Tạo xúc cảm cho học sinh qua sử dụng tranh cổ động trong dạy học lịch sử

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học lịch sử Tên đề tài: Sử dụng tranh cổ động nhằm tạo xúc cảm cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam 1954 1975 Tác giả: Trần Thanh Quang Lớp: K63CLC Khoa Lịch sử Đại học Sư phạm Hà Nội 1

LỜI CẢM ƠN

Khóa luận Tốt nghiệp là một trong những công trình quan trọng trênchặng đường của mỗi sinh viên Để hoàn thành khóa luận này, trước hết, em

xin được bày tỏ và gửi lời cảm ơn trân trọng đến PGS.TS Trịnh Đình Tùng,

người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt quá trình thựchiện những công trình của mình, từ nghiên cứu khoa học năm thứ 3, đến khóaluận tốt nghiệp này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, đặcbiệt các thầy cô trong Tổ bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử đãtạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứuchuyên ngành tại Khoa và Trường

Em cũng xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo và các

em học sinh trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong - Thành phố Nam Định,trường THPT Phú Xuyên A – Hà Nội, các bạn trong tập thể K63.CLC vànhiều bạn bè đồng trang khác đã động viên và sẻ chia trong thời gian em họctập tại trường, cũng như trong thời gian khó khăn làm khóa luận tốt nghiệp

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Trần Thanh Quang

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Dạy học là một hoạt động đặc thù vì đối tượng dạy học là con ngườiđòi hỏi người GV phải có vốn kiến thức về chuyên môn và phương pháp dạyhọc Phương pháp dạy học là con đường, cách thức hoạt động giữa GV và HSđược hiểu là sự thống nhất của quá trình truyền thụ và tiếp thu kiến thức về cả

lí thuyết lẫn thực hành mà nhờ đó HS nắm vững được kiến thức, kĩ năng, kĩxảo, hình thành được thế giới quan và năng lực của bản thân Mặt khác, trong

sự nghiệp đổi mới hiện nay, Đảng và Nhà nước luôn coi trọng giáo dục, “giáo dục là quốc sách hàng đầu” Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển,

nên vấn đề này được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch pháttriển kinh tế - xã hội Giáo dục vừa là mục tiêu, vừa là động lực cho sự phát

triển kinh tế xã hội Trong “Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2011 -2020” đã khẳng định: tiếp tục phấn đấu đến năm 2020 cơ bản nước ta phát

triển thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, chính trị, xã hội ổn định,dân chủ, kỷ cương, đồng thuận… Để làm được điều đó chiến lược nhấn

mạnh: “phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung đổi mới cơ bản, toàn diện nền giáo dục quốc dân gắn kết chặt chẽ phát triển nguồn nhân lực và ứng dụng khoa học và công nghệ” [10; Tr.8].

Giáo dục hướng tới đào tạo ra những con người mới năng động, sáng tạo, cónăng lực tự giải quyết các vấn đề trong cuộc sống; con người đó được trang bịkiến thức trong các lĩnh vực, có kĩ năng và khả năng học tập suốt đời

Từ xa xưa giáo dục lịch sử luôn được xem là một nội dung quan trọng

trong giáo dục nhà trường tại bất cứ thời đại nào.“Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống”, “Là bó đuốc soi đường tới tương lai” Học lịch sử không chỉ là

tìm hiểu về quá khứ về cội rễ ông cha mà hơn cả là học để rút kinh nghiệm từquá khứ, hiểu biết hiện tại và hướng tới tương lai Bộ môn Lịch sử cung cấpcho HS hệ thống tri thức cơ bản về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới với các

sự kiện cụ thể, nhằm dựng lại cho HS bức tranh quá khứ của xã hội loài người

đã xảy ra Đồng thời nó có tác dụng lớn trong việc phát triển tư duy của HS,đặc biệt là tư duy độc lập, sáng tạo trong quá trình lĩnh hội tri thức Bản thânkiến thức lịch sử tự thân đã mang trong mình tính giáo dục cao cho HS vềphẩm chất đạo đức, tư tưởng, tình cảm Do vậy, bộ môn Lịch sử có ý nghĩađặc biệt quan trọng trong việc giáo dục truyền thống dân tộc, tinh thần nhânvăn – những giá trị dễ bị xói mòn trong cuộc sống hiện đại Nhận thức đượcđiều đó nhưng việc dạy học bộ môn Lịch sử hiện nay ở trường phổ thông thực

sự “có vấn đề” Những câu chuyện về hàng nghìn điểm 0 môn Lịch sử trong

kỳ thi tuyển sinh Đại học, HS xé đề cương môn Lịch sử khi hay tin khôngphải thi tốt nghiệp môn Lịch sử, hay mới đây là việc thực hiện đổi mớichương trình SGK hướng tới dạy tích hợp phân môn khoa học xã hội (trong

đó có môn Lịch sử với Địa lí và Giáo dục quốc phòng an ninh trong mônCông dân với Tổ quốc)1 … khiến dư luận xã hội sục sôi và những người tâmhuyết với môn Lịch sử không khỏi chạnh lòng Tầm quan trọng của giáo dụclịch sử là không thể phủ nhận nhưng thực tế nêu trên khiến ta buộc phải nhìnnhận từ chính cách dạy và học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay Một vấn

đề đặt ra là người thầy đã biết truyền cảm hứng cho HS hay chưa? Truyềncảm hứng bằng cách nào?

