sử dụng lao động nào và bất kỳ chỗ nào màpháp luật không cấm”(khoản 1, điều 16) Điều 13 ghi rõ: “Giải quyết việclàm, bảo đảm cho mọi người có khả năng lao động đều có cơ hội có việc làm

là trách nhiệm của nhà nước, của các doanh nghiệp và toàn xã hội”

1.1.2.5 Vai trò của việc làm

Việc làm có vai trò quan trọng quyết định đến sự phát triển kinh tế

-xã hội

Việc làm thường xuyên giúp cho người dân có đời sống thu nhập ổnđịnh, giúp cho họ có khả năng dễ dàng tiếp cận với khoa học công nghệ hiệnđại, đồng thời nâng cao khả năng nhận thức của người dân

Việc làm cho lao động nông thôn sẽ góp phần thúc đẩy cơ sở hạ tầngngày càng phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện Góp phần làm giảm,thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn

Việc làm còn giúp cho người nông dân cải tạo bản thân, thông quanhững quy định, nguyên tắc trong công việc mà người nông dân sẽ sống có ýthức, trách nhiệm hơn đối với bản thân và cộng đồng xung quanh

1.1.3 Thu hồi đất trong phát triển kinh tế xã hội

1.1.3.1 Sự cần thiết phải thu hồi đất

Trong điêu kiên phat triên cua nươc ta hiên nay , vân cân thiêt ph ải thuhôi đât vì lý do qu ốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và đêthưc hiên cac dư an phat triên kinh tê - xã hội Tuy nhiên, viêc thu hôi đât đê thưc hiên cac dư an phat triên kinh tê - xã hội gắn trực tiếp với lợi ích của ngươi sư dung đât va doanh nghiêp nên cân phai quy đinh chăt che , bảo đảm nguyên tăc công khai, minh bach va co bôi thương

1.1.3.2 Mục tiêu thu hồi đất

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

Quá trình mở cửa nền kinh tế hội nhập với khu vực và thế giới đã vàđang có những tác động đáng kể tới nền kinh tế, làm chuyển dịch cơ cấu kinh

tế, kéo theo sự thay đổi về cơ cấu lao động của các ngành, các lĩnh vực trongnền kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người lao động nước ta Đặcbiệt, ngày 7/11/2006, nước ta đã chính thức trở thành thành viên thứ 150 của

Tổ chức Thương mại Thế giới WTO Đây là một sự kiện trọng đại mang tínhlịch sử, mở ra cho nước ta những thời cơ mới, thuận lợi mới, tạo điều kiệnthúc đẩy quá trình CNH, HĐH của đất nước

Công nghiệp hoá và đô thị hoá có mối quan hệ khá chặt chẽ, tốc độcông nghiệp hoá càng nhanh thì trình độ đô thị hóa càng được đẩy nhanh vàngược lại Sự hình thành các vùng kinh tế trọng điểm, các khu công nghiệptập trung với quy mô lớn, khu kinh tế mở, các công trình công cộng, các cơ sở

hạ tầng… đòi hỏi phải dành ra một bộ phận lớn đất đai, trong đó chủ yếu làđất nông nghiệp Như vậy, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nướctheo hướng CNH, HĐH, đô thị hóa thì sự giảm sút một bộ phận khá lớn đấtnông nghiệp là một tất yếu khách quan

Đất khu công nghiệp bao gồm đất để xây dựng cụm công nghiệp, khucông nghiệp, khu chế xuất và các khu sản xuất, kinh doanh tập trung khác cócùng chế độ sử dụng đất

Đất đai là yếu tố đầu vào quan trọng, làm địa điểm, làm cơ sở của cáckhu công nghiệp Ngành công nghiệp không thể hình thành, hoạt động và pháttriển khi không có đất đai, không có địa điểm hoạt động Đất đai là nơi xâydựng các công trình, cơ sở hạ tầng phục vụ cho hoạt động của ngành côngnghiệp: nhà xưởng, hệ thống điện, nước, giao thông, thông tin liên lạc… Sựphát triển nhanh chóng của các ngành công nghiệp đòi hỏi mở rộng quy mô,diện tích đất đai dành cho các nhu cầu này

Việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị, kết cấu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

hạ tầng kinh tế - xã hội… phục vụ lợi ích quốc gia ở nước ta được tiến hànhmạnh mẽ từ khi thực hiện đường lối đổi mới, chuyển nền kinh tế kế hàng hoátập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa Quá trình này được thúc đẩy nhanh hơn từ những năm 1990, khi nềnkinh tế nước ta bước vào giai đoạn đẩy mạnh CNH, HĐH Đại hội Đảng toànquốc lần thứ IX đã xác định rõ: Đẩy mạnh CNH, HĐH, xây dựng nền kinh tế

tự chủ… tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nướccông nghiệp hiện đại

