Mô tip trong truyện cổ tích của andersen

Andersen từ trước đến nay vẫn thường được biết đến như một người kể chuyện cổ tích thiên tài, những tác phẩm của ông đã làm nức lòng biết bao thế hệ độc giả nhỏ tuổi, đem đến những bài h

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

PHẠM THỊ HẢI VÂN

MÔTIP TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH ANDERSEN

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành lý luận văn học

Mã số: 60220120

Người hướng dẫn khoa học: TS Diêu Thị Lan Phương

Hà Nội – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu do tôi thực hiện Các số liệu, kết quả nghiên cứu và các kết luận được trình bày trong luận văn hoàn toàn trung thực và chưa được công bố ở bất kỳ một nghiên cứu nào.Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

về nghiên cứu của mình

Học viên

Phạm Thị Hải Vân

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn tốt nghiệp này, lời đầu tiên cho phép tôi được gửi lời cảm ơn sâu sắc tới TS Diêu Thị Lan Phương, người đã định hướng, chỉ bảo tận tình cho tôi trong suốt quá trình làm luận văn Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới quí thầy cô trong khoa Văn Học nói chung và các thầy cô trong trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và rèn luyện tại nhà trường để có được những kiến thức, kỹ năng từ đó hoàn thành được luận văn tốt

nghiệp của mình, kết quả cuối cùng của 2 năm cao học

Cuối cùng tôi gửi lời tri ân sâu sắc tới gia đình và bạn bè, những người đã động viên

giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình viết luận văn

Học viên

Phạm Thị Hải Vân

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 11

4 Đối tượng nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Cấu trúc Luận văn 13

CHƯƠNG 1: TRUYỆN CỔ TÍCH, ANDERSEN VÀ VẤN ĐỀ MÔTIP 14 1.1 Giới thuyết truyện cổ tích tác giả, truyện cổ tích dân gian, tương đồng và khác biệt 14

1.1.1 Truyện cổ tích tác giả 14

1.1.2 Truyện cổ tích dân gian 16

1.1.3 Nét tương đồng và khác biệt của truyện cổ tích tác giả so với truyện cổ tích dân gian 18

1.2 Andersen và sự hình thành thế giới cổ tích của riêng ông 22

1.2.1 Cuộc đời 22

1.2.2 Sự hình hành thế giới cổ tích của Andersen 24

1.3 Giới thuyết Môtip 27

1.3.1 Khái niệm 27

1.3.2 Mối quan hệ giữa Type và Môtip trong truyện cổ tích 29

Tiểu kết chương 1: 30

CHƯƠNG 2: MÔTIP NHÂN VẬTTRONG TRUYỆN CỔ TÍCH ANDERSEN 32

2.1 Khái quát chung về vấn đề nhân vật 32

2.1.1 Khái niệm nhân vật 32

2.1.2 Nhân vật trong truyện cổ tích Andersen 33

2.1.3 Môtip nhân vật trong truyện cổ tích 34

2.2 Bốn Môtip nhân vật điển hình trong truyện cổ tích Andersen 37

2.2.1.Môtip nhân vật bất hạnh 37

2.2.2 Môtip nhân vật mang nhân cách cao đẹp 44

2.2.3.Môtip nhân vật đổi đời 47

2.2.4 Môtip nhân vật là đồ vật, loài vật thần kỳ 50

CHƯƠNG 3: MÔTIP CỐT TRUYỆN TRONG CỔ TÍCH ANDERSEN57 3.1 Khái niệm cốt truyện 57

3.2 Khái quát môtip cốt truyện trong truyện cổ tích Andersen: 58

3.3 Môtip trừng phạt 59

3.4 Môtip xung đột 62

3.4.1.Môtip xung đột đẳng cấp (giàu – nghèo) 62

3.4.2 Môtip xung đột thiện ác 64

3.5 Môtip mở đầu 66

3.5.1.Môtip mở đầu truyền thống bằng “ngày xửa…ngày xưa” 67

3.5.2 Môtip mở đầu bằng lời tác giả 68

3.5.3 Môtip mở đầu bằng khung cảnh thiên nhiên 71

3.6 Môtip kết thúc 73

3.6.1 Môtip kết thúc không có hậu 74

3.6.2 Môtip kết thúc có hậu 76

KẾT LUẬN CHUNG 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHỤ LỤC 87

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ra đời trong xã hội phong kiến có sự phân hóa giai cấp, truyện cổ tích

là đại diện cho một thế giới thể hiện ước mơ, khát vọng của nhân dân về một cuộc sống công bằng, lý tưởng, những gì phi lí nhất, không thể tồn tại được ngoài đời thì đều có thể dễ dàng chấp nhận trong thế giới riêng của truyện cổ tích Nó như một thứ ánh sáng đặc biệt rọi chiếu vào tâm hồn con người, giúp

họ có thêm niềm tin yêu, lạc quan hơn vào cuộc sống, thế giới kỳ diệu ấy càng trở nên đặc biệt, đa sắc màu trong tâm trí các em thiếu nhi.Đọc và nghe truyện cổ tích, các em cảm thấy như tự mình đang bước vào một thế giới mới khác với cuộc đời thực mà các em đang sống, một thế giới trong đó trẻ em vận động, chống chọi, đem cái thiện của mình ra đối kháng với cái ác

Andersen từ trước đến nay vẫn thường được biết đến như một người kể chuyện cổ tích thiên tài, những tác phẩm của ông đã làm nức lòng biết bao thế

hệ độc giả nhỏ tuổi, đem đến những bài học giản dị, những ước mơ trong sáng, chân thành Với hệ thống nhân vật đặc sắc, cốt truyện hấp dẫn, truyện

cổ tích Andersen đã thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong nhiều năm.Và cho đến hôm nay, “mọi trái tim” của người đọc vẫn không ngừng suy tư, trăn trở Các nhà nghiên cứu trong những bài viết của mình đã

đề cập đến nhiều vấn đề về Andersen như hình thái truyện kể, sức hấp dẫn về nội dung và nghệ thuật, tính triết lí độc đáo,nhưng trong đó vấn đề về “Môtip trong truyện cổ tích Andersen” vẫn còn là mảnh đất chờ đợi nhiều sự khám phá mới mẻ Đặc biệt, vấn đề này ở Việt Nam còn chưa được đề cập một cách trực diện, tập trung và có hệ thống

Nghiên cứu Môtip trong truyện cổ tích Andersen chính là cách hệ thống lại về những vẻ đẹp của thế giới thần tiên, hệ thống nhân vật người tài giỏi, dũng sĩ tốt bụng dũng cảm, những con quái vật độc ác quỷ quyệt,những kiểu

truyện như người mồ côi, người con riêng, người mang lốt, kiểu truyện giải cứu công chúa, sẽ mang lại cho độc giả những cảm xúc nghệ thuật chân thực, để rồi từ đó nhận thức lý tính về cái thiện, cái ác, cái xấu xa, điều tốt đẹp

ở trên đời Nhưng khác với nhiều truyện cổ tích khác, truyện cổ tích của Andersen là một dạng giả cổ tích, tác phẩm được ông sáng tác nhờ trí tuệ và

tư tưởng lớn của mình, vì vậykhông chỉ tạo ra sức hút kỳ lạ với trẻ thơ mà còn đem đến cho người lớn những xúc cảm mãnh liệt về một thế giới nhiều phép màu, lý tưởng, công bằng Người ta còn tìm thấy ở đó tình yêu và khao khát vươn tới cuộc sống hạnh phúc bình yên với bao điều kỳ lạ mà thực tại không

có

Với mong muốn góp một cái nhìn toàn diện hơn về thế giới cổ tích của Andersen, trong khuôn khổ luận văn và trên cơ sở tiếp thu những vấn đề từ các nhà nghiên cứu trước, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Môtip trong truyện

cổ tích Andersen”làm luận văn tốt nghiệp của mình Luận văn chắc chắn còn nhiều sai sót, rất mong nhận được sự đánh giá góp ý từ quý thầy cô

2 Lịch sử vấn đề

Nội dung nghiên cứu của đề tài liên quan đến khái niệm “Môtip”, cụ thể là những “Môtip” nhân vật và cốt truyện trong truyện cổ tích Andersen Ở đây,chúng tôi tiếp cận vấn đề bằng việcquan tâm đến cáccông trình nghiên cứu, các bàiviết về tác giả Andersen, về thế giới nhân vật của ông cũng như

về vấn đề môtip trong truyện cổ tích nói chung

Nghiên cứu về vấn đề Môtip trong truyện cổ tích:

Trước tiên để tìm kiếm một định nghĩa phổ biến nhất, được thừa nhận

rộng rãi nhất trên thế giới về đơn vị “Môtip”, chúng tôi tìm đến bộ “Từ điển tiêu chuẩn về văn hóa dân gian, thần thoại và truyền thuyết” được xuất bản

vào năm 1950 do Maria Leach và Jerome Fried biên soạn Theo chúng tôi đây

là một công cụ tra cứu rất hữu ích khi cần tìm kiếm một định nghĩa cho một

thuật ngữ có tính quốc tế nào đó trong nghiên cứu văn học dân gian Chúng tôi đã tham khảo những nội dung viết về “Môtip” (motif) ở trang 753, “Finish folklore” ở trang 380 và “Historic – geographic method” ở trang 498 của bộ

từ điển này để làm rõ thêm các thuật ngữ về môtip sẽ trình bày ở chương 1 của luận văn