Bản thân tác giả nhận thấy việc tạo xúc cảm cho HS trong dạy học nóichung và DHLS nói riêng là rất quan trọng Trong cuộc sống chúng ta thườnglàm việc hiệu quả nhất khi có cảm hứng Trong học tập cũng không ngoại lệ,nếu không có hứng thú việc lơi lỏng bài vở của HS như một điều hiển nhiên

Có những môn học được HS ưu tiên khám phá bởi sự thích thú vốn có của nó

HS thường thích thú tìm tòi và mong muốn tìm tòi những gì chưa được biết.Lịch sử rõ ràng có ưu thế hơn ở phương diện này? Vậy tại sao người GV không

1 Xem thêm “Vì sao là "Công dân với Tổ quốc", vì sao bắt buộc?”,

buoc.html

http://www.nhandan.com.vn/giaoduc/item/28003002-vi-sao-la-cong-dan-voi-to-quoc-vi-sao-bat-lấy đó làm điểm tựa để giúp môn học của mình trở nên hấp dẫn Cái khó ở đâychính là việc người GV chưa biết cách tìm nguồn khơi xúc cảm cho HS.

Qua tìm hiểu và ứng dụng thực tiễn, tác giả nhận thấy tranh cổ động,tuy không phải là một nguồn tư liệu dạy học mới, nhưng có tác dụng lớntrong việc khơi dậy xúc cảm lịch sử ở HS Tranh cổ động với tất cả sự phảnánh phong phú nội dung lịch sử, sự sinh động và dân dã của nó đã mang đếnnhững cảm hứng tìm hiểu lịch sử cho cả thầy và trò

Trong lịch sử dòng tranh cổ động Việt Nam, thời đại kháng chiến chốngPháp, chống Mĩ (1945 – 1975) được xem là thời kỳ rực rỡ nhất của dòngtranh này Hòa chung với không khí sục sôi cả nước chiến đấu chống đế quốc,những tác phẩm tranh cổ động là vũ khí tuyên truyền sắc bén của Đảng vàNhà nước kêu gọi, giục giã lớp lớp người dân Việt Nam đầu quân tiêu diệtbầy lang sói

Trên cơ sở nhận thức những điều trên, chúng tôi xin lựa chọn vấn đề:

“Sử dụng tranh cổ động để tạo xúc cảm cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam 1945 – 1975, lớp 12 THPT” làm đề tài cho khóa luận tốt nghiệp

của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Chưa có một tài liệu hay công trình nào nghiên cứu hoàn chỉnh về việctạo xúc cảm cho HS trong DHLS nói chung, sử dụng tranh cổ động để tạo xúccảm lịch sử cho HS nói riêng Tuy nhiên, với từng vấn đề đã có nhiều sảnphẩm nghiên cứu tâm lí học, giáo dục học, mĩ thuật… cung cấp cho ta nhữnghiểu biết ít nhiều

a Tài liệu Tâm lí học, giáo dục học

Những công trình tâm lí học của các học giả Liên Xô (cũ) cũng như cáchọc giả phương Tây và Việt Nam cho những hiểu biết cơ bản về vấn đề xúc cảm

Trong cuốn “Tâm lí học” của nhóm tác giả A.G.Côvaliôp,

A.A.Stepanôp, X.N.Sabalin chủ biên, Nxb Giáo dục Moscow 1966 đã dành

riêng chương thứ XI nghiên cứu về “cảm xúc, tình cảm và các thuộc tính tình

cảm của cá nhân” Các tác giả đi sâu tìm hiểu khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa,

các thuộc tính, sự phát triển, hình thành tình cảm ở trẻ Tuy nhiên, các tác giả

đã gắn liền tình cảm với cảm xúc

Trong cuốn “Tâm lí học cá nhân tập 1” của A.G.Côvaliôp, Nxb Giáo

dục, Hà Nội (1971) dành chương VIII, viết về vấn đề cảm xúc, tình cảm Tácgiả khẳng định tình cảm là một thuộc tính của nhân cách, là thái độ cảm xúcđối với hiện thực Tình cảm được hình thành do hệ thống hóa và khái quát hóanhững cảm xúc của con người Cảm xúc là những rung cảm (rung động) vớinội dung và cường độ khác nhau của đời sống xã hội cá nhân Cảm xúc là cái

có trước, tình cảm không chỉ được thể hiện, mà còn được hình thành trên cơ

sở của những quá trình cảm xúc

A.G.Côvaliôp với cuốn “Tâm lí học xã hội”, Nxb Giáo dục, Hà Nội

năm 1976, tiếp tục đi sâu nghiên cứu về cảm xúc xã hội, tâm trạng xã hội vàtình cảm xã hội Trong đó, tác giả nhấn mạnh cảm xúc là những rung cảmdiễn ra trong thời gian ngắn, phản ánh những biến cố có ý nghĩa đối với hoạtđộng sống của cá nhân hoặc của tập thể xã hội Ở đây tác giả xem xét cácthuộc tính tâm lí cảm xúc, tâm trạng và tình cảm dưới góc độ xã hội, trongmối quan hệ giữa cá nhân với xã hội

