Truyện ngắn nguyễn khải thời kì đổi mới từ góc nhìn văn hóa

Trong khi đó, mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu vềcác sáng tác của Nguyễn Khải nhưng lại chưa có công trình nào nghiên cứu một cáchchuyên sâu, có hệ thống về truyện ngắn của ô

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Đào Thủy Nguyên

Thái Nguyên, năm 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứunêu trong luận văn là trung thực và nội dung này chưa từng được công bố trongbất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đó

Thái Nguyên, tháng 7 năm 2015

Tác giả luận văn

Đào Thị Thiết

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN i ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Đào Thủy Nguyên - người đãtận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luậnvăn này

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các cán bộ, giảng viên khoa Ngữ văn,khoa Sau Đại học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã chỉ bảo tận tình

và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu đểhoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn những ý kiến nhận xét, đánh giá, góp ý quý báu củaHội đồng khoa học đánh giá luận văn giúp em hoàn thiện hơn luận văn này

Thái nguyên, tháng 07 năm 2015

Tác giả luận văn

Đào Thị Thiết

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN ii ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN iii ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

MỤC LỤC

Trang

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI THỜI KÌ ĐỔI MỚI 12

1.1 Một số vấn đề lí luận 12

1.1.1 Khái niệm về “văn hoá” và “văn học” 12

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học 15

1.1.3 Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hoá 17

1.1.4 Diễn trình văn hoá Việt Nam 19

1.2 Truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới 23

1.2.1 Vài nét về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nguyễn Khải 23

1.2.2 Truyện ngắn Nguyễn Khải trong dòng chảy chung của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới 25

Chương 2: DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG NỘI DUNG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI 34

2.1 Bức tranh thiên nhiên mang dấu ấn văn hóa Việt Nam 34

2.2 Con người văn hóa trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới 38

2.2.1 Con người giàu tình nghĩa và đức hi sinh 39

2.2.2 Con người giàu nghị lực và niềm tin vào cuộc sống 47

2.2.3 Con người giàu lòng tự trọng, có bản lĩnh và nhân cách cao đẹp 49

2.3 Đời sống văn hóa - xã hội Việt Nam trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời đổi mới

55 2.3.1 Những nét đẹp văn hóa trong đời sống xã hội Việt Nam 55 2.3.2 Những mặt trái của đời sống văn hóa - xã hội Việt Nam thời kì

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN iii ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

đổi mới 61

Chương 3 DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI 68

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 68

3.1.1 Khắc họa nhân vật qua ngoại hình 68 3.1.2 Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại 73 3.2 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải 79

3.2.1 Ngôn ngữ kể chuyện bình dị, đời thường, đậm tính khẩu ngữ 79 3.2.2 Ngôn ngữ giàu sức biểu cảm, trữ tình 82 3.3 Hệ thống biểu tượng văn hóa Việt Nam trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới 83 3.3.1 Biểu tượng và biểu tượng trong văn học 83

3.3.2 Biểu tượng văn hóa Việt Nam trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới 85

KẾT LUẬN 97 TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 1 ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

1.1 Nguyễn Khải là một trong những cây bút tiêu biểu hàng đầu của nền văn họcViệt Nam hiện đại Ông thuộc thế hệ những nhà văn trưởng thành từ cuộckháng chiến chống thực dân Pháp và cũng là một trong những cây bút đi tiên phongtrong sự nghiệp đổi mới văn học nước nhà Với sức viết dẻo dai, bền bỉ cùng phongcách làm việc hết sức nghiêm túc và không ngừng tìm tòi, đổi mới, ông đã khẳngđịnh vững chắc tên tuổi của mình trên văn đàn Nguyễn Khải sáng tác đều tay và ởthời điểm nào ông cũng có những tác phẩm kịp thời để phục vụ nhu cầu của bạnđọc Sau hơn nửa thế kỉ cầm bút, nhà văn đã để lại một khối lượng khá lớn cáctác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau như: tiểu thuyết, truyện ngắn, kí, tạp văn

Ở mỗi thể loại, ông đều thể hiện tài năng và tâm huyết của một cây bút luôn tìm tòiđổi mới, luôn chuyên tâm cho sự nghiệp văn chương Sức lôi cuốn trong các sáng táccủa ông thể hiện ở những phát hiện nhạy bén, tính triết lý sắc sảo cùng với giọngvăn hóm hỉnh mà đôn hậu, trầm lắng mang đậm cá tính riêng của tác giả

1.2 Trong văn nghiệp của Nguyễn Khải, truyện ngắn chiếm một vị trí đặc biệt quantrọng góp phần làm nên tên tuổi của ông Nhìn chung, truyện ngắn của Nguyễn Khảikhá phong phú về đề tài: về nông dân trong quá trình xây dựng cuộc sống mới, về bộđội trong những năm chiến tranh, về những vấn đề xã hội - chính trị có tính thời

sự, về cả những chuyện thường ngày, những trăn trở về chuyện nghề, chuyện đờitrước những biến động phức tạp của xã hội Dù viết về đề tài nào, truyện ngắn củaông cũng thể hiện một cái nhìn đa diện, một sự am hiểu sâu sắc về cuộc sống, vềcon người và xã hội Và bao giờ cũng vậy, truyện ngắn Nguyễn Khải luôn thấmđượm một tình yêu tha thiết với đất nước và con người Việt Nam

1.3 Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu các sáng tác của Nguyễn Khải, chúng tôinhận thấy truyện ngắn của ông mang nhiều dấu ấn văn hóa Việt Nam Có lẽ cuộc đờitrải qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc cùng với những trải nghiệm quanhững chuyến đi thực tế đã tạo nên cho nhà văn sự am hiểu vừa sâu sắc vừa đadạng, phong phú về đời sống văn hóa của con người Việt Nam Phải chăng, đây cũng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 2 ht t p : / / www lrc.tnu e du v n

chính là cơ sở làm nảy sinh những mạch nguồn cảm hứng sâu xa, góp phần tạo nênnhững

trang văn đậm chất văn hóa của Nguyễn Khải Bởi vậy, chúng tôi chọn cách tiếp cậntruyện ngắn của ông dưới góc nhìn văn hóa.

Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá là một cách tiếp cận còn khá mới

mẻ trong đời sống nghiên cứu văn học Tuy nhiên, những năm gần đây cũng đã xuấthiện nhiều công trình nghiên cứu văn học trong mối quan hệ với văn hoá Văn học làmột bộ phận hợp thành của toàn thể cấu trúc văn hóa Bất kì tác phẩm văn học ởthời kì nào cũng đều mang dấu ấn văn hóa của thời kì đó Do vậy, khi nghiên cứumột tác phẩm văn học, sẽ là thiếu sót vô cùng nếu ta không tìm hiểu những giá trịvăn hóa được thể hiện trong tác phẩm văn học đó Nhất là trong giai đoạn hiện nay,việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của mỗi quốc gia đang là vấn đề bức thiết đượcđặt lên hàng đầu Nhận biết được điều này nên chúng tôi mong muốn đi sâu nghiêncứu sáng tác của một tác giả cụ thể theo hướng tiếp cận văn hóa Chúng tôi lựa chọntruyện ngắn của Nguyễn Khải làm đối tượng nghiên cứu bởi truyện ngắn của ông rấtgiàu giá trị văn hóa Trong khi đó, mặc dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu vềcác sáng tác của Nguyễn Khải nhưng lại chưa có công trình nào nghiên cứu một cáchchuyên sâu, có hệ thống về truyện ngắn của ông theo hướng liên ngành văn hóa -văn học

1.4 Sáng tác của Nguyễn Khải đã được đưa vào chương trình học ở đại học và cáctrường phổ thông hiện nay Trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn trước đây

có truyện ngắn Mùa lạc và chương trình sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành có truyện ngắn Một người Hà Nội Nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi mong phần nào

giúp các thầy cô giáo và các bạn học sinh, sinh viên trong việc giảng dạy, học tậptác phẩm

của ông ở nhà trường các

cấp

Từ những lí do trên đây cùng với với niềm say mê và lòng kính trọng, khâmphục tài năng Nguyễn Khải, đặc biệt yêu thích truyện ngắn của ông, chúng tôi lựa

chọn đề tài: “Truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới từ góc nhìn văn hóa” làm

vấn đề nghiên cứu cho luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

Các sáng tác của Nguyễn Khải dù ở thể loại nào thì ngay từ khi mới ra đời cũngluôn tạo được dư luận và gây được sự chú ý của độc giả cũng như của giới phê bình,nghiên cứu văn học Vì thế đã có khá nhiều những bài báo, những công trình nghiên

cứu về tác phẩm của ông Để phục vụ cho những vấn đề mà đề tài nghiên cứu,chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu các ý kiến đánh giá, nhận xét về văn hóa trong mảngtruyện ngắn của Nguyễn Khải thời kì đổi mới.

2.1 Những ý kiến đánh giá về dấu ấn văn hóa trong nội dung truyện ngắn của Nguyễn Khải.

Nguyễn Khải cùng các nhà văn như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng…xứng danh là những “ngọn cờ tiên phong” trong nền văn học Việt Nam thời kì đổimới Các truyện ngắn của Nguyễn Khải thời kì này nhận được sự đánh giá cao củagiới phê bình văn học và bạn đọc cả nước Đáng lưu ý nhất là các bài viết của VươngTrí Nhàn, Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Phan Cự Đệ, Đoàn Trọng Huy, Đào ThủyNguyên, Huỳnh Như Phương… Nhìn chung, các nhà nghiên cứu nhận thấy ở nhà vănmột cách tiếp cận hiện thực độc đáo, một cái nhìn sắc sảo, khả năng nắm bắt nhiềukhía cạnh của đời sống, đặc biệt là sự thể hiện những thân phận, những trạng tháitâm lý của con người một cách sâu sắc, tinh tế Đó cũng là những tư liệu quý báu,những gợi ý bước đầu để chúng tôi triển khai luận văn này

Vương Trí Nhàn trong bài viết Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng từ sau năm 1945 đã ghi nhận thành quả lao động miệt mài, hăng say của

một nhà văn có “phong cách vừa dân dã vừa hiện đại” Trong bài viết, tác giả đã chỉ

ra rằng: “Những truyện ngắn của Nguyễn Khải viết từ 1988 - 1999 đến thời gian gần đây, khơi vào hai mạch chính: Một là cuộc sống hôm nay của người xung quanh, bạn

bè đồng nghiệp quen biết, cùng tuổi tác và tâm sự Hai là số phận những người thân trong gia đình, họ hàng nội ngoại của tác giả, những ông cậu, bà mợ mà tâm tư tình cảm của Nguyễn Khải còn nhiều quyến luyến”[43, tr 116] Nhà nghiên cứu cũng

khẳng định: Nguyễn Khải là nhà văn hiểu rõ con người và cuộc sống hiện đại ngày

nay hơn ai hết: “Muốn tìm hiểu con người thời đại trong tất cả cái hay cái dở của họ, nhất là muốn hiểu cách nghĩ của họ, đời sống tinh thần của họ, phải đọc Nguyễn Khải”[43, tr 121] Như vậy, Vương Trí Nhàn đã chỉ ra một thành công nổi bật của

Nguyễn Khải về giá trị văn hóa trong truyện ngắn của ông, đó là sự am hiểu sâu sắccủa tác giả về tâm hồn, tính cách con người Việt Nam

Viết về nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Khải, tác giả Nguyễn Phượng

trong bài viết Nguyễn Khải - vị sứ đồ tự nguyện trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

nhận xét: “Không phải ngẫu nhiên mà các nhân vật của Nguyễn Khải từ 1987 trở đi phần lớn là những người gặp nhiều rủi ro, thất thiệt, họ cũng là những người già nua, thất thế, lạc thời Chọn đối tượng này, nhà văn xây dựng những hình mẫu nhân vật mới: Con người vật lộn với những hoàn cảnh trớ trêu, với những biến động của cuộc sống vô thường nhưng luôn khát khao hoàn thiện mình, luôn luôn biết giữ gìn phẩm giá và nhân cách…”[46, tr 159] Tác giả bài viết cũng nhận định: “Nhà văn đã phát hiện ra nhiều vẻ đẹp vốn có … Đó là vẻ đẹp đơn sơ mà lộng lẫy của cô Hiền

trong Một người Hà Nội, là vẻ đẹp trầm lắng và cao quý ẩn đằng sau cái vẻ ngoài

lầm lũi, tội nghiệp của ông Hai…”[46, tr 159].