Công trình nghiên cứu “Truyện kể dân gian” (1977) của Stith

Thompson là tài liệu cung cấp những thí dụ ứng dụng cụ thể do tác giả thực hiện dựa theo phương pháp nghiên cứu địa lý – lịch sử của trường phái Phần Lan Đấy là những phân tích của Thompson về nghiên cứu của nhà folklore người Đức Walter Anderson trong chuyên khảo Kaiser und Abt, những luận điểm của Thompson trong bài viết này đã cung cấp cho chúng tôi những dẫn chứng về việc ứng dụng nghiên cứu môtip theo bình diện mối quan hệ giữa môtip và cốt truyện

Ngoài những tài liệu tiếng Anh kể trên, chúng tôi tìm được nguồn tài liệu từ tiếng Nga, tuy nhiên do hạn chế về vốn ngoại ngữ này nên chúng tôi dùng bản dịch của dịch giả Phạm Nguyên Trường

Từ bài viết “Môtip như là thành tố tạo ra cốt truyện” của nhà nghiên

cứu B.N.Putilov in trongsách “Những nghiên cứu văn hóa dân gian theo loại hình: Tuyển tập các bài viết tưởng niệm Vladimir Yakovlevich Propp” (1895-1970), chúng tôi nắm bắt được các định nghĩa về môtip truyện kể dân gian của nhà ngữ văn học người Nga A.N Veselovski – người sáng lập và đại diện của trường phái thi pháp lịch sử trong nghiên cứu truyện kể dân gian Bên cạnh đó chúng tôi còn kế thừa được những nhận định của B.N.Putilov về các mặt ưu và những thiếu sót từ các quan điểm mà Veselovski đưa ra trong định nghĩa của ông Putilov cho rằng kể từ khi có những định nghĩa và sự phân biệt mang tính nguyên tắc giữa Môtip và cốt truyện của Veselovski thì vai trò mang tính cấu trúc và nội dung của Môtip truyện kể dân gian đã được thừa

nhận Đồng thời tuy còn có những thiếu sót về mặt quan điểm nhưng lý thuyết của Veselovski cho tới bây giờ vẫn tiếp tục giữ thế thượng phong trong việc tiếp cận với Môtip như là một đơn vị cấu thành cốt truyện

Một công trình nghiên cứu rất quan trọng khác mà tôi may mắn được

tiếp xúc đó là tác phẩm “Nhân vật truyện cổ tích thần kỳ- nguồn gốc hình tượng” của nhà folklore người Nga E.M Meletinsky Mở đầu công trình này,

Meletinsky đưa ra những đánh giá nhận định của mình về quan niệm nguồn gốc truyện kể dân gian của các nhà nghiên cứu phương Tây, đặc biệt là các nhà khoa học thuộc trường phái Phần Lan Theo Meletinsky, đại diện của một

số trường phái nghiên cứu folklore ở phương Tây đã không phát hiện được các quá trình lịch sử xã hội được phản ánh trong truyện khi tìm kiếm nguồn gốc của truyện cổ tích Đồng thời họ đều quy hiện tượng nghệ thuật ngôn từ cho tư duy và cho đời sống của người nguyên thủy… Nhà nghiên cứu quan tâm đến hình tượng nhân vật bất hạnh trong truyện cổ tích và đã thực hiện một quá trình nghiên cứu công phu về hình tượng nhân vật này Từ công trình

“Nhân vật truyện cổ tích thần kỳ - nguồn gốc hình tượng” của Meletinsky, đã

để lại cho chúng ta những nhận định quan trọng của ông về Môtip trong cấu tạo nội dung chủ đề truyện cổ tích thần kỳ

Bài viết “Bàn về một số khía cạnh của việc nghiên cứu đề tài văn học dân gian” của nhà nghiên cứu S.I Nekliudov trong tác phẩm “ Folklore và

dân tộc học” đã cho chúng ta biếtnhững cội nguồn của cốt truyện và hình tượng văn hóa dân gian Ông dẫn lại định nghĩa của Veselovski và V.I Propp

về môtip sau đó đưa ra những đánh giá của mình về sự tương đồng và khác biệt trong quan điểm của hai nhà nghiên cứu này Ông tập trung vào phân tích thuật ngữ “chức năng hành động” của nhân vật truyện cổ tích thần kỳ trong định nghĩa của Propp, giải thích khái niệm chức năng và vai trò của đơn vị chức năng trong quá trình tạo lập cốt truyện Nekliudov còn dẫn ra những

quan niệm của nhà nghiên cứu người Mỹ Alan Dundes đã phân định vai trò khác nhau giữa chức năng và Môtip rằng “nếu chức năng là phạm trù của phân tích khoa học thì Môtip là thành tố của tư duy trong văn học dân gian” Ông nhắc lại những phân tích của Putilov về định nghĩa Môtip do Veselovski đưa ra, đồng thời ông còn dẫn ra và phân tích các quan điểm của Meletinsky

về môtip truyện cổ tích

Từ đó Nekliudov đưa ra cái nhìn tổng quát của mình về các quan điểm trên của các học giả và khẳng định rằng khuynh hướng nghiên cứu so sánh lịch sử trong nghiên cứu truyện kể dân gian được khởi xướng từ Veselovski

đã gây ảnh hưởng lớn lao đến khoa nghiên cứu văn học dân gian ở nước Nga

và trên toàn thế giới

Cuối cùng một tài liệu cũng viết bằng tiếng Nga rất hữu ích đối với

việc thực hiện đề tài nghiên cứu của chúng tôi là công trình nghiên cứu “Lý thuyết môtip trong nghiên cứu văn học và folklore học nước Nga” của

Silantev Công trình này được xem như là một bảng tổng kết đầy đủ nhất về tất cả các quan niệm lý thuyết trong nghiên cứu truyện kể dân gian đã từng xuất hiện trong khoa folklore học nước Nga từ đầu thế kỷ 19 cho đến hiện tại Trong nội dung cuốn sách này, tác giả đã dẫn ra và phân tích các định nghĩa

về môtip của những học giả đi trước hoặc cùng thời với ông như Veselovski, A.L.Bern, O.M.Freidenberg,… Silantev chia hệ thống định nghĩa môtip của các học giả nước Nga ra thành các phương diện: phương diện ngữ nghĩa (tính toàn vẹn, cơ cấu ngữ nghĩa, tiềm năng về mặt ngữ nghĩa, mối liên hệ giữa môtip và nhân vật, giá trị thẩm mỹ), phương diện hình thái học (tiêu chí logic, môtip và chức năng nhân vật, bản chất địa vị của môtip), phương diện quan niệm nhị nguyên (định nghĩa môtip theo chủ đề, theo tâm lý học, môtip và nguyên cớ) và phương diện nguyên tắc tính hệ thống Đóng góp mới mẻ nhất

trong công trình này của Silantev là sự tổng hợp các quan niệm nhị nguyên về môtip từ những ý tưởng đến các biến thể của lý thuyết nhị nguyên,…

Nghiên cứu về truyện cổ tích Andersen:

Rất nhiều tác giả đã dành cho Andersen những tình cảm tốt đẹp khi viết

đến sứchấp dẫn của truyện kể Andersen thông qua một số phương diện nghệ thuật trong thipháp truyện kể như nhân vật, cốt truyện, giọng kể,…Về nhân vật, ông đã tiến hànhkhảo sát các nhân vật mang mẫu gốc của cổ tích, thông

qua bốn câu chuyện tiêu biểuđó là “Nữ chúa tuyết”, “Ip và cô bé Crixtin”,

“Người bạn đồng hành”, và “Ông giàlàm gì cũng đúng” Trong đó, chức năng

của nhân vật là bất biến, hay hằng số: họđều phải trải qua thử thách Còn trải qua như thế nào là do mỗi sự trợ giúp khá nhau,mỗi nhân vật khác nhau, đó là những biến số Ông khẳng định đây là nhân vật chứcnăng, các nhân vật có những hằng số về chức năng và biến số về phương tiện thựchiện chức năng.Ngoài ra tác giả còn phân loại các cách đặt tên cho nhân vật củaAndersen và thống kê những nhân vật có tên gọi giống như cổ tích Các nhân vật luônhành động trong các tình thế tương phản giữa giàu và nghèo, độc ác và lương thiện,chính và tà, ngay thẳng và gian dối Ông còn nhận ra nhân vật thiếu nhi chiếm một sốlượng lớn trong các tác phẩm của Andersen, với chất thơ của tuổi thơ rất đậm đặctrong những hình ảnh và giọng kể Andersen viết cho trẻ thơ nhưng tôn trọng chúngđến mức người lớn cũng tìm thấy được mình và say mê trong đó Đây chính là mộtthành công mà không phải ai cũng có thể có được như nhà kể chuyện thiên tài này

Vấn đề nhân vật của Andersen cũng được đề cập đến trong bài viết của

một sốnhà nghiên cứu Tác giả Lê Thị Thanh Tâm trong bài viết “Bi kịch hồn nhiên trongtruyện cổ Andersen” phát hiện nhân vật đồ vật, động vật rất gần

gũi với ngụ ngônnhưng có thêm màu sắc của tiểu thuyết, thể hiện ở chất đời

thường Nhđn vật củaAndersen như một kiểu mặt nạ, bị hănh hạ, bóc trần, thua cuộc mă vẫn cứ lă mặt nạ,trò chơi của tuổi thơ Câc nhđn vật vừa lă trò chơi của lớp vỏ ngụ ngôn, vừa lă thếgiới của con người thường nhật trùng khớp với mọi biến cố của tiểu thuyết hiện đại.Tâc giả khẳng định Andersen đê thiết kế thế giới nhđn vật vă tình huống trong cảmhứng sđu kín về tình đời, tình người