Trong cuốn tâm lí học hứng thú, tập 2 của K.Platônôp, Nxb Giáo dục

Hà Nội năm 1983 cho rằng: “Cảm xúc hoặc tình cảm- đó là một hình thái đặc biệt của mối quan hệ của con người đối với các đối tượng và hiện tượng của hiện thực”.

Trong những năm cuối thế kỉ XX, tâm lí học phương tây rất chú ý đếnviệc nghiên cứu về xúc cảm, trong đó có cuốn sách nổi tiếng của Daniel

Goleman “Trí tuệ xúc cảm- làm thế nào để biến những xúc cảm của mình thành trí tuệ”, Nxb Khoa học Xã hội, năm 2002 Cuốn sách chủ yếu đề cập

khả năng điều khiển và làm chủ cảm xúc của con người để ứng dụng vào cuộcsống nhưng cũng đã đề cập một cách khái quát về xúc cảm nói chung

Những nhà tâm lí học Việt Nam cũng dành nhiều thời gian và công sức

để làm sáng rõ các vấn đề liên quan đến tình cảm, xúc cảm của con người.GS.VS Phạm Minh Hạc trong cuốn Tâm lí học, Nxb Giáo dục, Hà Nội năm

1992 đã coi cảm xúc là một quá trình tâm lí như thích, ghét, dễ chịu, khó chịu,yêu thương… Tác giả cũng phân biệt xúc cảm với tình cảm, các dạng thể hiệncủa tình cảm, vai trò của tình cảm trong đời sống và công tác giáo dục

Những nghiên cứu về cảm xúc, tình cảm còn được đề cập đến trong các

công trình như “Tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học sư phạm” của N.Đ.Lêvinôp hay “Đời sống tình cảm của học sinh” của P.M.Iacopsoson Trong đó, trên

cơ sở đặc điểm tâm lí của các lứa tuổi đến thanh niên các tác giả chỉ ra cácđặc điểm về tình cảm và cảm xúc của HS trong từng giai đoạn Hay các công

trình “Những thuộc tính tâm lí điển hình của nhân cách” của tác giả Lê Thị Bừng (cb), Khoa Tâm lí giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2007; “Một số luận điểm tâm lí học của L.X.Vygotski và khả năng ứng dụng vào lĩnh vực dạy học” của Phan Trọng Ngọ, Tạp chí Giáo dục số 36, 2002; “Những điều kì diệu về tâm lí con người” của Nguyễn Thị Vân Hương và Lê Thị Bừng sưu

tầm, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội, 2005…

Nhìn chung các tài liệu giáo dục học còn đề cập ít đến vấn đề tạo xúc

cảm, tình cảm cho HS Trong tác phẩm “Lí luận dạy học ở trường phổ thông”

do M.A.Đanilôp và M.N.Xcatkin (cb), Nxb Giáo dục, Hà Nội năm 1980 dành

chương VI: “Bài lên lớp, hình thức cơ bản của việc tổ chức quá trình dạy học

ở nhà trường”, nghiên cứu phương diện xã hội tình cảm của tương tác giữa

GV và HS Các tác giả cho rằng sự học tập và rèn luyện của HS liên hệ chặtchẽ với tình cảm Thái độ của GV đối với nội dung và cách thức làm việctrong bài lên lớp có ý nghĩa không kém phần quan trọng: người GV nhiệt tìnhtạo ra sự nhiệt tình và tâm trạng xúc cảm tích cực của HS và ngược lại

Cuốn “Giáo dục học” của Phạm Viết Vượng, “Giáo trình giáo dục học” của Trần Thị Tuyết Oanh (cb) đề cập đến vấn đề giáo dục xúc cảm, tình cảm cho HS Cuốn “Những vấn đề cơ bản giáo dục hiện đại” của học giả

Thái Duy Tuyên, Nxb Giáo dục năm 1998 trong “phần III- Những vấn đề cấp thiết” vấn đề giáo dục đạo đức được đưa lên đầu tiên.

b Tài liệu về lí luận dạy học lịch sử

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” của N.G.Đairi,

Nxb Giáo dục, Hà Nội (1973) nhấn mạnh ý nghĩa giáo dục của giờ học lịch

sử: “Nếu chúng ta muốn gây ảnh hưởng sâu sắc đến trái tim và khối óc của thanh niên thì những kết luận này phải là kết quả của những suy nghĩ và cảm xúc của những người mà chúng ta giáo dục Và kết quả đó không thể đạt được nếu không trình bày một cách khá cụ thể đời sống của cá nhân” [10;

Tr.30-3] Theo Đairi, một bài sử thiếu hình ảnh, thiếu sự sinh động cụ thể thì

giờ học trở nên buồn tẻ, khô cứng và thiếu chính xác vì dễ “hiện đại hóa”.