Tìm hiểu truyện ngắn Một người Hà Nội - một trong những truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Khải thời đổi mới, Nguyễn Văn Long có bài viết Nguyễn Khải và

sự đổi mới quan niệm về con người trong “Một người Hà Nội” Nhận xét về nhân

vật bà Hiền, tác giả cho rằng:“Trong quan hệ với xã hội, với thời cuộc, những nét đẹp trong nhân cách của nhân vật này phải được nhìn nhận từ một quan niệm mới, từ những giá trị bền vững theo tinh thần nhân văn và dân chủ Bà Hiền hoàn toàn không phải là nhân vật thuộc mẫu hình “con người mới” của văn học xã hội chủ nghĩa một thời” nhưng cái đáng quý ở nhân vật này “chính là biểu hiện của lòng tự trọng, của ý thức về giá trị nhân cách, không thể để bị đánh mất mình trong hoàn cảnh thay đổi của thời cuộc”, đó là ý thức giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống Tác

giả cũng khẳng định một tình yêu, niềm tin của nhà văn đối với Hà Nội gửi vào hình

ảnh cây si cổ thụ đền Ngọc Sơn sống lại sau trận bão như một biểu hiện rằng: “Mọi thứ xô bồ, hỗn tạp của Hà Nội hiện thời chỉ là những rác nổi trên bề mặt của đời sống, rồi đến lúc nó sẽ bị cuốn đi, để một Thủ đô với 1000 năm văn hiến, với sự

“thanh lịch của người Tràng An” sẽ trở lại”[33] Cũng đi sâu vào tìm hiểu truyện ngắn

Một người Hà Nội, tác giả Trần Viết Thiện trong bài viết Nguyễn Khải - người đi tìm hồn thiêng của đất Kinh kì cho thấy: Cả tập truyện ngắn Hà Nội trong mắt tôi đều

“lấp lánh tình cảm thân thương, yêu quý và rất đỗi tự hào” của người con sinh ra

trên mảnh đất Kinh kì và Một người Hà Nội chính là “truyện ngắn kết lắng đầy đủ

tình cảm, sự ngưỡng vọng

của Nguyễn Khải về mảnh đất Thăng Long nghìn năm văn vật” Tác giả bài viết cho rằng: “Nhân vật cô Hiền trở thành một giá trị văn hóa, một thực thể sống của văn hóa Hà thành”[57].

Trong một bài viết có nhan đề Nguyễn Khải với Hà Nội, tác giả Đinh Quang Tốn chủ yếu đánh giá nội dung của tập truyện Hà Nội trong mắt tôi: “Cả tập truyện

là tập hợp những nhân cách Hà Nội (…) Nhân cách của mỗi con người cũng như bản lĩnh của mỗi dân tộc có lẽ là điều cốt yếu để khẳng định mình”[62, tr 375].

Các bài viết trên đây cũng đã ít nhiều đề cập đến vấn đề giá trị văn hóa có trongnội dung truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỉ đổi mới Tuy nhiên, vì đó không phải lànội dung nghiên cứu chính nên các tác giả không tập trung đi vào nghiên cứu vấn đề

diện nhân cách Tác giả kết luận: “Vẻ đẹp nhân cách được Nguyễn Khải tìm thấy ở những con người hết sức bình thường, những con người hầu như không có công tích gì nhiều, nhưng tấm vải bền chắc của cuộc đời lại được dệt nên từ chính những con người như thế”[41, tr 153].

Luận văn thạc sĩ Hình tượng tác giả trong truyện ngắn của Nguyễn Khải thời

kì đổi mới của Hoàng Thị Anh là một công trình nghiên cứu khá sâu sắc về dấu ấn cá

nhân của nhà văn trong các truyện ngắn của ông thời đổi mới Tác giả luận văn nhậnđịnh: Nguyễn Khải đã thể hiện một cái nhìn hiện thực tỉnh táo để đi vào mọi ngõngách của cuộc sống nhằm tìm ra chân lí, sự thật ở bề sâu cuộc sống tại những nơi

tưởng như êm đềm, phẳng lặng: “Viết về con người trong đời thường hôm nay, Nguyễn Khải khám phá ra nhiều giá trị nhân văn sâu sắc ẩn chứa đằng sau những

con người, những nhân vật rất đỗi bình thường của cuộc sống Nhân vật của ông bước từ cuộc đời vào trang sách tự nhiên, không thi vị mà đượm chất đời sống”[1, tr.

47] Tác giả khái quát: “Cái nhìn hiện thực tỉnh táo của Nguyễn Khải trong thời kì đổi mới là một cái nhìn có chiều sâu lịch sử và văn hóa”[1, tr 48].

Lê Thị Bích Ngọc trong luận văn Những đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Nguyễn Khải đã tập trung khai thác một số đặc trưng của truyện ngắn Nguyễn Khải

trên bình diện nội dung qua cái nhìn về con người và sự lựa chọn đề tài của nhà văn.Đặc biệt về cái nhìn con người trong truyện ngắn Nguyễn Khải, tác giả luận văn đã

nhận định “Sự ca ngợi, trân trọng trong truyện ngắn Nguyễn Khải không chỉ dành riêng cho những con người bất hạnh biết vươn lên tìm hạnh phúc đời mình mà ông

còn dành cho những con người giàu lòng hi sinh, biết sống vì người khác”[40, tr 21].