Nhă nghiín cứu Đỗ Đức Dục trong băi viết “Truyện Andersen” khẳng

định,trong mỗi con người luôn tồn tại những kí ức tươi đẹp của tuổi thơ, chỉ cần

có một sựkhơi gợi thì đứa trẻ trong mỗi con người sẽ thức giấc Vă Andersen cùng với nhữngcđu chuyện kể của mình đê lăm được điều đó cho những độc giả yíu mến vă say míông Có được điều đó lă do Andersen suốt đời giữ được tấm lòng vă con mắt trẻ thơ,nín ông đê nhìn thấy, nghe thấy hơi thở của những vật nhỏ bĩ, tầm thường, vô tri.Andersen còn lă nhă thơ của những người nghỉo hỉn, yếu đuối, những số phận bị hắthủi, những kẻ xấu số,…

Thănh công của Andersen chính lă việc đề cao sức mạnh củacon người, của trí tuệ vă tình yíu Ông phản ânh trung thực cuộc đời đầy biến cố, vẵng trở thănh niềm đam mí của cả trẻ thơ vă người lớn Truyện của ông dựa trín cơsở của hiện thực, của tự nhiín xê hội, kết hợp với tăi hư cấu vă lăng kính tưởngtượng Ông đê tìm thấy được bóng dâng của thực tại, nhìn thực tại bằng con mắt củanhă thơ, với khiếu quan sât tinh vi hiện thực gắn với trí tưởng tượng mênh liệt.Nhưng dù cho có tưởng tượng phong phú đến đđu, dù lă nhđn vật có đa dạng, phongphú đến đđu chăng nữa thì Andersen vẫn đề cao sức mạnh trí tuệ của con người Haynói câch khâc, Andersen mượn chuyện vật, mượn cổ tích để nói chuyện cuộc đời,chuyện con người

Tâc giả Hă Minh Đức qua băi “Truyện cổ của Hans Christian Andersen” cũngkhẳng định không có sự ngăn câch lớn giữa hiện thực vă thế

giới tưởng tượng ướcmơ, giữa đời thường vă chuyện thần kì thần thoại, nín

số lượng nhân vật củaAndersen khá phong phú Ở đó, chúng ta có thể thấy được mối quan hệ hòa đồnggiữa con người và thần linh, con người và loài vật, cỏ cây và tạo nên một thế giớinhân vật giàu có và mang tính phổ biến rộng rãi từ vua chúa, tướng sĩ, hoàng tử, côngchúa, chàng hiệp sĩ đến bác thợ giày, vị mục sư, cô gái, người làm vườn,… Và đặcbiệt thế giới loài vật cỏ cây cũng có tiếng nói bình đẳng như con người Việc mở ramột thế giới nhân vật phong phú và đa dạng như vậy chính là nguồn tài liệu thamkhảo quí báu đối với các bài viết về Môtip nhân vật của Andersen

Việc xác định hình thái nghệ thuật truyện kể Andersen cũng là một vấn

đề thuhút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, trong đó có tác giả

NguyễnTrường Lịch với bài viết “Hình thái nghệ thuật truyện kể Andersen”

Tác giả đã liệt kê các tác phẩm của Andersen với nhiều cách gọi tên khác nhau như truyện kể, truyệnthần tiên, truyện rất ngắn, kiểu truyện dài với nhiều truyện lồng ghép với nhau theokiểu “truyện trong truyện” Tác giả cũng chỉ ra những nét kế thừa từ cổ tích và nhữngsự khác biệt mới mẻ của riêng Andersen thông qua việc so sánh truyện kể của ôngvới truyện của anh em Grimm, Perrault, và một số truyện cổ tíchViệt Nam Từ điểm giống nhau như cách mở đầu bằng “ngày xửa ngày xưa” và kếtthúc có hậu như truyện cổ tích, Andersen cũng tạo ra những nét mới cho riêng mìnhnhư một số truyện mở đầu bằng nhiều cách khác nhau mang dáng dấp thời sự củanhững tác phẩm hiện đại, và có những truyện kết thúc hoàn toàn không có hậunhư cổ tích Và theo tác giả, thông qua việc khảo sát những cách mở đầu và kết thúcđó, ông kết luận nên gọi truyện của Andersen là truyện kể là thích hợp hơn cả

Tác giả PhạmThành Hưng có bài viết “Truyện Andersen - Một hình thức tự sự độc đáo” Ở đây, tácgiả đã cắt nghĩa sức mạnh nghệ thuật của

Andersen từ nhiều góc độ khác nhau Từ góc độ năng lực nghệ sĩ, ấy là óc quan sát tinh tế, lối tư duy - tưởng tượng dân gian, từ góc độ nhân cách, ấy là

tình yêu tuổi thơ, tình yêu cuộc sống và khát vọng đấutranh vì những giá trị Chân, Thiện, Mĩ, từ góc độ thế giới quan, ấy là tính nhân dânsâu sắc hình thành tự nhiên từ hoàn cảnh xuất thân và cuộc đời lận đận của nhà văn.Về kết cấu, phần lớn truyện kể của ông mô phỏng theo lối kết cấu dân gian,nhưng khác biệt hơn đó là ông không chủ trương những cốt truyện đơn giản mà lạixây dựng những “kết cấu dàn”, truyện của ông như con sông nhiều nhánh, nhiềunguồn lạch chảy vào tâm hồn người đọc Qua những nét đặc trưng đó, tác giả khẳngđịnh đây là những kinh nghiệm quí báu cho những cây bút sở trường về truyện ngắn,và góp phần hình thành một phong cách truyện ngắn dân gian trong văn học châuÂu

Nhà nghiên cứu Vân Thanh trong bài viết “Người kể chuyện thiên tài - Andersen” đã chỉ ra cho độc giả thấy nguyên nhân làm nên sức hấp dẫn của

truyệnAndersen chính là nhờ ở sức tưởng tượng phong phú của tác giả Dẫn

ra một số ví dụở các truyện kể như “Nàng công chúa và hạt đậu”, “Chú lính chì dũng cảm” để tácgiả khẳng định trí tưởng tượng của tác giả đã được phát huy ở những điểm bất ngờnhất, “tuy ly kì mà vẫn hợp lí, liên kết với nhau như trong một trận đồ ngoạn mục đểđi đến những kết luận tự nhiên, gần như là khó thay thế được” Và tác giảkhẳng định, để làm được điều đó, bên cạnh trí

tưởng tượng, Andersen còn gởi gắm cả vào đó niềm ao ước và mong muốn cho hạnh phúc của con người, và càng là nhữngcon người bình thường, người bất hạnh, những mong ước về hạnh phúc cho họ càng đơn giản, bình dị Điều

đó tạo nên giá trị nhân văn sâu sắc cho các tác phẩm của Andersen

Một số luận văn, luận án về truyện cổ tích Andersen

- Lê Thị Phương Thảo, “Thế giới nhân vật trong truyện cổ Andersen”,

luận văn thạc sỹ chuyên ngành Văn học nước ngoài, trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2011

Luận văn này đã chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật mang cá tính riêng của Andersen, bao gồm quan niệm nghệ thuật của tác giả

về con người, tính cách nhân vật, và nghệ thuật miêu tả nhân vật Ngoài ra, tác giả còn rất chú ý phân tích sức hấp dẫn cả ở tính huyền thoại và màu sắc hiện thực trong truyệnAndersen trên cơ sở so sánh đối chiếu với truyện của anh em Grimm và một số truyện cổ tích khác của Việt Nam và thế giới

- Khúc Thùy Linh, “Nghệ thuật tự sự trong truyện cổ Andersen”, luận

văn thạc sỹ chuyên ngành Lý luận văn học, trường Đại học Khoa học xã hội

và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012.Luận văn này tập trung chủ yếu vào việc chỉ ra nghệ thuật tự sự trong truyện cổ Andersen với những nét đặc sắc cụ thể ở yếu tố người kể chuyện: người kể chuyện ngôi thứ ba và người kể chuyện ngôi thứ nhất

- Nguyễn Thu Hoàn, “Thi pháp truyện kể C.An-đéc-xen và va”, luận văn thạc sỹ chuyên ngành Lý luận văn học, Trường Đại học Khoa

B.Nhêm-xô-học xã hội và Nhân văn, Đại B.Nhêm-xô-học Quốc gia Hà Nội, 2012.Luận văn trên làm sáng tỏ những đặc điểm cơ bản về thi pháp truyện kể của hai nhà văn: Andersen và B.Nhêm-xô-va Trên cơ sở so sánh, đối chiếu với truyện kể dân gian cũng như một số sáng tác văn xuôi tự sự hiện đại, luận văn cố gắng chỉ ra những nét đặc trưng phong cách của hai nhà văn cận đại châu Âu, đồng thời khẳng định thêm những đóng góp và cống hiến quý giá của hai nhà văn cho văn học thế giới

Lịch sử các công trình nghiên cứu về Andersen chính là nguồn tài liệu tham khảo quýbáu để chúng tôivận dụng trong quá trình nghiên cứu của mình Các nhà nghiêncứu đã chỉ ra các nguyên nhân hình thành tài năng của Andersen, những nét đặc sắcvề mặt nội dung và nghệ thuật trong truyện kể của ông và một số môtip tiêu biểu của ông

Tuy nhiên, các bài viết chỉ đưa ra những ý kiến khái quát trong những bình luận, đánhgiá tổng hợp về tác giả mà chưa có một bài viết cụ thể Chính

vì vậy, ở đề tài nghiêncứu này, trên cơ sở tiếp thu học hỏi và phát hiện ra những nét khác biệt, chúng tôimong muốn sẽ đóng góp thêm được những ý kiến mới về tác giả Andersen, đặc biệt làvề môtip trong truyện của ông, đểrồi

từ đó, tiến gần hơn đến với ông, nhà văn thiên tài của toàn nhân loại

Thứ hai, tiến hành nhận diện một số Môtip phổ biến - hạt nhân tạo dựng nên nhân vật, cốt truyện trong truyện cổ tích của Andersen Từ đó tìm hiểu sâu hơn về nội dung, ý nghĩa góp phần lý giải sức hấp dẫn rất riêng của Môtip trong truyện cổ tích của Andersen Khi tiến hành nghiên cứu, chúng tôi tập trung làm rõ các dạng thức của Môtip trong truyện cổ tích Andersen, đồng thời nhấn mạnh vai trò, chức năng của Môtip này đối với việc hình thành và phát triển cốt truyện Qua đấy khẳng định sự độc đáo, thu hút của truyện cổ tích Andersen