Giáo trình Phương pháp dạy học lịch sử của Phan Ngọc Liên, Trần VănTrị, Nxb Giáo dục (1980), dành một chương viết về giáo dục tư tưởng thông

qua khóa trình lịch sử ở trường phổ thông Tác giả cho rằng: “Trong DHLS, không thể giáo dục tư tưởng, chính trị bằng những công thức, những sơ đồ xã hội học Cũng không thể giáo dục tư tưởng, chính trị trong một bài vượt quá mức độ mà mục đích – yêu cầu của bài cho phép Mặt khác, “vấn đề nhân sinh quan là vấn đề lí trí, đồng thời là vấn đề tình cảm gắn liền với nhau” Do

đó, phải làm cho HS hiểu sâu sắc vấn đề lịch sử, “từ đó mà tác động đến tư tưởng, tình cảm của các em” Mặc dù chưa đề cập đến những cách thức cụ

thể để tạo xúc cảm lịch sử cho HS, nhưng các tác giả đã đưa ra được nhữngđịnh hướng đúng đắn để giáo dục tư tưởng, tình cảm cho HS

Ngoài ra có thể kể đến những công trình như: “Tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh qua dạy học lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) lớp 11 THPT, chương trình chuẩn”, Luận văn Thạc sỹ của Nông Qúy Trinh, trường Đại học Sư phạm Hà Nội; Luận văn Thạc sỹ “Các biện pháp tạo cảm xúc cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1930 - 1954) lớp 12 Trung học phổ thông (chương trình chuẩn)” của Hoàng Thị Kim Nhung, trường Đại học Sư phạm

Hà Nội; Bài trích “Trí tuệ cảm xúc của sinh viên sư phạm” của Phan Trọng

Nam, Đại học Sư phạm- Đại học Huế…

***

Tranh cổ động là một dòng tranh quen thuộc không chỉ đối với nhữngngười yêu thích hội họa mà còn đối với cả những người dân bình thường nhất.Những nét khu biệt của dòng tranh gắn liền với lịch sử dân tộc này có nhiềuđiều thú vị mà nhiều nhà mĩ thuật đã chỉ ra

Trong bài đăng trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Bộ Văn hóa – Thể

thao và Du lịch số 359, tháng 5/2014 mang tên “Giá trị lịch sử của tranh cổ động thời chống Mĩ” tác giả Phạm Phương Linh nêu rõ lí do tạo nên giá trị của những bức tranh cổ động là yếu tố thời cuộc: “Những họa sĩ vẽ tranh cổ động đã hòa vào không khí chung của dân tộc, dùng thứ vũ khí mạnh mẽ, sắc xảo của mình là ngôn từ và hình vẽ, góp phần dấy lên các phong trào cách mạng Những hình ảnh mang tinh thần quật cường của chủ nghĩa cách mạng được dán lên những mảng tường, treo lên từng góc phố như đã trở thành hàng ngàn lời hô hào, cổ súy, động viên toàn dân, toàn quân tăng thêm tinh thần thép, để cho những lớp thanh niên yêu nước lần lượt đứng lên theo tiếng gọi của non sông, hành quân trên dãy Trường Sơn vào Nam chống lại sự xâm lăng của một trong những cường quốc có tiềm lực kinh tế, quân sự mạnh nhất thế giới”2

Trong bài viết đăng trên trang Web của trường Cao đẳng Văn hóa Nghệthuật Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả Lan Hương nhấn mạnh đến ý nghĩa

thời đại của dòng tranh: “Đi qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống

Mĩ, nghệ thuật tranh cổ động của Việt Nam đã tự hoàn thiện để hoàn thành nhiệm vụ mà dòng tranh này mang trọng trách truyền tải Không sai khi nói

2 Xem thêm “Giá trị lịch sử của tranh cổ động thời chống Mỹ”, trong-nuoc/29041/gia-tri-lich-su-cua-tranh-co-dong-thoi-chong-my

http://vhnt.org.vn/tin-tuc/tu-lieu-rằng trong giai đoạn chiến tranh, thành quả lớn nhất của hội họa Việt Nam là tranh cổ động chứ không phải tranh lụa, tranh sơn dầu… hay điêu khắc” 3