Về đề tài truyện ngắn, Nguyễn Khải tập trung vào ba đề tài chủ yếu: những vấn đềphức tạp nảy sinh trong thời kì xây dựng xã hội chủ nghĩa, người phụ nữ trong sựthăng trầm biến đổi của thời cuộc và đề tài về Hà Nội thanh lịch hào hoa

Nhìn chung từ những ý kiến đánh giá của các tác giả trên, có thể nhận thấy:Vấn đề văn hóa được thể hiện trong nội dung truyện ngắn Nguyễn Khải đã ít nhiềuđược quan tâm ở những phương diện như: về con người, về cuộc sống gia đìnhtruyền thống hay đời sống văn hóa - xã hội thời đổi mới… Xong phần lớn mọi nghiêncứu mới chỉ dừng lại ở những nhận xét chung, mang tính khát quát chứ chưa đisâu vào tìm hiểu cụ thể và có hệ thống về những dấu ấn văn hóa trong nội dung cáctruyện ngắn của ông Kế thừa thành tựu của những người đi trước, chúng tôi sẽ tiếptục giải quyết vấn đề còn đang bỏ ngỏ này

2.2 Những ý kiến đánh giá về dấu ấn văn hóa trong nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới.

Nguyễn Khải được coi là một trong số ít những nhà văn có cá tính sáng tạonghệ thuật độc đáo và đạt được thành tựu đáng kể trong đổi mới nghệ thuật vănxuôi, bởi vậy đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Nhưng chưa cómột công trình nào tập trung nghiên cứu về dấu ấn văn hóa trong nghệ thuật vănxuôi Nguyễn Khải nói chung và truyện ngắn của ông nói riêng Tuy nhiên, trong quá

trình tìm hiểu, chúng tôi cũng ghi nhận được một số ý kiến đánh giá, nhận xét cótính chất gợi mở cho đề tài nghiên cứu của mình.

Trong số những ý kiến bàn về nghệ thuật truyện ngắn của Nguyễn Khải, đáng

chú ý là bài viết Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bề bộn… của Lại

Nguyên Ân ghi lại cuộc trao đổi giữa ông và Trần Đình Sử về các sáng tác của NguyễnKhải Hai nhà nghiên cứu đã có nhiều nhận định khách quan, sâu sắc về những tácphẩm thuộc giai đoạn sáng tác sau này của Nguyễn Khải Trần Đình Sử cho rằng:

“Thành công trong việc sáng tác của Nguyễn Khải có lẽ do hai đặc điểm chính của anh với tư cách một nghệ sĩ: cảm hứng nghiên cứu và sự phân tích tâm lý” Lại

Nguyên Ân lại có suy nghĩ khác, ông cho rằng độc giả thích Nguyễn Khải bởi “chấtvăn xuôi” của nhà văn Ngoài ra, Lại Nguyên Ân cũng nói đến đặc sắc trong ngôn ngữ

Nguyễn Khải, “một ngôn ngữ rất văn xuôi: nó không ưng rống lên thống thiết mà thường pha ngang sang giọng tưng tửng, đùa đùa Thêm nữa là tính chất nhiều giọng của văn xuôi này: có cái là do người kể chuyện nói, có cái là do những giọng khác nói” Trần Đình Sử cũng nhấn mạnh: “Một chất lượng ngôn ngữ đặc sắc như vậy là phương thức rất lợi hại để phân tích tâm lý Tôi thấy ở văn xuôi của ta có khá nhiều nhà văn miêu tả tâm lý giỏi, nhưng phân tích tâm lý thì ít ai làm được như anh Khải”[2].

Ngôn ngữ trong truyện ngắn Nguyễn Khải cũng được Đoàn Trọng Huy đề cập

đến trong bài viết Vài đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải Tác giả đã chỉ

ra tính chất đa giọng điệu trong sáng tác của nhà văn: “Ngôn ngữ của Nguyễn Khải giàu chất sống, chất văn xuôi là ngôn ngữ hiện thực Đặc biệt là tính chất nhiều giọng điệu Nhà văn thường đứng ở nhiều góc độ, nhiều bình diện để tả và kể”[20, tr 92] Tác giả cũng nhấn mạnh đến tính chính luận: “Sáng tác của Nguyễn Khải là loại sáng tác mang tính luận đề và tính chính luận rõ nét Cái tạo nên sức hấp dẫn của người đọc chính là tính thuyết phục của lí lẽ”[20, 93] Những nhận xét của các nhà

nghiên cứu chính là những gợi ý đầu tiên cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu về ngôn ngữtruyện ngắn Nguyễn Khải dưới góc nhìn văn hóa

Tác giả Trần Thanh Phương trong bài viết Nguyễn Khải với Hà Nội trong mắt tôi khi đi sâu vào nghiên cứu tập truyện Hà Nội trong mắt tôi lại chỉ ra rằng: “Hà

Nội trong mắt tôi không tuân theo những khuôn mẫu thông thường của truyện ngắn

truyền thống đòi hỏi phải có cốt truyện và những pha hấp dẫn, li kì của sự thắt nút,

cởi nút…” và “sự kết hợp nhiều thể loại vào trong một thể loại đã làm cho truyện ngắn Nguyễn Khải giống như một bức tranh giàu màu sắc với nhiều mảng sáng tối xen kẽ, tạo ra một thế giới đa dạng, phong phú”[45, tr 381].

Nguyễn Bích Thu trong bài viết Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải những năm tám mươi đến nay đã tập trung chú ý vào giọng điệu trần

thuật - một trong những yếu tố làm nên phong cách nghệ thuật của NguyễnKhải, gồm các giọng điệu tiêu biểu: giọng triết lí, tranh biện; giọng tâm tình, chia sẻ;

giọng hài hước và hóm hỉnh Tác giả khái quát: “Một giọng điệu trần thuật chịu sức hút của chủ nghĩa tâm lí, kết hợp kể, tả, phân tích một cách linh hoạt, thông minh và sắc sảo Lời văn nghệ thuật của Nguyễn Khải là lời văn nhiều giọng, được cá thể hóa, mang tính đối thoại của tự sự hiện đại”[59, tr 132].

Các sáng tác của Nguyễn Khải cũng là đề tài của nhiều công trình nghiên cứutại các trường đại học, viện nghiên cứu Những luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, khóaluận tốt nghiệp nghiên cứu về phương diện nghệ thuật trong truyện ngắn

Nguyễn Khải rất đáng quan tâm như: “Những đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Nguyễn Khải”(2010) của Lê Thị Bích Ngọc, “Hình tượng tác giả trong truyện ngắn của Nguyễn Khải thời kì đổi mới”(2008) của Hoàng Thị Anh, “Tính liên tục và sự thay đổi trong sáng tác truyện ngắn Nguyễn Khải sau 1986”(2012) của Nguyễn Thị Dương, “Tính chất triết luận trong văn xuôi Nguyễn Khải thời kì đổi mới”(2010) của

Lê Nguyễn Hạnh Thảo… Ở các công trình này, các tác giả khi nói về nghệ thuậttrong truyện ngắn của Nguyễn Khải cũng đã có những phân tích, đánh giá về hệthống nhân vật hay cốt truyện, ngôn ngữ nghệ thuật nhưng chưa đánh giá cụ thể,sâu sắc những giá trị nghệ thuật này trong mối liên hệ với văn hóa Các tác giả mớichỉ “chạm đến” vấn đề này ở mức độ khái quát chung chung