4 Đối tƣợng nghiên cứu

Khi lựa chọn đề tài: “Môtip trong truyện cổ tích của Andersen” Điều

đó cho thấychúng ta chỉ xem xét nội dung môtip trong các truyện cổ tích của Andersen, trong phạm vi của đề tài về môtip chúng ta cố gắng làm sáng rõ được sức hấp dẫn của vấn đề, ý nghĩa của đề tài trong việc nghiên cứu về tổng

thể truyện cổ tích Andersen Bởi đây là nội dung thể hiện tập trung nhất, sinh động nhất các khía cạnh của vấn đề lựa chọn

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng ta lựa chọn bộ truyện cổ Andersen gồm hai cuốn 1 và 2 của nhà Xuất bản Đà Nẵng, xuất bản năm

1986 và đã tập hợp được 56 truyện để nghiên cứu về vấn đề Môtip trong truyện cổ tích của Andersen Với một số lượng chưa phải là nhiều, nhưng nó

là cơ sở để chúng ta bước đầu có một cái nhìn nhất quán và đầy đủ hơn về đề tài này

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi tìm hiểu tác phẩm của Andersen, nhất thiết chúng ta phải đọc kỹ tác phẩm Có đọc kỹ tác phẩm, chúng ta mới hiểu được giá trị đích thực mà tác phẩm đề cập tới.Để khảo sát tư liệu có hiệu quả và trình bày luận văn một cách khoa học, chính xác, trong luận văn này, chúng tôi sử dụng một số phương pháp chủ yếu sau:

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Phương pháp này giúp chúng tôi xác địnhđược những yếu tố tự nhiên, xã hội, lịch sử, tâm lí… đã ảnh hưởng đến tính cách và tài năng của Andersen

- Phương pháp so sánh: Trong quá trình hoàn thành luận văn, chúng tôi

đã tiến hành một số phép so sánh một số góc độ của truyện cổ Andersen với một số tác gia khác, để làm bật lên nét đặc sắc riêng biệt, cũng như tương đồng mang dấu ấn của truyện cổ Andersen

- Phương pháp hệ thống: giúp chúng tôi có cái nhìn bao quát về hệ thống tácphẩm cũng như các bài nghiên cứu về tác giả Andersen và các tác phẩm của ông

- Phương pháp thống kê: phương pháp này giúp chúng tôi phân loại hệthống nhân vật của Andersen cũng như nhận xét các yếu tố thuần cổ tích và nét hiệnđại mới mẻ trong truyện của ông

6 Cấu trúc Luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Nội dung chính của luận gồm 3 chương:

Chương 1: Truyện cổ tích,Andersen và vấn đề Môtip

Chương 2: Môtip nhân vậttrong truyện cổ tích Andersen

Chương 3: Môtip cốt truyệntrong truyện cổ tích Andersen

CHƯƠNG 1: TRUYỆN CỔ TÍCH, ANDERSEN VÀ VẤN ĐỀ MÔTIP 1.1 Giới thuyết truyện cổ tíchtác giả, truyện cổ tích dân gian,

cụ thể sáng tác, dựa trên chính sự tưởng tượng thiên phú của mình, nên có thể hiểu truyện cổ tích tác giả là truyện cổ tích hiện đại, hai cụm từ này có ý nghĩa tương đương với nhau.Ở Nga, các nhà folklore đều thống nhất sử dụng

thuật ngữ truyện cổ tích văn học để chỉ thể loại cổ tích có tác giả, như truyện

cổ tích của Tolstoy, truyện cổ tích của A.Puskin

Truyện cổ tích có tác giả là một hiện tượng lớn, tồn tại trong lịch sử hình thành và phát triển của nhiều nền văn học trên thế giới Có thể nói, đây là thể loại xuất hiện tương đối sớm trong nền văn học viết của mỗi dân tộc và không ngừng tồn tại, phát triển cho đến ngày nay mà cội nguồn, nền tảng của

nó chính là kho tàng truyện kể dân gian Truyện cổ tích, thần thoại, truyền thuyết, ngụ ngôn, truyện cười, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thể loại này

Ở Việt Nam, một số sáng tác của các nhà văn như Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Vũ Tú Nam, Phạm Hổ, cũng cho chúng ta thấy có một thể loại văn học mang phong cách dân gian đã xuất hiện trong văn học nước ta Đó là truyện cổ tích được sáng tác chủ yếu bởi các nhà văn, nhà nghiên cứu Chu

Xuân Diên thì gọi đây là truyện cổ tích của văn học thành văn Ông còn giải thích rõ thêm: “tức là sáng tạo của cá nhân nhà văn và được cố định hóa bằng ngôn ngữ viết” Tùy từng nhà nghiên cứu mà thuật ngữ được sử dụng khác nhau: truyện cổ tích mới, truyện cổ tích văn học, truyện cổ tích thành văn, truyện cổ tích của nhà văn, Rõ ràng là vấn đề xác định thể loại này cho đến nay trong giới nghiên cứu vẫn chưa có được một khái niệm thống nhất Chính

vì vậy trong khuôn khổ luận văn này chúng ta sử dụng thuật ngữ “truyện cổ tích tác giả” để nghiên cứu rõ nhất những tác phẩm văn học của nhà văn thiên tài Andersen

Đặc trƣng:

Truyện cổ tác giả là thể loại thuộc sáng tác cá nhân, không phải là sáng tác tập thể, mặc dù nó tiếp thu và vận dụng kinh nghiệm thẩm mĩ dân gian Đây là thể loại được lưu truyền bằng văn bản Tác phẩm có tác giả rõ ràng, văn bản là cố định và không có dị bản Đặc điểm này để phân biệt với truyện

cổ tích dân gian là sản phẩm chung của nhiều thế hệ dân chúng, tồn tại chủ yếu bằng hình thức truyền miệng Như vậy, truyện cổ tích của nhà văn đã chuyển từ hình thức truyền miệng dân gian sang hình thức văn học viết, từ khuyết danh đến có tác giả cụ thể Tác phẩm được thể hiện thông qua cá tính sáng tạo của nhà văn và phát triển theo quy luật sáng tạo văn học, đặc biệt ở truyện cổ tích tác giả không chỉ dùng để kể mà chủ yếu là để đọc, nên bên cạnh những cốt truyện đơn giản còn có nhiều cốt truyện phức tạp, có trường hợp có tới hai, ba cốt truyện cổ tích dân gian khác nhau được tác giả ghép nối vào nhau, truyện lồng trong truyện

Có thể nói rằng với truyện cổ tích tác giả, việc đi vào miêu tả tâm lí nhân vật bước đầu được chú ý.Hơn nữa, trong truyện cổ tích dân gian không

có bình luận, có chăng chỉ là những lời giải thích sự việc xuất hiện ở phần kết thúc truyện.Còn trong truyện cổ tích tác giả, lời bình luận, triết lí của tác giả

không chỉ xuất hiện ở phần kết thúc mà nhiều khi được xen lẫn vào từng phần của truyện.Nhiều khái niệm mới, hiện đại của đời sống cũng được các nhà văn sử dụng trong tác phẩm của mình Như vậy có thể nói, truyện cổ tích tác giả là tác phẩm tự sự, với hình thức sử thi nhỏ, cốt truyện tưởng tượng, hệ thống hình ảnh ước lệ thần kì và khác với truyện cổ tích dân gian ở quan niệm của tác giả về thế giới quan, nhiệm vụ tư tưởng thẩm mĩ của thời đại và mối quan hệ với phương pháp nghệ thuật của nhà văn Đặc điểm hư cấu, được thừa nhận bởi tác giả và người nghe hoặc độc giả.Thứ hai, hình thức truyện là

tự sự Có thể nói, những đặc điểm này là chung đối với truyện cổ tích tác giả Thông qua những đặc trưng trên, chúng ta có thể kể ra ở đây rất nhiều những nhà văn tiêu biểu cho thể loại truyện cổ tích tác giả này và Andersen là một tiêu biểu nhất, một biểu tượng của truyện cổ tích tác giả

1.1.2 Truyện cổ tích dân gian

Khái niệm:

Truyện cổ tích ra đời ở thời kì đầu của xã hội phong kiến với yếu tố thần kỳ đóng vai trò quan trọng giúp con người giải quyết những mâu thuẫn xung đột, và phản ánh những ước mơ khát vọng của cuộc sống đầy trắc trở Những nhà nghiên cứu và sưu tầm văn học dân gian từ thế kỷ 19 ở Đức, thuộc trường phái thần thoại học, như Schelling, anh em nhà Schlegel, anh em nhà Grimm xem truyện cổ tích là “những mảnh vỡ của thần thoại cổ” Còn

theo“Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên và “Từ điển tiếng Việt” do