Nhìn chung, các bài viết mới chỉ dừng lại khai thác ở ý nghĩa lịch sửcủa dòng tranh cổ động Điều này rất hữu ích khi ứng dụng trong giảng dạylịch sử Tuy vậy, chưa có một công trình nào có liên quan đến vấn đề giữa tạoxúc cảm cho HS trong DHLS qua sử dụng tranh cổ động Hy vọng, với khóaluận này với vấn đề mà tác giả lựa chọn sẽ góp phần tạo những cơ sở lí luậncũng như thực tiễn cho việc ứng dụng tư liệu quý báu này trong việc tạo xúccảm trong học tập lịch sử cho HS

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã chỉ ra, đối tượng nghiên cứu của khóa luận tốt nghiệp

là sử dụng tranh cổ động chính trị trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn

1945 – 1975 nhằm tạo xúc cảm lịch sử cho học sinh lớp 12 THPT

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3 Xem thêm “Tranh cổ động nhiều ý nghĩa hơn một tác phẩm”, dong-nhieu-y-nghia-hon-mot-tac-pham-nghe-thuat/

http://vhnthcm.edu.vn/tranh-co Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Hệ thống hóa một số vấn đề cơ bản về cơ sở lí luận của nhiệm vụ tạoxúc cảm lịch sử cũng như các dòng tranh cổ động nhằm tạo xúc cảm cho họcsinh lớp 12 THPT

+ Khảo sát thực tiễn việc sử dụng tranh cổ động trong dạy học mônLịch sử ở trường phổ thông Từ đó hệ thống các tác phẩm có thể vận dụng kếthợp với nhau trong nhiệm vụ tạo xúc cảm cho HS trong học tập lịch sử

+ Nghiên cứu chương trình và SGK Lịch sử 12 phần từ năm 1945

-1975 và xác định những nội dung có thể chú trọng nhằm giáo dục lịch sửcũng như tạo xúc cảm cho học sinh trong quá trình dạy học

+ Nghiên cứu và đưa ra đề xuất một số biện pháp nhằm tạo xúc cảmcho học sinh thông qua việc sử dụng tranh cổ động trong dạy học lịch sử từViệt Nam 1945 – 1975

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài dựa trên quan điểm phương pháp luận sử học mácxít, đảm bảotính đúng đắn, khoa học, tính logic, tính hệ thống

Ngoài ra, đề tài còn nghiên cứu lí luận các bộ môn như Tâm lí học,Tâm lí lứa tuổi và Tâm lí sư phạm, Giáo dục học, Phương pháp DHLS… phục

vụ cho những nội dung có liên quan của đề tài

Ngoài hai phương pháp chủ yếu là phương pháp lịch sử và phươngpháp logic, đề tài còn sử dụng một số phương pháp khác, trong đó coi trọnghai phương pháp đặc trưng của chuyên ngành là điều tra, khảo sát và thựcnghiệm sư phạm Cụ thể là:

- Phương pháp sưu tầm, xử lí tài liệu: sưu tầm, xử lí các công trình củacác nhà Giáo dục học, Tâm lí học có liên quan, sưu tầm các tài liệu về vấn đềtạo xúc cảm lịch sử cho HS, trong đó có việc sử dụng các bức tranh cổ động

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế: tiến hành khảo sát, điều tratình hình việc tạo xúc cảm cho HS bằng việc sử dụng tranh cổ động chính trị

ở THPT Việc điều tra, khảo sát được tiến hành thông qua phiếu điều tra, dựgiờ, phỏng vấn…

6 Ý nghĩa của đề tài

Đề tài trước hết có ý nghĩa trong việc tìm hiểu thực trạng việc tạo xúccảm lịch sử cho HS hiện nay ở trường phổ thông, tầm quan trọng của việc sửdụng dòng tranh cổ động trong việc tạo xúc cảm Qua đó đề tài cũng góp phầnlàm phong phú thêm lí luận dạy học bộ môn về ứng dụng tranh cổ động vớinhiều biện pháp khác nhau nhằm tạo xúc cảm cho HS Đồng thời kết quảnghiên cứu của đề tài cũng giúp tác giả rút ra những kết luận, đánh giá và ứngdụng vào thực tiễn dạy học môn Lịch sử trong thời gian thực tập ở trường phổthông cũng như sau khi ra trường đứng trên bục giảng truyền dạy những trithức lịch sử dân tộc và nhân loại cho học sinh

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dungkhóa luận tốt nghiệp được trình bày qua 2 chương:

- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn việc sử dụng tranh cổ động để tạo xúccảm cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

- Chương 2: Phương pháp sử dụng tranh cổ động để tạo xúc cảm cho học sinhtrong dạy học lịch sử Việt Nam 1945 – 1975, lớp 12 THPT Thực nghiệm sưphạm

NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC SỬ DỤNG TRANH CỔ ĐỘNG ĐỂ TẠO XÚC CẢM CHO HỌC SINH TRONG

DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1.1. Cơ sở lí luận

1.1.1. Quan niệm về tranh cổ động

Qua khảo cứu các tài liệu, các cuốn từ điển chúng tôi chưa thấy một

định nghĩa hoàn chỉnh nào về khái niệm “tranh cổ động” nhưng khi cắt nghĩa

chúng một cách chi tiết giúp ta có thể bước đầu hiểu chúng

Theo Từ điển Tiếng Việt, của GS Hoàng Phê chủ biên, nhà xuất bản

Đà Nẵng in lần thứ tám năm 2002, “tranh” là: tác phẩm hội họa phản ánh hiện thực bằng đường nét và màu sắc [32; Tr.1021] Còn “cổ động” nghĩa là:

dùng lời nói, sách báo, tranh ảnh… tác động đến tư tưởng, tình cảm số đôngnhằm lôi cuốn tham gia vào những hoạt động chính trị, xã hội nhất định [32;Tr.203]

Như vậy, qua cắt nghĩa như trên ta có thể hiểu “tranh cổ động” là

những tác phẩm hội họa được các họa sĩ hay bất cứ một người nào đó (cóchuyên môn hoặc không có chuyên môn về hội họa) sáng tạo ra để nhằmtuyên truyền mọi người về một vấn đề nào đó thuộc lĩnh vực nào đó của đờisống chính trị- xã hội, nhằm lôi kéo họ đứng về phía mình trong quan điểmhay cách thể hiện nào đó bằng việc tác động đến tư tưởng của họ

“Tranh cổ động” như vậy sẽ có nhiều thể loại, được thể hiện trên nhiều

phương diện Có những tác phẩm cổ động cho mục tiêu phát triển kinh tế (kêugọi tăng gia sản xuất, khai khẩn ruộng đất hoang, tiến hành xây dựng nôngthôn mới,…); có tác phẩm cổ động vì mục tiêu xã hội (kêu gọi phòng chốngcác bệnh truyền nhiễm, giữ gìn an ninh trật tự xã hội); có tác phẩm cổ độngcho giáo dục, thể thao,… và không loại trừ các bức tranh cổ động chính trị

Trong khuôn khổ của khóa luận tốt nghiệp, tác giả tập trung vào cácbức tranh cổ động mang ý nghĩa chính trị thời cuộc, nhằm mục đích tuyên

truyền cho hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ ở Việt Nam (1945– 1975).

Để hiểu được vai trò và ý nghĩa của nó, cần cắt nghĩa thêm thuật ngữ

“chính trị” Về thuật ngữ này, theo Từ điển tiếng Việt, GS Hoàng Phê có nhiều

cách lí giải ở trên nhiều phương diện khác nhau Theo đó, nói một cách tổng quát

“chính trị” nghĩa là: những vấn đề về tổ chức và điều khiển bộ máy nhà nước

trong nội bộ một nước, và về quan hệ chính thức giữa các nước với nhau

“Chính trị” còn là những hoạt động của một giai cấp, một chính đảng, một tập

đoàn xã hội nhằm giành hoặc duy trì quyền điều khiển bộ máy nhà nước

Trên một khía cạnh khác, cuốn sách giải thích “chính trị” là: những

hiểu biết về mục đích, đường lối, nhiệm vụ đấu tranh của một giai cấp, mộtchính đảng nhằm giành hoặc duy trì quyền điều khiển bộ máy nhà nước củamột giai cấp hay một chính đảng Điều này có liên quan đến các khái niệm

như “giáo dục ý thức chính trị”, “vững vàng về chính trị” “Chính trị” còn

là: những hoạt động nhằm nâng cao giác ngộ chính trị cho quần chúng, các tổchức quần chúng thực hiện một đường lối, những nhiệm vụ chính trị nhất định(công tác chính trị, cán bộ chính trị) [32; Tr.163]

Như vậy, có thể thấy các cách giải thích thuật ngữ “chính trị” nêu trên đều có liên quan đến nhau và ít nhiều liên quan đến khía cạnh “tranh cổ động” mà tác giả đang thực hiện trong đề tài này Dựa trên sự phân tích nội dung các thuật ngữ có thể khái quát “tranh cổ động” (tranh cổ động chính trị)

là những những tác phẩm hội họa được các họa sĩ hay bất cứ một người nàosáng tạo ra để nhằm tuyên truyền mọi người về vấn đề chính trị của một chínhđảng hay một giai cấp, một tập đoàn người trong xã hội, nhằm cho họ thấy rõnhững hiểu biết về mục đích, đường lối, nhiệm vụ đấu tranh của một giai cấp,một chính đảng để ủng hộ chính đảng, giai cấp hay tập đoàn xã hội trong cuộcđấu tranh giành hoặc duy trì quyền điều khiển bộ máy nhà nước Ở đây cầnxác định rõ rằng các tác phẩm tranh phản ánh nội dung cổ động về kinh tế, xãhội, văn hóa – giáo dục cũng là tranh cổ động mang tính chính trị nếu nó thểhiện nội dung tư tưởng tuyên truyền cho một tổ chức chính trị - xã hội nào đó

Tranh cổ động cũng gọi là tranh áp-phích thuộc thể loại đồ họa trongnghệ thuật tạo hình, mang tính khái quát cao với những yêu cầu như: Tínhthời sự, tính súc tích, điển hình hóa nhằm phục vụ nhu cầu tuyên truyềnmang tính chính trị - xã hội, với phương châm kịp thời, dễ hiểu bằng lối biểuđạt rõ ràng và thuyết phục.

Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ các tấm Pano cổ động trởnên phổ biến với tính bao quát lớn của nó Pano cổ động nhân dân dốc hết sứcmình cho hai cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc được dựng ở đường phố

Hà Nội và các thành phố khác, đồng thời chúng cũng được vẽ trên tường củanhững tòa nhà công cộng, hoặc nhà dân nếu có tường lớn, với những dòngchữ Việt cổ động ý chí nhân dân, nội dung kêu gọi đấu tranh vệ quốc và đónggóp cho cuộc kháng chiến

Một Pano vẽ trên tường trong kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954).

(Nguồn: Sưu tập Bảo tàng Cách mạng Ảnh: Nguyễn Anh Tuấn)

Trong kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954) các tỉnh nằm trong khuvực Việt Minh quản lý đều có Ty Thông tin - Văn hóa, đảm nhận nhiệm vụ

làm tranh cổ động tuyên truyền Tùy từng địa phương có nguồn nhân lực vàtài vật thế nào mà làm tranh cổ động, trong đó Ty Thông tin Bắc Giang vớinhiều nghệ nhân từ làng Đông Hồ đi theo kháng chiến đã phát hành nhiềutranh cổ động và tờ rơi, nhiều bức tranh thực ra giống hệt với tranh dân gianĐông Hồ, vẽ theo nội dung kháng chiến mới mà thôi Ty Thông tin Bắc Kạncũng cho in nhiều tranh cổ động có thơ và khẩu hiệu bằng tiếng Việt và tiếngTày (phiên âm chữ quốc ngữ)…

- Áp-phích (từ tiếng Pháp: affiche) hay bích chương là một ấn phẩmkích thước lớn có đặc trưng vừa thông tin, vừa nghệ thuật, được thiết kế quacác thủ pháp tạo hình mang tính thẩm mỹ cao nhằm mục đích truyền đạt đếnngười xem bằng thị giác thông tin chính về một sản phẩm, một sự kiện haymột vấn đề Đề tài Ápphich có thể là quảng cáo, thông báo, tuyên truyền hay

cổ động

Áp-phích thường được in trên giấy hay bìa cứng gồm chữ khổ lớn vàhình ảnh dễ bắt mắt Bích chương có thể được yết thị ở trên tường vách, trongcửa bày hàng, lồng trong kính, nhất là những nơi đông người qua lại, mời gọimọi người chú ý

Bức Áp-phích “Đoàn kết với nhân dân Việt Nam” do

Cộng hòa Dân chủ Đức phát hành.

(Nguồn: ngoai-ve-chien-tranh-viet-nam-3206555.html )

http://vnexpress.net/photo/thoi-su/tranh-co-dong-cua-nuoc-Vị trí trình bày của áp phích thường là những nơi công cộng và đốitượng thưởng thức là công chúng mọi tầng lớp trong xã hội nên thông tin dù

được phản ánh trực tiếp hay gián tiếp đều phải súc tích, đơn giản, dễ dàngnhận biết ghi nhớ và mang tính đại chúng cao nhất.

- Các loại tranh khác

Bác Hồ về nước - Tranh sơn dầu của Trịnh Phòng.

(Nguồn: Ban Quản lý lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh)

Tranh cổ động trong kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ thường lànhững tấm Pano, Áp-phích với những nội dung biểu đạt dễ đọc, dễ hiểu, dễtiếp nhận Tuy vậy, những bức tranh sơn dầu, sơn mài, tranh ghép mảnh phácthảo… thể hiện mục đích cổ động cũng không hiếm

Tranh ghép mảnh phác thảo “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân”

của hai họa sĩ Nguyễn Thụ và Huy Oánh.

(Nguồn: Ban Quản lý lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh)

1.1.2.2. Dựa vào lĩnh vực cổ động

Dòng tranh cổ động là một chấm phá trong nền hội họa nước nhànhững năm kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ xâm lược.Những bức tranh sắc màu giản dị, gần gũi dễ nhìn dễ hiểu đến với nhân dân tamang lại những hào khí sục sôi và lời Tổ quốc sâu sắc Tranh cổ động đượcthể hiện rõ ràng trong từng lĩnh vực sau đây:

- Lĩnh vực chính trị: Đó là những bức tranh kỷ niệm các ngày lễ lớn của dântộc (Cách mạng tháng Tám năm 1945, Chiến thắng Điện Biên Phủ năm1954…), tuyên truyền chủ trương, đường lối về các Đại hội, Hội nghị củaĐảng

- Lĩnh vực kinh tế: Các bức tranh kêu gọi hậu phương “tăng gia sản xuất”, khai

khẩn ruộng đất bỏ hoang, tăng diện tích đất trồng, không một tấc đất bỏ

hoang, kêu gọi “năm tấn thóc để góp phần đánh Mĩ”… là những nội dung

chính trong lĩnh vực kinh tế của dòng tranh cổ động

Tranh cổ động trên lĩnh vực quân sự trong kháng chiến chống Pháp.