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Bích với đề tài: Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 (qua truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải,

Ma Văn Kháng) đã đi sâu vào vấn đề nghệ thuật tự sự ở ba phương diện: Ngôi kể,

điểm nhìn và giọng điệu trần thuật Ở chương 4 của luận án, tác giả đi sâu nghiêncứu về giọng điệu trần thuật của ba tác giả Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma

Văn Kháng Tác giả luận án đã cho chúng ta thấy được qua giọng điệu trần thuật,Nguyễn

Khải thể hiện niềm tự hào về vẻ đẹp thiên nhiên, quê hương, đất nước và nhữnggiá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Khảo sát truyện ngắn của Nguyễn Khải, tác

giả khái quát: “Thể hiện giọng điệu ngợi ca, nhà văn không hô hào bằng những mĩ

từ, những hình ảnh so sánh bay bổng mà bằng lối tả thực với ngôn ngữ hiện thực, giàu sức sống”[5, tr 112], “giọng điệu mỉa mai trào lộng vẫn mang sắc thái khách quan song đằng sau đó là một nỗi băn khoăn về thói đời (…) thể hiện rõ sự bất bình, nỗi chua chát khi con cái không tiếp nối được truyền thống gia đình và lấy đồng tiền làm thước đo cho mọi giá trị của cuộc sống”[5, tr 115] Như vậy, vấn đề dấu ấn văn

hóa thể hiện trong giọng điệu trần thuật của Nguyễn Khải đã được tác giả đề cậpđến Tuy nhiên, đây mới chỉ dừng lại là những nhận xét chứ không phải là vấn đềnghiên cứu trọng tâm của đề tài vì thế người viết không đi sâu vào tìm hiểu

Luận văn Tính liên tục và sự thay đổi trong sáng tác truyện ngắn Nguyễn Khải sau 1986 của Nguyễn Thị Dương đã đi sâu vào phân tích tính liên tục trong

sáng tác của Nguyễn Khải ở hai phương diện nội dung và nghệ thuật Luận văn có đềcập đến một số giọng điệu chủ đạo trong sáng tác của Nguyễn Khải gần với lối nóitrong văn hóa dân gian Việt Nam, đó là: giọng kể chuyện hóm hỉnh, dân dã và giọngvăn tâm tình, chia sẻ

Như vậy, qua việc khảo sát lịch sử vấn đề nghiên cứu sáng tác của NguyễnKhải, chúng tôi nhận thấy: Giá trị văn hóa trong truyện ngắn của nhà văn đã ít nhiềuđược đề cập đến nhưng mới chỉ dừng lại ở những nhận định có tính khái quát

mà chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống

Thực tế đó đã gợi ý cho chúng tôi lựa chọn đề tài: Truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới từ góc nhìn văn hóa Kế thừa những kết quả nghiên cứu của người đi trước,

chúng tôi sẽ mở rộng, khơi sâu và làm rõ những giá trị, dấu ấn văn hóa có trong nộidung và nghệ thuật của truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu: Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa văn học và văn hóa,dấu ấn và giá trị văn hóa trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới Đồng thời

khẳng định những đóng góp của nhà văn trên cả hai phương diện văn học và vănhóa.

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Luận văn tạo một cơ sơ lí luận cần thiết để soi tỏ mối quan hệ giữa văn học và vănhóa Từ đó có cơ sở để tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới trong mốiquan hệ liên ngành văn hóa - văn học.

- Luận văn nhằm chỉ ra những nét đặc sắc về văn hóa Việt Nam được thể hiện trongcác truyện ngắn của Nguyễn Khải, giúp cảm thụ truyện ngắn của ông một cách sâusắc hơn Từ đó góp phần khẳng định phong cách nghệ thuật và đóng góp của NguyễnKhải đối với nền văn học Việt Nam hiện đại cũng như đối với việc giữ gìn bản sắc vàbồi đắp văn hóa Việt Nam thời kì đổi mới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung vào việc tìm hiểu truyện ngắnNguyễn Khải thời kì đổi mới dưới góc nhìn văn hóa ở hai phương diện là nội dung vànghệ thuật

- Phạm vi tài liệu nghiên cứu:

+ Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi chọn khảo sát toàn bộ truyện ngắn củaNguyễn Khải thời kì đổi mới, trong đó tập trung nghiên cứu những truyện ngắn tiêubiểu trong các cuốn:

- Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Khải, Nxb Hội Nhà văn, 2002

- Nguyễn Khải - Tuyển tập truyện ngắn, Nxb Văn hóa Thông tin, 2014.

- Hà Nội trong mắt tôi, Nxb Văn hóa Thông tin, 2014.

+ Ngoài ra, chúng tôi cũng có sự so sánh với những truyện ngắn và tiểu thuyếtcủa Nguyễn Khải ở giai đoạn trước đổi mới và tác phẩm của một số nhà văn khác đểtìm ra nét riêng trong sự thể hiện của Nguyễn Khải ở góc độ văn hóa

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi sử dụng một số phương phápnghiên cứu cơ bản sau đây:

5.1 Phương pháp thống kê, khảo

5.4 Phương pháp nghiên cứu xã hộihọc

5.5 Phương pháp tiếp cận từ góc độ lịchsử

5.6 Phương pháp nghiên cứu liên ngành

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên và tương đối toàn diện, có hệ

thống về truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới từ góc nhìn văn hóa Luận văngóp thêm cái nhìn mới về phương diện văn hóa trong truyện ngắn của Nguyễn Khải,khẳng định những thành tựu đặc sắc và đóng góp cơ bản của Nguyễn Khải đối vớinền văn học Việt Nam hiện đại

- Luận văn có ý nghĩa thực tiễn, nhất là đặt trong bối cảnh hội nhập văn hóatoàn cầu hiện nay nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa đang mở ra nhiều triểnvọng mới mẻ cho cách tiếp cận văn chương Nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Khải từgóc nhìn văn hóa, một lần nữa, chúng tôi cũng góp phần khẳng định khuynh hướngnghiên cứu này Luận văn cũng có những đóng góp nhất định vào vấn đề giữ gìn vàphát huy giá trị văn hóa dân tộc

- Luận văn có thể trở thành tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng

dạy và học tập về tác phẩm của Nguyễn Khải trong các nhà trường đại học, cao đẳng

và THPT

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần Nội dung của luận văn gồm 3 chương:Chương 1: Một số vấn đề lí luận Truyện ngắn Nguyễn Khải thời kì đổi mới

Chương 2: Dấu ấn văn hóa trong nội dung truyện ngắn Nguyễn Khải

Chương 3: Dấu ấn văn hóa trong nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Khải

Chương 1MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN.