Minh Tân, Thanh Nghi, Xuân Lãm biên soạn đều giải thích truyện cổ tích tích là: truyện cổ dân gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xã hội, thể hiện tình cảm, đạo đức, mơ ước của nhân dân, về hình thức thường mang nhiều yếu tố thần kì, tượng trưng và ước lệ [8, tr.1080], [9, tr 1414] Hiểu một cách đơn giản nhất thì truyện cổ tích dân gian là: những tác phẩm truyền miệng dân gian kể lại những câu chuyện tưởng tượng xoay quanh một số nhận vật quen

thuộc như nhân vật dũng sĩ cứu người, nhân vật mồ cô tài giỏi, nhân vật con riêng sống với mẹ ghẻ bị hãm hại, nhân vật nghèo khổ gặp may, nhân vật có hình dạng xấu xí, nhân vật ngốc nghếch được thần linh giúp đỡ, và cả những câu chuyện kể về các con vật nói năng và hoạt động như con người,…Căn cứ vào các nhân vật chính và tính chất của sự việc được kể lại, có thể chia truyện

cổ tích ra làm 3 loại: Truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kỳ và truyện

cổ tích thế tục (cổ tích sinh hoạt)

Đặc trưng:

Truyện cổ tích khác biệt cơ bản với các loại truyện khác ở phương diện người kể chuyện kể lại nó và người nghe thì tiếp nhận trước hết như một sự

hư cấu thẩm mỹ, một trò chơi của trí tưởng tượng

Bên cạnh yếu tố hư cấu, tưởng tượng như một đặc điểm chủ yếu của thể loại, truyện cổ tích vẫn bộc lộ sự liên hệ với đời sống hiện thực, thông qua những đặc điểm về nội dung, ngôn ngữ, tính chất của cốt truyện, Môtip, hình tượng nghệ thuật, Nhiều truyện cổ tích xuất xứ từ xa xưa phản ánh được các quan hệ xã hội nguyên thủy và các biểu tượng, tín ngưỡng vật tổ, tín ngưỡng vạn vật hữu linh Trong khi đó, các truyện cổ tích hình thành giai đoạn muộn hơn, như thời phong kiến, thường có những hình tượng vua, hoàng hậu, hoàng

tử, công chúa Sang thời tư bản chủ nghĩa, truyện cổ tích thường chú ý hơn đến thương nhân, tiền bạc và các quan hệ xã hội liên quan đến mua bán, đổi chác, sự tương phản giàu nghèo,

Về nội dung tư tưởng, truyện cổ tích thường mang tinh thần lạc quan,

có hậu, trong đó kết thúc truyện bao giờ cái thiện cũng chiến thắng hoặc được tôn vinh, cái ác bị tiễu trừ hoặc bị chế giễu

1.1.3 Nét tương đồng và khác biệt của truyện cổ tích tác giảso với truyện cổ tích dân gian

1.1.3.1 Nét tương đồng:

Như chúng ta đã biết, truyện cổ tích dân gian vốn lưu truyền bằng hình thức truyền miệng, về sau được ghi chép lại Việc truyện cổ tích dân gian được kể lại, thuật lại và ghi chép lại là kết quả của sự xâm nhập của văn học viết, của sáng tạo cá nhân vào lĩnh vực nghệ thuật mang tính tập thể Trong quá trình ghi chép này làm xuất hiện một số khuynh hướng:

Thứ nhất, một số tác giả trong khi thuật lại, kể lại đã nhấn mạnh đến ý

nghĩa tư tưởng của truyện cổ tích, một số khác quan tâm đến phong cách dân gian hóa qua sự biểu hiện của tục ngữ, thành ngữ hoặc đưa vào truyện cổ tích những yếu tố, thành phần không mang tính đặc trưng thi pháp dân gian như thay đổi vị trí, sử dụng vốn từ sách vở, từ địa phương, Sự chế tác văn học khác với việc kể lại, thuật lại ở mức độ thâm nhập của cá nhân vào trong truyện cổ tích dân gian

Trong văn bản chế tác văn học có thể thấy được một số yếu tố thuộc phong cách viết nổi trội hơn phong cách kể chuyện dân gian.Phong cách viết làm cho tính toàn vẹn của hệ thống nghệ thuật của truyện cổ tích dân gian bị phá vỡ nhưng về cơ bản những đặc trưng được quy định của một tác phẩm cụ thể được bảo lưu

Thứ hai, tác phẩm chế tác văn học thể hiện một chất lượng khác hơn so

với việc thuật lại, chép lại, kể lại ở chỗ vai trò ban đầu của tác giả thể hiện ở những dấu hiệu, trước hết là ở hình thức kể, thuật lạitruyện Ở đây, phong cách thi pháp dân gian được thay thế bởi phong cách kểtruyện sách vở.Vào thời kì đầu, những thay đổi của tác giả hầu như không đụng chạm đến cái cốt lõi của cốt truyện cổ tích dân gian

Quá trình thay đổi của cả hệ thống nghệ thuật truyện cổ tích dân gian chỉ thể hiện ở hình thức kể chuyện.Thường các tác giả lưu giữ cốt truyện và các thành tố quan trọng thuộc cấu trúc kết cấu cốt truyện Do vậy, tác phẩm sáng tạo trong trường hợp này không khác nhiều lắm so với truyện cổ tích

“nguyên bản”

Trong quá trình phát triển, sự chế tác trở thành đặc điểm nổi trội đến mức xuất hiện sự biến đổi theo phong cách sách vở và truyện cổ tích mang phong cách văn học viết ra đời

Như vậy, tùy theo mức độ chất lượng chế tác, các tác giả đã làm cho truyện cổ tích dân gian xích gần với các tác phẩm mang tính chất văn học Thực tế công việc chế tác truyện cổ tích dân gian sẽ tiếp tục khi mà sự tồn tại của truyện cổ tích mang phong cách viết đã trở nên hiện thực Kết quả của mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết đã hình thành nên một thể loại tổng hợp trong đó không còn tính nguyên vẹn của truyện cổ tích dân gia

Truyện cổ tích dân gian là cơ sở, nền tảng để nhà văn phát huy năng lực ngòi bút của mình Ở đây có một phạm vi rộng rãi cho nhà văn sáng tạo

Có hai khuynh hướng, thứ nhất, một số nhà văn cố gắng giữ nguyên tính bất biến về nội dung cốt truyện của truyện cổ tích dân gian, tạo dựng được không khí của truyện cổ tích và tôn trọng chủ đề, cốt truyện cũng như hành động của nhân vật Việc kể chuyện không đơn thuần là kể chuyện nữa mà đã có sự gia công nhiều hơn Khuynh hướng thứ hai, nhà văn không bằng lòng với nội dung cốt truyện như nó đã lưu truyền trong dân gian mà muốn nội dung ấy phải được gia công mở rộng và phát triển thêm.Ngoài đặc điểm khái quát hóa, các nhà văn muốn nhân vật của mình có cả cá tính hóa nữa Vẫn là truyện cổ tích dân gian nhưng qua sự sáng tạo của nhà văn, thể loại này đã có bước phát triển mới

Chế tác là qúa trình sáng tạo của nhà văn trên cơ sở cái cũ hay phong cách cũ, hơn nữa còn tác động vào cái cũ để đạt được kết quả mới Ở đây cần phải phân biệt sự chép lại, kể lại và việc chế tác văn học ở chỗ căn cứ vào sự thâm nhập của cá nhân tác giả vào thế giới truyện cổ tích dân gian Sự kể lại thường tôn trọng cốt truyện, các hình ảnh, môtip và phong cách dân gian.Nói cách khác, ở đây không diễn ra sự thay đổi nội dung cốt truyện mà chỉ thay đổi về chi tiết.Còn trong văn bản chế tác văn học thường ít nhiều có sự thay đổi, thậm chí có khi chỉ tuân thủ một vài yếu tố thuộc phong cách dân gian và được thể hiện rõ nhất ở đặc trưng phương pháp nghệthuật của nhà văn để tạo

ra tác phẩm mới

Trong việc chế tác, phong cách dân gian thay đổi nhường chỗ cho phong cách viết.Ở đây, truyện cổ tích đã được cải biến trở thành hiện tượng mới của nghệ thuật và giống truyện cổ tích dân gian ở những nét cơ bản.Như vậy, truyện kể dân gian được chế tác lại là kết quả độc đáo của phong cách văn học viết vào lĩnh vực mang tính tập thể.Việc sáng tạo ít nhiều làm phá vỡ tính nguyên vẹn của hệ thống nghệ thuật truyện cổ tích dân gian nhưng về cơ bản vẫn bảo lưu được tính chất toàn vẹn nhất định nào đó của tác phẩm Theo V.P Anhikin thì “Có hai loại truyện cổ tích đi vào văn học, truyện cổ tích dân gian được chế tác bởi các nhà văn và truyện cổ tích thuần túy văn học được xây dựng theo các môtip văn học dân gian” Có hai xu hướng trong chế tác văn học, một loại tôn trọng tính bất biến, tức giữ nguyên cốt truyện, hình ảnh

và phong cách truyện cổ tích dân gian, và loại khác, sáng tác theo phong cách dân gian, mô phỏng phong cách dân gian mà hoàn toàn không dựa vào một cốt truyện dân gian cụ thể nào

Như vậy, một mặt nhà văn giữ lấy cốt truyện, chuyển nó từ văn học dân gian thành tác phẩm của mình, mặt khác, nhà văn chỉ dựa vào nguyên tắc và phương pháp sáng tác truyện cổ tích dân gian để tạo ra tác phẩm mới Nói

cách khác, phương thức sáng tác thứ nhất là tuân thủ nội dung cốt truyện và thi pháp truyện cổ tích dân gian, phương thức sáng tác thứ hai là dựa vào phong cách dân gian để xây dựng nên một tác phẩm hoàn toàn mới Hai phương thức sáng tác này khiến cho tác phẩm văn học viết liên hệ với sáng tác dân gian theo hai phương diện: một là quan hệ cội nguồn, hai là quan hệ loại hình Chính vì vậy có thể nói rằng, thuộc tính của truyện cổ tích của nhà văn do đó là mức độ khác nhau giữa nó và truyện cổ tích dân gian