Định hướng cơ cấu sử dụng đất là vấn đề quan trọng đối với tổ chứckhông gian kinh tế - xã hội và tạo nguồn vốn từ quỹ đất cho phát triển Cơ cấu

sử dụng đất được hoạch định theo nguyên tắc đảm bảo hiệu quả sử dụng cao,cần đến đâu sử dụng đến đó, hạn chế tối đa lấy đất nông nghiệp, nhất là đấtlúa nước để sử dụng cho các khu công nghiệp và kết cấu hạ tầng, đô thị và cácyêu cầu phi nông nghiệp khác Một khi bắt buộc phải dùng đất nông - lâmnghiệp vào mục đích khác thì cần có đầu tư để chuyển đất hoang hoá chưa sửdụng bù vào đất nông - lâm nghiệp đã mất Hạn chế tối đa việc chuyển đổimục đích sử dụng các vùng đất màu mỡ thuận lợi cho nông nghiệp sang đấtphi nông nghiệp, khuyến khích chuyển mục đích sử dụng những vùng đất đồi,đất mà sản lượng lương thực thấp, giữ đất nông nghiệp cho năng suất cao, đấttrồng lúa nhiều vụ để đảm bảo vấn đề an ninh lương thực Trừ trường hợpkhông có đất nào khác mà địa phương bắt buộc phải phát triển công nghiệpthì mới tính toán một phần đất hạn chế nào đó

Điều 32, Luật đất đai 2003 quy định được phép chuyển đổi mục đích sửdụng đất đối với 5 trường hợp: chuyển đổi đất chuyên trồng lúa sang sử dụngvào mục đích khác dẫn tới làm mất ruộng lúa; chuyển đất lâm nghiệp có rừngsang sử dụng vào mục đích khác; chuyển đất nông nghiệp sang sử dụng vàomục đích phi nông nghiệp; chuyển đất phi nông nghiệp không thu tiền sửdụng đất sang làm đất phi nông nghiệp có thu tiền sử dụng đất; chuyển đất

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

không phải đất ở sang làm đất ở Việc sử dụng đất để xây dựng khu côngnghiệp phải phù hợp với quy hoạch sử dụng đất chi tiết, kế hoạch sử dụng đấtchi tiết, quy hoạch chi tiết xây dựng khu công nghiệp đã được cơ quan nhànước có thẩm quyền xét duyệt Quy hoạch chi tiết xây dựng khu công nghiệpphải đảm bảo đồng bộ với quy hoạch nhà ở, công trình công cộng phục vụ đờisống người lao động làm việc trong khu công nghiệp Nhà nước thực hiệnviệc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế: đầu tư xây dựngkhu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế và các dự án đầu tư lớn theoquy định của Chính phủ

Hơn nữa, thực hiện theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng ta làchuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm tỷ trọng lao động nông nghiệp,tăng tỷ trọng lao động công nghiệp và dịch vụ, do vậy diện tích đất nôngnghiệp phải thu hẹp để mở rộng các ngành khác Bởi vậy, thu hồi đất nôngnghiệp chính là để phục vụ cho sự phát triển của các ngành khác

Việc thu hồi đất không diễn ra đồng đều ở các địa phương mà chỉ tậptrung ở một số vùng có điều kiện thuận lợi, nhất là gần các sân bay, bến cảng,các đầu mối giao thông đường sắt và đường bộ, gần các trung tâm kinh tế lớncủa của cả nước Mức độ thu hồi đất cũng còn phụ thuộc lớn vào những tỉnh,thành phố có đội ngũ cán bộ có năng lực, năng động, sáng tạo và có chínhsách cởi mở, phù hợp với xu thế phát triển của địa phương

Việc thu hồi đất ở nước ta trong những năm gần đây là sự chuyển đổimục đích sử dụng đất Nhờ có thu hồi đất, chúng ta đã xây dựng được nhiềukhu công nghiệp, các cụm công nghiệp, mở rộng và xây dựng các khu đô thị,

hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội… Chính điều đó đã làm cho quá trình CNH,HĐH có những bước tiến đáng kể