TRUYỆN NGẮN NGUYỄN KHẢI THỜI KÌ ĐỔI MỚI1.1 Một số vấn đề lí luận

1.1.1 Khái niệm về “văn hoá” và “văn học”

* Khái niệm “văn hoá”

Văn hoá là khái niệm mang nội hàm rộng và hết sức phong phú Trong khoa

học nhân văn, khái niệm văn hoá đã tạo nên sự tranh luận với rất nhiều cách

hiểu khác nhau Cho đến nay, chưa có một định nghĩa thống nhất về Văn hoá Theo UNESCO, trên thế giới hiện nay có khoảng hơn 400 định nghĩa về Văn hoá Theo

từng góc độ tiếp cận, có định nghĩa xuất phát từ bình diện lịch sử, chính trị, xã hội, cóđịnh nghĩa xuất phát từ những đặc trưng, chức năng, cấu trúc… Tuỳ theo mỗi ngành,mỗi lĩnh vực, mỗi nhà khoa học lại có một cách định nghĩa khác nhau Điều này đã

tạo nên sự phong phú cho khái niệm Văn hoá.

Về nguồn gốc thuật ngữ “Văn hoá”, theo các nhà ngôn ngữ học phương Tây,

Văn hoá (culture) - với tư cách là một danh từ độc lập - chỉ bắt đầu được sử dụng

vào cuối thế kỉ XVII Người đầu tiên đưa thuật ngữ “culture” vào trong khoa học lànhà nghiên cứu pháp luật người Đức S.Pufendorf (1632-1694) Ông đã sử dụng thuậtngữ này để chỉ toàn bộ những gì do con người tạo ra và khẳng định: Các sản phẩmnhân tạo này khác với các sản vật thiên nhiên, tựa như con người được giáo dục

khác với con người không được giáo dục Sang thế kỉ XIX, thuật ngữ Văn hoá được sử

dụng ngày càng nhiều ở các quốc gia cả trong lĩnh vực khoa học lẫn trong đời sốnghằng ngày

Ở phương Đông, từ Văn hoá được sử dụng rất sớm Theo tư liệu ghi chép của

Trung Hoa cổ đại, từ “Văn” có nghĩa gốc là vẻ đẹp do màu sắc tạo ra Từ nghĩa gốcnày, “Văn” có nghĩa là hình thức đẹp trong lễ, nhạc, trong cách cai trị, trong ngônngữ cũng như trong cách cư xử… “Hoá” có nghĩa là làm thay đổi, làm cho trở nêntốt, đẹp, hoàn thiện

Như trên đã nói, Văn hoá là khái niệm có thể được nhìn từ nhiều góc độ khác

nhau nên có nhiều cách định nghĩa khác nhau Xin đưa ra một số định nghĩa mà theo

chúng tôi là tiêu biểu, đáng chú ý về Văn hoá Trước hết, ta không thể không nhắc

đến định nghĩa đầu tiên được ghi nhận rộng rãi của E.Tylor trong cuốn sách Văn hoá nguyên thuỷ xuất bản năm 1881 tại Luân Đôn Trong cuốn sách này, E.Tylor định nghĩa: “Từ văn hoá hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học nói chung gồm

có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lực và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội”(Dẫn theo [66, tr 13]) Với định nghĩa này, lần đầu tiên Văn hoá không còn được hiểu bó hẹp ở trường nghĩa “vun trồng trí óc” hay “giáo hoá bằng văn” nữa mà Văn hoá đã được nhìn nhận như là kết quả trong các lĩnh vực hoạt động của con người.

Tổ chức UNESCO cũng đã đưa ra một định nghĩa khá đầy đủ về văn hoá mà

theo chúng tôi đáng chú ý hơn cả: “Văn hoá hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng soi xét về bản thân Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính,có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà chúng ta xét đoán được những giá trị và thực thi những sự lựa chọn Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt những giá trị văn hóa mới mẻ và sáng tạo ra những công trình vượt trội lên bản thân”[63, tr 5-6] Như vậy, UNESCO đã nhìn nhận Văn hoá theo nghĩa rộng nhất của

Nhà nghiên cứu Trần Ngọc Thêm lại đưa ra một định nghĩa khác về văn hóa dựa trên

cái nhìn cấu trúc hệ thống và loại hình: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị

vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội”[56, tr 10].

Từ những định nghĩa về Văn hoá trên đây, ta có thể hiểu một cách khái quát

như sau: Con người trong quá trình sống đã sáng tạo ra những giá trị vật chất và tinh

thần Văn hoá chính là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần ấy Văn hóa được

sáng tạo ra nhằm phục vụ con người trong quá trình ứng xử với môi trường tựnhiên và xã hội, được con người lưu giữ và truyền tải từ thế hệ này sang thế hệkhác Đồng thời, văn hóa là hoạt động mang tính biểu tượng và mang những giá trịđược kết tinh thành những bản sắc riêng, đặc thù riêng để phân biệt dân tộc này với

dân tộc khác Văn hoá gắn liền với cuộc sống con người, với sự phát triển và hoàn

thiện của con người, xã hội

* Khái niệm “văn học”

Văn học hiểu theo nghĩa rộng là thuật ngữ gọi chung mọi hành vi ngôn ngữ nói

- viết và các tác phẩm ngôn ngữ Theo cách hiểu này thì các tác phẩm chính trị, triết

học, tôn giáo… cũng có thể được gọi chung là Văn học Theo nghĩa hẹp mà ngày nay chúng ta thường dùng thì khái niệm Văn học bao gồm các tác phẩm ngôn từ phản

ánh những vấn đề đời sống xã hội bằng hình tượng nghệ thuật Như vậy khi hiểu

Văn học theo nghĩa hẹp, chúng ta đã loại ra ngoài các tác phẩm chính trị, triết học,

tôn giáo

Khái niệm Văn học có khi được dùng tương tự như khái niệm văn chương.