1.1.3.2 Sự khác biệt:

Mặc dù truyện cổ tích dân gian và truyện cổ tích của nhà văn có nhiều đặc điểm chung giống nhau nhưng truyện cổ tích của nhà văn cũng có những nét riêng của một thể loại văn học viết Truyện cổ tích của nhà văn là thể loại thuộc sáng tác cá nhân, không phải là sáng tác tập thể, mặc dù nó tiếp thu và vận dụng kinh nghiệm thẩm mĩ dân gian Đây là thể loại được lưu truyền bằng văn bản Tác phẩm có tác giả rõ ràng, văn bản là cố định và không có dị bản Đặc điểm này để phân biệt với truyện cổ tích dân gian là sản phẩm chung của nhiều thế hệ dân chúng, tồn tại chủ yếu bằng hình thức truyền miệng

Như vậy, truyện cổ tích của nhà văn đã chuyển từ hình thức truyền miệng dân gian sang hình thức văn học viết, từ khuyết danh đến có tác giả cụ thể Nếu ở truyện cổ tích dân gian có nhiều dị bản khác nhau và hàng loạt môtip nghệ thuật có sẵn được lặp đi lặp lại nhiều lần thì truyện cổ tích của nhà văn là sáng tác phẩm duy nhất và được thể hiện thông qua cá tính sáng tạo của nhà văn và phát triển theo quy luật sáng tạo văn học

Để phù hợp với hình thức lưu truyền bằng miệng, cốt truyện của truyện

cổ tích dân gian thường ngắn gọn đơn giản, còn ở truyện cổ tích của nhà văn không chỉ dùng để kể mà chủ yếu là để đọc, nên bên cạnh những cốt truyện đơn giản còn có nhiều cốt truyện phức tạp, có trường hợp có tới hai, ba cốt truyện cổ tích dân gian khác nhau được tác giả ghép nối vào nhau Nếu như

truyện cổ tích dân gian nặng về khái quát hóa, nhân vật mang đặc điểm loại tính nhiều hơn thì ở truyện cổ tich của nhà văn vừa có tính khái quát vừa có tính cá thể.Có thể nói rằng với truyện cổ tích của nhà văn, việc đi vào miêu tả tâm lí nhân vật bước đầu được chú ý hơn

Hơn nữa, trong truyện cổ tích dân gian không có bình luận, có chăng chỉ là những lời giải thích sự việc xuất hiện ở phần kết thúc câu chuyện.Còn trong truyện cổ tích của nhà văn, lời bình luận, triết lí của tác giả không chỉ xuất hiện ở phần kết thúc mà nhiều khi được xen lẫn vào từng phần của câu chuyện.Nhiều khái niệm mới hiện đại của đời sống cũng được các nhà văn sử dụng trong tác phẩm của mình Như vậy có thể nói, truyện cổ tích của nhà văn

là tác phẩm tự sự, với hình thức sử thi nhỏ, cốt truyện tưởng tượng, hệ thống hình ảnh ước lệ thần kì và khác với truyện cổ tích dân gian ở quan niệm của tác giả về thế giới quan, nhiệm vụ tư tưởng thẩm mĩ của thời đại và mối quan

hệ với phương pháp nghệ thuật của nhà văn

Ở đây, chúng tôi có thể nêu ra một vài đặc điểm cơ bản nhất để xác định nội dung khái niệm tính chất văn học dân gian về thể loại truyện cổ tích của nhà văn.Trên đây, chúng tôi đã cố gắng chỉ ra một số đặc điểm truyện cổ tích hiện đại trong quan hệ đối sánh với truyện cổ tích dân gian

Để rút gọn vấn đề và đa dạng hơn với một góc nhìn khác, chúng tôi sẽ trình bày tóm tắt những nội dung ở trên dưới dạng bảng cho người đọc tiện theo dõi ( Bảng 1 phần Phụ lục)

1.2 Andersen và sự hình thành thế giới cổ tích của riêng ông

1.2.1 Cuộc đời

Hans Christian Andersen (2/4/1805 – 4/8/1875) là nhà văn người Đan

Mạch chuyên viết truyện cổ tích cho thiếu nhi Trong các văn bản tiếng Anh,

tên ông thường được viết là H.C.Andersen hay ngắn gọn chỉ là Andersen

Trong suốt thời thơ ấu, ông có một tình yêu nồng nhiệt đối với văn học Ông được biết đến vì thuộc làu các vở kịch của Shakespeare và tự trình diễn các vở kịch bằng những con rối gỗ Ông cũng có hứng thú với nghệ thuật nói đùa, và hỗ trợ trong việc đề xướng ra hội những người thích đùa giữa những người bạn của ông.Ngoài việc say mê đọc sách,Andersen còn có một tai nghe tuyệt vời, điều này giúp cậu bé luôn tập trung và chịu khó lắng nghe các câu chuyện mọi người kể nhau nghe, sau này chính điều này tác động rất lớn đến những chi tiết tinh tế và trí tưởng tượng phong phú trong các truyện kể của Andersen

Năm 14 tuổi, mồ côi cha, mẹ tái giá, Andersen một thân một mình lên thủ đô Copenhagen lập nghiệp chỉ với 12 kuron (đơn vị tiền tệ của Đan Mạch) trong túi Có lẽ đó là những ngày tháng tạo cảm hứng để ông viết nên câu

chuyện “Cô bé bán diêm” nổi tiếng về sau Tại thủ đô, ông may mắn nhận

được một khoản trợ cấp 5 năm của Hoàng gia, Andersen đứng trước hai lựa chọn của cuộc đời: học hành cơ bản để trở thành một người viết văn hoặc về nhà học nghề Chọn sự nghiệp học hành, Andersen đã trở nên nổi tiếng nhưng những mặc cảm thân phận vẫn còn đó

Năm 1829, Nhà hát kịch Hoàng gia Đan Mạch đã diễn vở nhạc kịch

“Tình yêu ở tháp Nhà thờ Thánh Nicola” của Andersen và ông chính thức

bước vào sự nghiệp văn học lừng lẫy của mình Những năm tiếp theo, ông lại tiếp tục thành công với các vở diễn và câu chuyện của mình Ông dành thời gian nhiều hơn để đi chu du khắp châu Âu, qua Đức, Thụy Sĩ, Pháp, Ý… nhưng vẫn giữ được niềm đam mê văn học trong suốt cuộc đời mình Khi đi chu du, Andersen đã gặp được rất nhiều người nổi tiếng đương thời như Victor Hugo, Heinrich Heine, Honoré de Balzac, Alexandre Dumas cha và cả nhà văn Charles Dickens.Cảm giác khác biệt, thường kết thúc trong nỗi đau,

là một chủ đề quán xuyến thường tái diễn trong công việc của ông Chuyện

này được cho là do cuộc sống nghèo khổ trước kia, tính giản dị và đặc biệt là trong sự thiếu thốn về đời sống tình dục và lãng mạn Giới tính của ông gây ít nhiều tranh cãi cho tới tận ngày nay

Vào mùa xuân năm 1872, Andersen ngã khỏi giường và bị thương nghiêm trọng Ông không bao giờ bình phục được, nhưng đã sống tới ngày 4 tháng 8 năm 1875, chết dần trong yên lặng ở một ngôi nhà tên là Rolighed (có

nghĩa là Sự yên tĩnh), gần Copenhagen Thi thể của ông được mai táng ở

Assistens Kirkegård – khu Norrebro thuộc Copenhagen

Hôm đưa tang ông, như những người đương thời ghi lại, cả thành phố Copenhagen trở nên buồn tủi và dường như không muốn làm gì hơn ngoài việc tiến hành tang lễ Andersen cho xứng đáng Ngày hôm đó đã được coi là quốc tang của Đan Mạch Trên báo hôm đó có đăng lời thơ phúng:

“Hôm nay hoàng đế rời ngôi, Ngai vàng chẳng thể ai ngồi…”

1.2.2 Sự hình hành thế giới cổ tích của Andersen

Người ta gọi ông là “người kể chuyện cổ tích” Còn ông tự nhận mình

“giống như người dân miền núi đục vào vách đá những bậc thang” để “chậm chạp và khó nhọc tìm lấy một chỗ đứng của mình trong văn học”_ Ông là thiên tài kể chuyện Hans Christian Andersen.Thật khó hình dung ra thế giới

này, nếu không có những "Nàng tiên cá", "Nàng công chúa và hạt đậu" hay

"Chú lính chì dũng cảm",… từng làm mê đắm trái tim ta từ thuở nhỏ,

Andersen không chỉ hình thành thế giới cổ tích của riêng ông mà thực sự ở nơi ấy hàng triệu trái tim đã cùng tụ hội

Người ta biết nhiều đến Andersen như “ông vua kể chuyện cổ tích”, mặc dù truyện cổ tích của ông không phải là cổ tích thông thường.Đối với trẻ

em chúng có thể là cổ tích,nhưng đối với người lớn thì lại là những bài học mang triết lý sâu sắc.Năm 1835, ông bắt đầu sáng tác truyện với nhan đề

“Chuyện kể cho trẻ em” tại Ý Từ đó, hầu như mỗi năm Andersen cho ra đời một truyện Ấn bản thứ ba của truyện cổ Andersen, được xuất bản năm 1837,