1.1.3.3 Những tác động của thu hồi đất đối với nông nghiệp nông thôn và người nông dân

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

Ngân sách địa phương

Ngân sách bao gồm các khoản thu theo qui định của nhà nước trong

đó có thuế và các loại phí Trước thu hồi đất, nguồn thu chủ yếu cho ngânsách từ đất đai là thuế đất nông nghiệp Từ 2003, thuế đất nông nghiệp đãđược nhà nước hủy bỏ Sau khi thu hồi đất, ngân sách của địa phương tănglên đáng kể Nguồn thu cho ngân sách sau khi thu hồi đất nông nghiệp chủyếu là từ đóng góp của các doanh nghiệp trên địa bàn và từ thuế và phíchuyển đổi mục đích sử dụng đất đai Theo qui định của tỉnh, các doanhnghiệp đầu tư trên địa bàn phải nộp 6000 đồng/m2 đất thuê cho ngân sách.Tuy nhiên các địa bàn khác nhau có thể yêu cầu mức cao hơn tùy thuộc vào

sự thương lượng giữa chính quyền địa phương với các công ty trong quátrình thu hồi đất Đây là một nguồn thu đáng kể cho ngân sách đặc biệt làtrong năm đầu tiên khi doanh nghiệp đến địa phương đầu tư Việc thu hồiđất nông nghiệp cho phát triển công nghiệp cũng làm phát triển hơn nữa thịtrường đất đai tại địa phương Việc chuyển đổi quyền sử dụng đất tại địaphương diễn ra thường xuyên hơn Do đó, nguồn thu cho ngân sách từ phí và

lệ phí chuyển đổi mục đích sử dụng đất cũng tăng lên

Cơ sở hạ tầng của những vùng công nghiệp hóa

Ngân sách của được tăng thêm trong quá trình thu hồi đất và phát triểncông nghiệp trên địa bàn là cơ sở để các địa phương cải thiện cơ sở hạ tầng.Đường giao thông trong xã, các thôn đều được nâng cấp, cải tiến Trụ sở làmviệc của Ủy ban nhân dân, trường học, trạm y tế, đài phát thanh, bưu điện,nhà văn hóa của các thôn, các công trình tôn giáo được xây mới hoặc sửachữa nâng cấp khang trang Địa phương cũng có điều kiện để mua sắm cáctrang thiết bị mới, hiện đại cho hoạt động: máy vi tính, điện thoại, nội thất…

Thu nhập bình quân đầu người

Việc thu hồi đất cho phát triển công nghiệp làm thúc đẩy quá trình đadạng hóa các nguồn thu nhập Trong khi thu nhập từ nông nghiệp bị giảm đi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

nhanh chóng do diện tích đất canh tác trung bình của mỗi hộ giảm đi Thunhập từ các hoạt động phi nông nghiệp tăng lên Tuy nhiên thu nhập bìnhquân đầu người của các xã nghiên cứu đều có xu hướng tăng lên Các hoạtđộng phi nông nghiệp trên vùng công nghiệp hóa chủ yếu là làm các nghề phụnhư mộc, nề, làm các nghề thủ công hoặc nghề phụ khác, cung cấp dịch vụcho khu công nghiệp như nhà trọ, hàng ăn, xe ôm

Việc làm của nông hộ sau khi thu hồi đất

Một trong những thách thức lớn nhất của việc thu hồi đất nông nghiệp

để công nghiệp hóa là việc làm của nông dân sau khi chuyển giao đất cho các

xí nghiệp công nghiệp Do đất nông nghiệp của các hộ còn lại rất ít

Do đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng các nhà máy, lao động tronglĩnh vực nông nghiệp của các hộ điều tra so với trước khi thu hồi đất có giảm

đi Thông thường mỗi hộ chỉ còn từ 1 đến 2 lao động làm nghề nông, trồngcấy trên diện tích đất còn lại hoặc chăn nuôi theo qui mô nhỏ Một số hộ thuêđất của các hộ khác trong thôn hoặc các thôn trong xã hoặc các xã lân cận đểlàm nông nghiệp Một phần lớn lao động ở các hộ phải tìm kiếm việc làmtrong lĩnh vực khác Lao động làm thuê dưới nhiều hình thức như làm thuêtrong nông nghiệp, làm việc gia đình, phụ hồ, làm thuê trong các xưởng, bánhàng thuê… là công việc rất nhiều nông dân mất đất thực hiện Các loại hìnhdịch vụ khác như buôn bán nhỏ, bán hàng rong, làm nghề phụ như chế biếnnông sản, nghề may, nghề mộc, nghề nề, các dịch vụ cho công nhân các nhàmáy công nghiệp cũng phát triển trong các địa bàn điều tra Nhìn chung,những nông dân sau khi bị thu hồi đất làm bất cứ thứ việc gì có thu nhập đểđảm bảo cuộc sống Làm việc trong các xí nghiệp công nghiệp ở địa phương làmong muốn của rất nhiều hộ nông dân Mặc dù các doanh nghiệp đầu tư vàocác địa phương đều cam kết tuyển dụng lao động địa phương, trong thực tế sốlượng lao động địa phương có việc làm trong các doanh nghiệp là rất thấp Yêucầu cao về trình độ, đặc biệt là học vấn, điều kiện và kỷ luật lao động chặt chẽ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