Tuy nhiên, khái niệm văn học thường có nghĩa rộng hơn khái niệm văn chương Vănchương thường chỉ nhấn mạnh vào tính thẩm mĩ, tính sáng tạo của văn học vềphương diện nghệ thuật ngôn từ

Ta có thể khẳng định, văn học là một loại hình nghệ thuật ngôn từ Cũng nhưmàu sắc đối với hội hoạ, âm thanh đối với âm nhạc, ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất củavăn học Tuy nhiên, thứ ngôn ngữ được đưa vào sử dụng trong văn học không phảingôn ngữ bình thường ta vẫn dùng hằng ngày mà phải là “ngôn ngữ nghệthuật” Theo M Gorki, ngôn ngữ nhân dân là tiếng nói “nguyên liệu”, còn ngôn ngữvăn học là tiếng nói đã được những “người thợ tinh xảo nhào luyện” Mỗi nhà vănlớn đều là những nhà ngôn ngữ trác tuyệt Trong sự sáng tạo của nhà văn, sự sángtạo về ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng Ngôn ngữ cũng là phương tiện để nhà văn

xây dựng nên các hình tượng nghệ thuật Thông qua các hình tượng nghệ thuật củamình, nhà văn thể hiện lập trường, quan điểm, suy nghĩ của mình trước hiện thựccuộc sống.

Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đưa ra một định nghĩa khá đầy đủ

về văn học như sau:

“Văn học là loại hình nghệ thuật sáng tạo bằng ngôn từ Khái niệm văn học bao gồm cả văn học dân gian, được sáng tác và lưu truyền bằng miệng từ đời này sang đời khác và văn học viết được sáng tác và lưu truyền dưới hình thức văn bản viết (…) Văn học là sự phản ánh của đời sống xã hội thể hiện sự nhận thức và sáng tạo của con người(…) Văn học lấy con người làm đối tượng nhận thức trung tâm Văn học nhận thức con người với toàn bộ tính tổng hợp, toàn vẹn, sống động trong các mối quan hệ đời sống phong phú và phức tạp của nó trên phương diện thẩm mĩ Trong tác phẩm văn học, nhà văn không chỉ nhận thức chân lý khách quan mà còn bộc lộ tư tưởng và tình cảm, ước mơ

và khát vọng của mình đối với con người và cuộc sống Do đó, nội dung của văn học là sự thống nhất biện chứng giữa phương diện chủ quan và phương diện

khách quan”[18, tr 401-402].

Tóm lại, văn học là một hình thái ý thức xã hội đặc thù và có vị trí quan trọng trong nền văn hoá của một dân tộc

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học

Văn hoá và văn học là hai vấn đề luôn gắn bó mật thiết với nhau Nói tới văn

hoá của một dân tộc ta thường nghĩ tới văn học, bởi “văn học có một vị trí không

thể thiếu trong mỗi nền văn hoá” (Trần Đình Sử) Văn học là sự “tự ý thức” của văn

hóa Văn học không những là một bộ phận của văn hóa, chịu sự ảnh hưởng và chiphối trực tiếp của văn hóa, mà còn là một trong những phương tiện tồn tại vàbảo lưu văn hóa Có thể khẳng định, không thể có nền văn học nằm ngoài tổng thểvăn hoá nhân loại

Mối quan hệ giữa văn học và văn hóa là mối quan hệ hữu cơ giữa cái riêng vàcái chung, giữa cái bộ phận và cái toàn thể Văn học cùng với triết học, chính trị, tôngiáo, đạo đức… là những bộ phận hợp thành của toàn thể cấu trúc văn hoá Nếu vănhoá trong quá trình hình thành và phát triển đã trải qua những chặng đường tìm

kiếm, lựa chọn, đấu tranh và sáng tạo để hình thành nên những giá trị trong xã hộithì văn học chính là nơi lưu giữ những thành quả giá trị xã hội đó Ở một khía cạnhnào đó,

có thể nói, văn học là “tấm gương phản chiếu” văn hoá bằng nghệ thuật ngôn từ.

Nói như nhà nghiên cứu Huỳnh Như Phương: “Văn học là văn hoá lên tiếng bằng ngôn từ nghệ thuật”.

Một điều dễ nhận thấy là cả văn hoá và văn học đều lấy con người làm trungtâm Con người chính là chủ thể sáng tạo và đồng thời cũng là cái đích hướng tớicủa văn hoá và văn học Do đó, văn hoá và văn học đều có những tác động chi phốilẫn nhau Sự tác động chi phối thể hiện trước nhất ở việc, văn học làm nên diệnmạo cho văn hóa Mặt khác, văn hoá lại chính là “chất liệu” của văn học, là “chìakhoá” mở ra “cánh cửa” nghệ thuật trong tác phẩm văn học M Bakhtin khẳng

định: “Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hoá Không thể hiểu nó ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hoá của một thời đại trong đó nó tồn tại ” (Dẫn theo [60, tr 362]).

Trong mỗi tác phẩm văn học, bao giờ ta cũng tìm thấy những hình ảnh của mộtnền văn hoá qua sự tiếp nhận và phản ánh của chủ thể sáng tạo văn học Đó có thể

là hình ảnh của một nền văn hoá nông nghiệp lúa nước qua kho tàng tục ngữ, cadao

Việt Nam; đó là những vẻ đẹp văn hoá Việt của “một thời vang bóng” trong nhữngtrang tuỳ bút tài hoa của Nguyễn Tuân; hay bản sắc văn hoá dân tộc thiểu số vùngnúi Tây Bắc, Việt Bắc trong truyện ngắn của Tô Hoài, Cao Duy Sơn, Ma Văn Kháng…Tác phẩm văn học mang bóng dáng của văn hoá là hệ quả tất yếu bởi bản thân ngườinghệ sĩ sáng tạo văn học cũng là một sản phẩm văn hoá; cách suy nghĩ, quan điểm,lối viết của họ bị chi phối bởi một nền văn hoá nhất định Chính điều đó đã chi phốicách lựa chọn đề tài, thể hiện chủ đề, xây dựng nhân vật… của nhà văn Đồng thời,văn hoá cũng chi phối cách đánh giá, thưởng thức của người đọc trong quá trình tiếpnhận, bởi đối tượng người đọc này đã được rèn luyện về thị hiếu thẩm mĩ trong mộtmôi trường văn hoá nhất định Do vậy, nếu muốn tìm hiểu bức tranh văn hoá củamột thời đại, người ta có thể căn cứ vào những dữ liệu có trong các tác phẩm vănhọc Nói cách khác, thực tiễn văn học có thể cung cấp những cứ liệu đáng tin cậy chokhoa học nghiên cứu văn hoá