đã mang đến nhiều tác phẩm cổ tích nổi tiếng nhất của ông như "Nàng tiên cá", "Bộ quần áo mới của hoàng đế", "Chú vịt con xấu xí",…Cho đến truyện

cổ tích kỳ diệu của Andersen biến nàng tiên cá tuyệt vời biểu thị sự dịu dàng trinh khiết: một nàng thiếu nữ đẹp nhất trần gian yêu say đắm một chàng hoàng tử và sẵn sàng hy sinh cuộc sống để cứu chàng Thế nhưng hoàng tử chỉ xem nàng như một người em gái và xe duyên cùng một người khác Nàng tiên cá của Andersen chết vì tình yêu đã làm cho bao trẻ thơ trên thế giới xúc động Nhà văn Nguyễn Tuân đã nói : “Andersen đã dựng lại cuộc sống thực tế với những quan hệ xã hội thực, có người giàu, người nghèo, với những cái bất bình đẳng và trái với công lý, cái xã hội ấy nghễu nghện trọc phú quyền chức, những tên tư bản lũng đoạn, rất tự mãn và ngu tối” Cũng như với Nguyễn Du – nàng Kiều đã biết bao họa sĩ điêu khắc gia làm nên tượng nên tranh Và cả

Tô Hoài, các bạn trẻ các nước còn tạc mô hình con dế mèn làm đồ chơi, làm tượng,…Dưới ngòi bút thần kỳ của các tác giả lớn, những con người, con vật, chim trời, cá nước đều trở thành có linh hồn, có cuộc sống vui buồn, khổ đau

và hạnh phúc như tất thảy chúng ta.Bất chấp những khó khăn, bất hạnh và sự đối xử không công bằng của cuộc đời, Andersen đã mang đến thế giới này hàng trăm câu chuyện kể, những tác phẩm được viết nên từ một bộ óc thông minh, một trái tim nhân hậu và một cái nhìn hồn nhiên trong trẻo về cuộc sống Những câu chuyện được viết nên với lòng yêu thương và “kính trọng” trẻ em, những câu chuyện mang niềm tin bất diệt về sức mạnh của điều thiện

và sự chiến thắng của lòng nhân ái…

Hơn hai trăm năm đã trôi qua, biết bao thế hệ trẻ em của thế giới này đã được lớn lên bằng dòng sữa mẹ và ước mơ về một thế giới thần tiên mà

Andersen đã tạo ra Ở đó, con người sống với lòng dũng cảm của “Chú lính

chì”, lòng nhân hậu của “Bác sồi già”, sự trung thực của “Cô bé với đôi giày đỏ”, tình yêu của “Nàng tiên cá” và niềm lạc quan, yêu đời của “Chú hoạ mi” Ở đó, vạn vật trong vũ trụ, từ những nhành cây, chiếc lá, bông hoa đến

chú vịt con xấu xí, bầy chuột đồng nghịch ngợm, cô thiên nga xinh đẹp,…đều

có linh hồn và tiếng nói, đều tồn tại cùng với con người trong một thế giới chung, một thế giới được “vận hành” theo quy luật của lòng nhân ái và điều thiện sẽ chiến thắng cái ác, sự bao dung và chính trực sẽ chiến thắng những lọc lừa

Cho tới khi qua đời, Andersen đã để lại cho nhân loại một kho tàng cổ tích với nhiều câu truyện đã trở nên quá đỗi quen thuộc với bao thế hệ bạn

đọc: “Đôi giày đỏ”, “Anh chàng chăn lợn”, “Bà chúa tuyết”, “Dưới bóng liễu già”, “Các hiệp sỹ nhảy cao”, “Con trai người gác cổng”, “Cái bóng”,

“Bác làm vườn và nhà chủ”, “Bù nhìn tuyết”, “Chuyện cây hoa gai”, “Claus lớn và Claus nhỏ”, “Gió tháo tung các biển hang”, “Ip và cô bé Critxtin”,

“Chim họa mi”, “Chú lính chì dũng cảm”, Vào thời điểm ông qua đời, ông

đã là một nghệ sĩ quốc tế nổi tiếng

Ngoài sự thành công vượt bậc với truyện cổ tích viết cho trẻ em chúng

ta cũng có thể điểm đến những thể loại sang tác khác của nhà văn đa tài Andersen, để thấy rằng có một nhà văn vĩ đại như vậy vẫn luôn sống mãi trong hàng triệu trái tim người hâm mộ

Về tiểu thuyết:Andersen còn là tác giả của những tiểu thuyết như:

“Người ứng tác”, “O.T.”, “Chỉ có người kéo vĩ cầm”, “Tồn tại hay không tồn tại”, “Hai bà nam tước”, “Peer hạnh phúc”, “Chỉ một người chơi”…Đương thời, Adersen được nhiều người coi là một trong những tiểu

thuyết gia vĩ đại

Kịch:Từ thuở nhỏ, Andersen đã say mê sân khấu Hai mươi bốn vở kịch với đủ các thể loại đã khiến ông trở thành một kịch tác gia Đan Mạch nổi

tiếng Có những vở kịch như “Đứa con đầu lòng” đã được dàn dựng rất nhiều

lần lúc sinh thời Andersen và về sau còn tiếp tục được dàn dựng, cải biến, thử nghiệm đến hàng trăm lần.Một số vở kịch nổi tiếng khác của ông có thể kể

tới: Người lai giữa da trắng và da đen, Cô giá người maurer

Ký sự du hành:Một số tác phẩm có thể kể tới khi Andersen vốn là

người thích ngao du như: Tiệm tạp hóa của nhà thơ, Cuộc viếng thăm Bồ Đào Nha năm 1866, Ở Tây Ban Nha, Ở Thụy Điển

Thơ: Andersen vẫn gọi là nhà thơ, chỉ có điều truyện cổ tích của ông quá nổi tiếng nên so với các truyện cổ tích thì thơ của Andersen không được đánh giá cao bằng, bản thân Andersen cũng ý thức được điều đó Nhưng vẫn

không thể không kể tới các tập thơ đáng chú ý của ông như: “Đan Mạch tổ quốc của tôi”, “Đứa bé nằm chờ chết”, “Rừng này lớn và xanh tươi biết bao”, “Tôi có nỗi sợ chưa từng có”, “Bà vợ và những trái trứng”, “Mẹ với con”, “Sự yên tĩnh”,…

Andersen khiêm tốn đã “vượt lên trên vực thẳm thời gian” để đến với

“hào quang vĩnh cửu” khi nhận xét về sự nghiệp văn học của mình.Ông được sánh ngang với những bậc danh nhân văn hóa của nhân loại Tính tới nay, các tác phẩm của ông được dịch ra 90 thứ tiếng, xuất bản gần 500 lần với hơn 70.000.000 bản Đó là những cuốn sách bán chạy nhất hành tinh

1.3 Giới thuyết Môtip

1.3.1 Khái niệm

Về mặt nguồn gốc, thuật ngữ Môtip gắn với văn hóa âm nhạc, lần đầu tiên được ghi trong Từ điển âm nhạc (1703) của Brôxa (S.Brossard, 1655 – 1730), được Đại thi hào Đức J.W Goethe đưa vào văn học (Về thi ca tự sự và thi ca kịch nghệ, 1797) Với tư cách là một phạm trù của nghiên cứu văn học,

nó được nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX, nhất là trong các công trình củaA.N.Veselovski, Prôp (1895 – 1970) và S.Thompson,…

Môtip và Type là hai khái niệm hết sức cơ bản trong việc nghiên cứu truyện cổ tích.Hai thuật ngữ này đã được rất nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian nổi tiếng trên thế giới và trong nước thường dùng.Người có công đầu tiên đưa ra hai khái niệm như là một phạm trù trong nghiên cứu văn học làA.N Veselovski – nhà folklore người Nga Sau đó người mang hai thuật ngữ type và Môtip trở thành những thuật ngữ quốc tế, ai cũng hiểu được đó chính là Antti Aarne và Stith Thompson – hai nhà folklore người Phần Lan và Mỹ Như vậy

có thể thấy nhà nghiên cứu S.Thompson đã dành rất nhiều thời gian và công sức để nghiên cứu về Môtip, đưa nó trở thành một thuật ngữ thông dụng Vì vậy trong quá trình nghiên cứu và trong khuôn khổ luận vănchúng ta sử dụng

khái niệm về môtip của Stith Thompson, theo ông: “môtip truyện kể là khái niệm rất đơn giản, một môtip có thể đã là một mẩu kể ngắn và đơn giản, một

sự việc đầy đủ gây ấn tượng hoặc làm vui thích cho người nghe Môtip là đơn

vị nhỏ nhất có nghĩa, là những thành tố để tạo nên cốt truyện Nó có kết cấu hoàn chỉnh và rất linh động, bởi trong truyện kể nó có thể tách rời ra hoặc lắp ghép lại được.Khi nói đến môtip thì phải hiểu nó là một yếu tố khác thường, một yếu tố tạo nghĩa, một yếu tố gây ấn tượng Vì vậy, việc tìm hiểu môtip cũng chính là khám phá những tầng lớp văn hóa mang bản sắc của các tộc người khác nhau”.Đây là một khái niệm chuyên ngành nên nếu nói một cách dễ hiểu nhất thì S.Thompson cũng nói rằng: “Môtip là cái gì đó khác hơn là một sự chung chung, có thể hơi đặc biệt, độc đáo Nó phải làm cho người ta nhớ và lặp đi lặp lại trong các dị bản” Điều cần ghi nhớ ngắn gọn nhất ở đây yếu tố

“lặp đi lặp lại” và “sự độ đáo” trong các văn bản, để giải thích điều này chúng

ta lấy ví dụ:Một bà mẹ bình thường không phải là một môtip, một bà mẹ kế độc

ác được xem là môtip vì bà ta ít ra được xem là lạ thường, quá trình bình thường trong đời sống không phải là môtip