là những nguyên nhân chủ yếu của việc rất ít lao động trong các hộ nông dânvùng công nghiệp hóa tìm được việc làm trong các nhà máy Một số lao độngđược nhận vào làm trong các công ty nhưng do sức khỏe kém, không chấphành tốt kỷ luật lao động hoặc do công ti bị phá sản hay chấm dứt hợp đồnglao động phải quay trở lại với nghề nông hoặc tìm việc làm thuê

An ninh lương thực

Trước khi thu hồi đất cho công nghiệp hóa, chính sách phát triển kinh tế

hộ nông dân của nhà nước đã mang lại sự đảm bảo về lương thực cho các hộnông dân Với năng suất lúa trung bình khoảng 2 tạ/sào/vụ, một năm cho thunhập từ trồng lúa khoảng từ 1.8 đến 2 tấn thóc Đây là nguồn đảm bảo an toànlương thực cho các hộ Ngoài trồng lúa, các hộ còn trồng các loại cây hoa màukhác và chăn nuôi ở qui mô gia đình, các nghề phụ khác cũng khá phát triển đểphụ thêm với thu nhập từ trồng lúa Trước thu hồi đất nông nghiệp, các hộ cókhả năng tự chủ về lương thực Sau khi thu hồi đất, kết quả điều tra cho thấy, ởcác xã bị thu hồi đất để phát triển công nghiệp, diện tích đất nông nghiệp của

xã, đặc biệt là đất trồng các cây lương thực như lúa, ngô, khoai giảm đi rấtnhiều Ở một số xã, diện tích đất nông nghiệp chỉ còn khoảng 50% Trong khidân số ngày càng tăng, việc giảm đất nông nghiệp nếu không có biện phápkhắc phục nhanh chóng sẽ dẫn đến mất an toàn lương thực

Các vấn đề xã hội

Việc thu hồi đất nông nghiệp cũng mang lại một sự biến đổi xã hội rấtlớn trong các vùng nông thôn công nghiệp hóa Trước hết là sự phân tầng xãhội trong nông thôn trở nên rất rõ nét Khoảng cách giữa hộ giàu và nghèo trở

là rất lớn Theo số liệu điều tra các hộ ở ba xã, trong khi số hộ giàu nhất cóthu nhập hàng năm trên 100 triệu đồng thì một số hộ nghèo, thu nhập chỉ 10 -

20 triệu đồng Những hộ giàu có là những hộ tận dụng được những cơ hội củacông nghiệp hóa Họ mua đất của các hộ trong thôn, lập trang trại, xây nhàtrọ, mở cửa hàng, làm các nghành nghề phụ hoặc đầu tư cho con em đi lao

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

động xuất khẩu Họ khả năng mua ô tô, xây biệt thự, có tài sản cố định hoặcbất động sản Những hộ nghèo là những nông dân mất đất, nông dân làm thuê,không tìm được việc làm ổn định hoặc gia đình gặp phải những rủi ro nhưbệnh tật, tai nạn Xét theo thu nhập, việc thu hồi đất nông nghiệp, quá trình đôthị hóa, công nghiệp hóa và sự phát triển của kinh tế thị trường đã làm chogiai cấp nông dân phân hóa thành 3 tầng chủ yếu: nông dân giàu có, nông dân

tự cung tự cấp và nông dân nghèo Không phải tất cả những hộ không có đấtnông nghiệp để canh tác đều là những hộ nghèo (Ravallion and Walle 2008),nhưng thực tế cho thấy, những hộ nghèo gắn liền với việc thiếu tư liệu sảnxuất, đặc biệt là đất đai