Nếu như văn hoá chi phối hoạt động và sự phát triển của văn học thì ngược lại,văn học cũng có những tác động nhất định đến đời sống văn hoá Trước hết, vănhọc

là nơi bảo lưu những giá trị văn hoá nhân loại Có những giá trị văn hoá từ lâu, nay

đã không còn nữa mà người ta chỉ có thể biết đến nó trong các tác phẩm văn học.Văn học dân gian chính là nơi bảo lưu văn hoá dân gian truyền thống, những tậptục, những tín ngưỡng, phong tục, lễ hội… từ ngàn xưa, nay chỉ còn đọng lại bóngdáng trong những tác phẩm văn học

Văn học góp phần khẳng định, định hướng những giá trị văn hoá nhân loại Cácnhà văn đích thực đồng thời cũng là những nhà văn hoá Bằng nghệ thuật ngôn từ,

họ khẳng định những giá trị văn hoá của dân tộc, bảo lưu và góp phần tuyên truyềnđến mọi người những nét đẹp văn hoá Đồng thời họ đấu tranh, phê phán nhữngbiểu hiện phản văn hoá, góp phần “thanh lọc” tạo nên một nền văn hoá lành mạnh,tốt đẹp Thậm chí, các nhà văn thông qua các tác phẩm văn học của mình còn đi tiênphong, định hướng cho sự phát triển một lí tưởng thẩm mỹ, một lối sống văn hoámới mẻ Tác phẩm văn học tác động vào tình cảm của con người, qua đó điềuchỉnh cách sống, cách suy nghĩ, cách ứng xử trong văn hoá cộng đồng Đó là khảnăng điều

chỉnh văn hoá của văn học Tuy nhiên, “Văn học không thể có ảnh hưởng tức thời, trực tiếp đến hành động của con người mà chỉ có thể tác động đến con người với tư cách là chủ / khách thể của văn hoá, làm cho con người biến chuyển rồi mới phát sinh hành động cụ thể”[61].

Như vậy, văn học và văn hoá gắn bó với nhau trong mối quan hệ hữu cơ mậtthiết không thể tách rời Nhà văn sáng tác tác phẩm văn học là một hoạt động vănhoá, tác phẩm văn học là một sản phẩm văn hoá và người đọc là người hưởng thụvăn hoá

1.1.3 Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hoá

Văn hoá và văn học có mối quan hệ mật thiết, ảnh hưởng và chi phối lẫn nhau.Bởi vậy, việc tìm hiểu văn học trong mối quan hệ với văn hoá là một hướng đi cầnthiết và có triển vọng

Trong lịch sử nghiên cứu văn học, có rất nhiều con đường, nhiều phương thứckhác nhau để tiếp cận một tác phẩm văn học như: xã hội học, thi pháp học, nghệ

thuật học… Trong đó, phương thức tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa đãngày một khẳng định được thế mạnh cũng như tính ưu việt của mình Nhất làtrong bối cảnh giao lưu văn hóa mạnh mẽ như hiện nay, nghiên cứu văn học từ gócnhìn văn hóa đã

“mở rộng phạm vi đề tài nghiên cứu văn học, cho phép người ta nhìn văn học dưới nhiều góc độ mới đầy hứa hẹn” (Trần Đình Sử).

Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hoá (hay còn gọi là phương pháp tiếp cận

văn hoá học) “ưu tiên cho việc phục nguyên không gian văn hoá trong đó tác phẩm văn học đã ra đời, xác lập sự chi phối của các quan niệm triết học, tôn giáo, đạo đức, chính trị, luật pháp, thẩm mĩ, quan niệm về con người, cũng như sự chi phối của các phương diện khác nhau trong đời sống sinh hoạt xã hội sống động hiện thực… từng tồn tại trong một không gian văn hoá xác định” [58, tr 9-10] Hướng nghiên cứu này

chính là việc đặt tác phẩm văn học trong không gian văn hoá đã tác động đếntác phẩm văn học ấy Nền văn hoá dân tộc là mảnh đất ươm mầm cho văn học nảy

nở, mang lại cho văn học một sức sống, một màu sắc riêng Mạch nguồn văn hoádân tộc thấm sâu vào tâm hồn người nghệ sĩ và chi phối thế giới nghệ thuật cũngnhư ngôn từ của tác phẩm văn học mà họ sáng tạo ra Mỗi nhà văn đều chịu ảnhhưởng của một nền văn hoá riêng Vì thế, muốn hiểu sâu giá trị tư tưởng của mộttác phẩm văn học ta không thế tách rời những yếu tố văn hoá thể hiện trong tácphẩm đó Mỗi dân tộc cũng đều có một nền văn hoá riêng, nghiên cứu văn họckhông thông qua văn hoá sẽ dẫn đến những khó khăn, sai lầm không thể tránhkhỏi trong việc nhận định giá trị đích thực của một tác phẩm văn học

Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá là hướng tiếp cận ngày càng đượcchú trọng và mở rộng phát triển theo nhiều hướng tìm hiểu khác nhau Có hướngnghiên cứu nhằm nhận diện và miêu tả các biểu hiện văn hóa có trong các tác phẩmvăn học; cũng có hướng nghiên cứu thiên về giải mã các hình tượng nghệ thuật,tìm ra nền tảng văn hoá lịch sử của chúng; lại có hướng nghiên cứu trên phươngdiện ngôn ngữ của các văn bản nghệ thuật, đi tìm hiểu nghĩa và cơ chế kiến tạonghĩa của nội dung / hình thức của các tác phẩm văn học từ bối cảnh văn hóa - xãhội…

Phương pháp tiếp cận văn hoá học từ lâu đã được giới nghiên cứu vận dụnghoặc là tự giác, hoặc là tự phát trong một số công trình nghiên cứu văn học Tác giả

Trần Nho Thìn trong cuốn Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hoá đã