Một khái niệm về môtip nữa chúng tôi muốn trình bày, đấy là khái niệm về Môtip của nhà nghiên cứu Việt Nam là Nguyễn Tấn Đắc ông viết trong“Nghiên cứu truyện dân gian Đông Nam Á (bằng môtip và type)” rằng:

“Trong ngôn ngữ thông thường, môtip chỉ là những nét khác biệt, hoặc là những nét nổi bật Từ môtip thường được dùng trong văn học, âm nhạc và nghệ thuật tạo hình, hoa văn, trang trí Môtip được sử dụng và nghiên cứu nhiều nhất trong truyện kể dân gian.Nó chỉ một phần nhỏ trong truyện, một thành tố tạo nên mẩu chuyện.Thông thường, người ta xem môtip là những phần nhỏ nào, thành tố nào có thể tách rời được, có thể lắp ghép được, hay lặp đi lặp lại, và phải ít nhiều khác lạ, bất thường, đặc biệt Môtip có thể là sản phẩm của trí tưởng tượng non trẻ, thơ ngây của loài người ở trước thời

kỳ của tư duy khoa học: những con vật biết nói, người chết biến thành cây, cái thảm biết bay, hạt gạo to như cái đấu và khi chín thì tự đi về nhà, nồi cơm

ăn không bao giờ hết v v… Môtip cũng có thể là sản phẩm của sự quan sát cuộc sống xã hội có thực nhưng nó phải là bất thường, quá đáng như mẹ ghẻ giết con chồng, anh em ruột hại nhau, cha mẹ đẻ mang con bỏ rừng… v.v… Môtip cũng có thể là sản phẩm của sự mơ ước dân gian: chàng trai nghèo lấy được vợ tiên, công chúa, cô gái nghèo lấy được hoàng tử…v.v… Môtip cũng

có thể là sản phẩm của trí thông minh, sự khôn ngoan bất ngờ, thú vị của trí tuệ dân gian như trong các truyện ngụ ngôn, truyện cười, truyện đánh lừa”

Như vậy từ những bài nghiên cứu của các học giả đã cho ta được những khái niệm rõ ràng nhất về Môtip, giúp cho luận văn mang tính nhất quán về khái niệm “Môtip” và từ đó giải quyết được các vấn đề nghiên cứu mà luận văn đặt ra

1.3.2 Mối quan hệ giữa Type và Môtip trong truyện cổ tích

Khái niệm Type:Theo định nghĩa của Từ điển văn học thì type là “tập hợp những truyện có cùng chủ đề và cốt truyện tương tự nhau, được gọi là kiểu truyện” Hiểu một cách đơn giản nhất Type là một tác phẩm nghệ thuật

trọn vẹn, có tính độc lập cao, còn môtip là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa, là thành

tố góp phần tạo nên cốt truyện Như vậy type là đơn vị lớn hơn môtip, một type có thể chứa nhiều môtip Trong trường hợp truyện quá đơn giản chỉ có một môtip thì môtip ấy được xem như là một type Nếu ở một số truyện có các môtip tương tự nhau thì những truyện ấy làm thành một kiểu truyện.Những truyện cổ tích thần kỳ có những môtip giống nhau sẽ thuộc một type.Có thể đặt tên cho mỗi type bằng cách đặt ra những môtip đặc trưng

Ở góc độ hẹp hơn là truyện cổ tích nói chung, cốt truyện cổ tích mang những nét đặc trưng, phụ thuộc rất nhiều vào các Môtip tạo thành Vì vai trò của các Môtip trong truyện cổ tích như những viên gạch, nếu chúng được xây theo cách khác nhau sẽ tạo thành những sản phẩm khác nhau, những công trình, những cốt truyện khác nhau Ở trường hợp trong một cốt truyện đơn giản, chỉ có một môtip thì môtip ấy có thể được coi là một type Ngược lại, một cốt truyện thuộc về một type có thể di chuyển vào một cốt truyện phức tạp hơn, trở thành một thành tố của cốt truyện phức tạp này, tức là một môtip trong cốt truyện phức tạp mới Từ đây, ta có thể phân chia môtip thành hai loại là môtip chi tiết và Môtipchủ đề.Môtip chi tiết là một yếu tố kết hợp với những yếu tố khác để cấu thành nên cốt truyện.Nó có thể tham gia vào nhiều type khác nhau.Còn môtip chủ đề chính là một cốt truyện, tạo ra những cốt truyện tương tự nhau để hình thành nên một type

Tiểu kết chương 1:

Andersen, ông không chỉ là nhà văn của thiếu nhi, mà ông còn là một nhà văn xuất sắc đối với cả người lớn Ông đã viết nhiều câu truyện thâm thuý đôi khi với người trưởng thành cũng chưa hiểu được nó một cách trọn vẹn, bởi ý nghĩa sâu sắc ẩn dấu đằng sau câu chữ.Với việc trình bày cho người đọc những nét chính về cuộc đời của Andersen, qua đó đã khái quát được những thành tựu, cột mốc đáng nhớ ảnh hưởng sâu sắc tới sự nghiệp sáng tác của

ông Đặt cạnh những khái quát cơ bản về truyện cổ tích dân gian, Andersen với những truyện cổ tích do ông sáng tác là những ví dụ tiêu biểu nhất ai cũng phải biết khi nhắc tới thể loại truyện cổ tích hiện đại, là thể loại truyện cổ tíchcó tác giả cụ thể(khác với truyện cổ tích dân gian) truyện cổ tích nhà văn ghi nhận những dấu ấn riêng trong sự sáng tạo của từng tác giả

Truyện cổ tích Andersen là chủ đề, nguồn cảm hứng cho rất nhiều nhà nghiên cứu về sau Truyện của ông đặc sắc ở rất nhiều phương diện Chúng tôi tiếp cận thế giới ấy với việc tìm hiểu và trình bày những Môtip đặc sắc nhất trong thế giới truyện của ông Để làm được điều đó, trong chương 1, chúng tôi đã đưa ra những nét khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Andersen, trình bày những nét đặc trưng của truyện cổ tích dân gian cũng như truyện cổ tích hiện đại Và một khía cạnh quan trọng không kém đấy là những giới thuyết cơ bản nhất khái niệm“Môtip” nói chung trong các nghiên cứu văn học Bên cạnh đó, một số vấn đề về type và Môtip cùng mối quan hệ của chúng là cơ sở lý luận vững chắc để triển khai đề tài về vấn đề Môtip trong truyện cổ tích của Andersen Đó là cơ sở để chúng tôi triển khai chủ đề chính của luận văn này trong chương 2 và chương 3

CHƯƠNG 2: MÔTIP NHÂN VẬTTRONG TRUYỆN CỔ TÍCH

ANDERSEN 2.1 Khái quát chung về vấn đề nhân vật

2.1.1 Khái niệm nhân vật

Nhân vật văn học vốn là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ,

đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện của con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách,…Và thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để thể hiện con người Nhân vật được xem là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng, hay nói một cách cụ thể hơn, nhân vật là hình tượng nghệ thuật về con người, là một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người.Bất cứmột tác phẩm văn học dù thuộc thểloại nào cũng không thểthiếu

đi bóng dáng nhân vật, nhân vật được nhàvăn xây dựng đểphát ngôn cho một quan điểm tưtưởng của mình hay một tưtưởng nào đócủa thời đại Viết về vấn

đề này, nhà nghiên cứu Đoàn Đức Phương trong bài viết “Nhân vật và tính

cách” định nghĩa: “Nhân vật văn học là hiện tượng nghệ thuật mang tính ước

lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người

mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách Và cần chú ý thêm một điều, khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con

người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác

ít nhiều mang bóng dáng, tính cách, của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người.” [12,159) Đây là cơ sở khoa

học để chúng ta sử dụng khái niệm áp dụng vào phân tích, làm rõ vấn đề môtip nhân vật trong truyện cổ tích Andersen

2.1.2 Nhân vật trong truyện cổ tích Andersen

NhàthơInghêman đãtừng nói vềAndersen nhưthếnày : “Anh cómột khảnăng quý báulàtrong bất cứcống rãnh nào anh cũng tìm ra được ngọc trai” Thật vậy, Andersen với tấm lòng yêu thương bao la, rộng lớn đối với

con người vàcuộc sống cùng với sựnhạy cảm, tinh tếvàmột tâm hồn suốt đời thơtrẻđãnhận ra “ngọc trai” ởbất cứ người nào, bất cứ vật gìdùlàvôtri, bénhỏvàthổi vào chúng một linh hồn, khoác lên chúng bộáo lóng lánh sắc màu của thếgiới cổtích diệu kỳ, huyền ảo Chính vìvậy màthếgiới nhân vật của ông vôcùng đa dạng vàphong phúđầy đủnhững sắc màu cổtích Nhưmột hoạsĩtài ba với cây cọcùng bảng màu ngôn từphong phú Andersen đãvẽnên chân dung biết bao nhân vật đểlại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc Trong tập truyện được sử dụng để làm cơ sở thực hiện luận văn này, chúng tôi thống kê được có 530 nhân vật (cả nhân vật chính và nhân vật phụ) Trong đó không chỉ có mối quan hệ giữa người với người mà còn thể hiện những mối quan hệ sinh động: giữa người và vật vô tri (Nàng công chúa và hạt đậu, Chú lợn rừng đồng bằng…), giữa con người và con vật (Con rận và

vị giáo sư), giữa con người và thần thánh (Thần hoa hồng) Bên cạnh đó còn

có mối quan hệ giữa con vật và vật vô tri: Ốc sên và cây hồng, Gà trống dưới sân và gà trống của cái quay gió,…giữa vật vô tri và vật vô tri: Chàng quay và nàng bóng, Bút và mực…