Những tệ nạn xã hội cũng xảy ra ngày càng nhiều trong các vùng nôngthôn công nghiệp hóa Việc thu hồi đất nông nghiệp để phát triển các nhàmáy, xí nghiệp công nghiệp trên địa bàn dân cư đông đúc, lượng lao độngnhập cư vào các địa phương này ngày càng tăng Việc quản lý lao động nhập

cư còn yếu kém, mới chỉ dừng lại ở việc đăng ký tạm trú, thiếu các qui địnhchặt chẽ đối với người nhập cư Tình hình an ninh trật tự và an toàn xã hội trởnên rất phức tạp Các tệ nạn xã hội như cờ bạc, nghiện hút đã xuất hiện Nếpsống văn hóa của người dân nông thôn cũng bị thay đổi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN h tt p : / / www l r c - t n u.edu.v n /

để không chờ giá đất lên cao thì nhượng bán cho các công ty khác hoặc chậmchễ hoạt động trong khi nông dân không có đất canh tác làm lãng phí rất lớnnguồn đất đai quí giá Ngoài ra việc phát triển các làng nghề truyền thốngnhằm thu hút lao động nông nghiệp như nghề sản xuất chè đặc sản cũng lànguyên nhân của tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng Lượng thuốcbảo vệ thực vật được sử dụng để phun tưới cho cây chè ngày càng tăng, mộtphân lượng thuốc này sẽ ngấm xuống đât, ảnh hưởng tới nguồn nước tại địaphương Cùng với đó, việc phát triển công nghiệp khai khoáng tại các mỏ đãthải ra một lượng lớn chất thải quặng chứa hàm lượng chì cao, theo đó gây ônhiễm nguồn nước nghiêm trọng

1.1.3.4 Những chính sách giải quyết việc làm cho người dân sau khi thu hồi đất ở Việt Nam

Cơ chế chính sách của chính phủ quốc gia, của chính quyền địaphương, các quy định của chủ doanh nghiệp là nhóm nhân tố quan trọng tạoviệc làm cho người lao động Trong mỗi thời kỳ khác nhau, chính phủ sẽ đề ranhững chính sách cụ thể, tạo hành lang pháp lý cho phát triển sản xuất, cảithiện đời sống, mở rộng hoặc thu hẹp việc làm của ngành này hay ngànhkhác, tạo môi trường để người sử dụng lao động và người lao động gặp nhau.Chẳng hạn, chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần làm thay đổi cơ cấukinh tế, do đó cơ cấu lao động theo ngành kinh tế, theo vùng cũng thay đổi

Trong Bộ luật lao động của nước ta quy định: “Người lao động cóquyền làm việc cho bất kỳ người sử dụng lao động nào và bất kỳ chỗ nào màpháp luật không cấm” (khoản 1, điều 16) Điều 13 ghi rõ: “Giải quyết việclàm, bảo đảm cho mọi người có khả năng lao động đều có cơ hội có việc làm

là trách nhiệm của nhà nước, của các doanh nghiệp và toàn xã hội”

Chính sách việc làm có mối quan hệ biện chứng với các chính sách xãhội và các chính sách kinh tế Thực hiện tốt chính sách việc làm thì nguồn laođộng được sử dụng hiệu quả, thất nghiệp sẽ giảm, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế,đảm bảo ổn định chính trị và xã hội Ngược lại, khi chính sách việc làm chưa

được giải quyết tốt, nạn thất nghiệp sẽ tăng và các tệ nạn xã hội sẽ dễ dàngphát sinh, gánh nặng của các chính sách bảo đảm an ninh, xã hội sẽ tăng lên.Một hệ thống các chính sách việc làm đồng bộ sẽ tạo môi trường thuận lợi đểviệc làm hình thành, ổn định và phát triển, từ đó cho công tác giải quyết việclàm sẽ gặp nhiều thuận lợi và có kết quả tốt.

Chính sách việc làm cho nông dân vùng thu hồi đất là một bộ phận củachính sách việc làm nói chung nhằm góp phần đảm bảo ASXH, ổn định vàphát triển kinh tế xã hội ở địa phương nói riêng, cả nước nói chung

Hướng tới mục đích trên, chính sách việc làm cho nông dân tại vùngthu hồi đất có các mục tiêu chung sau:

- Toàn dụng lao động tại các vùng bị thu hồi đất, nghĩa là tất cả những

nông dân có khả năng lao động và có nguyện vọng lao động đều có việclàm phù hợp Mục tiêu này được cụ thể hóa bằng các chỉ tiêu về số lượngviệc làm được tạo ra hàng năm cho nông dân, giảm tỉ lệ người thất nghiệp

- Chuyển dịch cơ cấu lao động và việc làm của nông dân theo hướng

- Nâng cao thu nhập từ việc làm, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của lao động nông thôn