(Nguồn: khang-chien-chong-phap-324754.vov )

http://vov.vn/van-hoa-giai-tri/trien-lam-tranh-co-dong-trong Lĩnh vực văn hóa – xã hội, quân sự: Trong lĩnh vực này việc kêu gọi nhân dânthực hiện nếp sống văn hóa – văn minh, tòng quân đầu binh đánh giặc… cũngđược các họa sĩ tranh cổ động khai thác nhiều

1.1.2.3. Dựa vào nội dung cổ động

Cũng như bất kỳ các tác phẩm nghệ thuật nào, những bức tranh cổ độngđều hướng tới người dùng, người xem Để đạt hiệu quả cao nhất các bức tranh

cổ động phải thể hiện rõ ràng về nội dung Về cơ bản, theo tác giả dòng tranh

cổ động trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ gồm các nội dung

cổ động chính sau đây:

- Cổ động chủ trương- phong trào: Nội dung chủ yếu của tranh thể hiện đườnglối, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về chính trị, kinh tế, xãhội đương thời Đó có thể là những bức tranh kêu gọi tăng gia sản xuất củahậu phương, phát động tinh thần tiêu diệt nhiều quân thù…

Tranh cổ động nói về tình quân dân, sự gắn kết gữa hậu phương với

tiền tuyến trong kháng chiến chống Mĩ.

(Nguồn: nuoc/2015/01/3A924496/ )

http://baotanglichsu.vn/sousleportail/fr/Nouvelles/Tin-trong Cổ động tình quân dân: Tinh thần quân dân như cá với nước được thể hiện rất

rõ trong thơ văn và tranh cổ động cũng không ngoại lệ Đó là những bức tranhcảm động về cuộc chia tay của những chàng thanh niên nàng thiếu nữ tuổimười tám đôi mươi, người cầm súng ra chiến trường chiến đấu, người tay càyđảm đang nơi hậu phương tăng gia sản xuất; đó là những bức tranh các mẹViệt Nam may vá quần áo cho các chiến sỹ anh dũng…

- Cổ động nêu gương điển hình: Là những bức tranh nêu gương trực tiếp cácđơn vị, cá nhân điển hình tiên tiến để biểu dương, khen thưởng và hơn cả đểnhân quần thấy được rộng rãi, học tập, noi theo, góp sức nhỏ của mình vào

cuộc chiến gian khổ của dân tộc Những tấm gương về phong trào “Năm tấn thóc để góp phần đánh Mĩ” quê hương Thái Bình, tấm gương về các anh

hùng La Văn Cầu, Phan Đình Giót, La Thị Tám… có tác dụng to lớn khích lệquần chúng đấu tranh chống kẻ thù.

Tranh cổ động kỷ niệm chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954.

1945, chiến dịch Việt Bắc thu đông năm 1947, chiến dịch Biên giới thu đôngnăm 1950, chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954… thời kỳ này khá phổbiến

- Tố cáo tội ác của quân thù: Đây là nội dung không thể thiếu của văn hóa –nghệ thuật giai đoạn 1945 – 1975 Những bức tranh cổ động tố cáo tội ácquân địch khơi sâu trong lòng nhân dân sự căm phẫn, tức giận bởi sự giày xéogiang san mình của những tên đế quốc thực dân gian ác, qua đó thúc giục ýchí đấu tranh vì một nền hòa bình thống nhất, độc lập, tự do, hạnh phúc

- Cổ động về chủ tịch Hồ Chí Minh: Nội dung không thể bỏ qua của dòng tranh

cổ động qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ là cổ động về chủtịch Hồ Chí Minh Những bức tranh thể hiện tình cảm chan hòa, giản dị củaNgười với đồng bào chiến sỹ cả nước không chỉ khơi thêm lòng trân trọng,kính yêu lãnh tụ, hơn cả thế mỗi người tự cảm thấy ý thức trách nhiệm củamình để đền đáp những gì cha ông đã khó nhọc vun trồng

Ngoài ra, tranh cổ động còn thể hiện nhiều nội dung chính trị, kinh tế,văn hóa, xã hội khác; hơn nữa không phải mỗi bức tranh chỉ thể hiện một nộidung mà có thể chứa đựng nhiều nội dung, nhiều thông điệp khác nhau

1.1.3. Mối quan hệ giữa tranh cổ động với kiến thức lịch sử

Trong thư gửi các nghệ sĩ nhân dịp triển lãm hội họa năm 1951, chủ tịch

Hồ chí Minh có viết: “văn hóa, nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” 4 Hồ Chí Minh cũng nói “Văn hóa là vũ khí” mà là

vũ khí lợi hại như là biết phát huy chủ nghĩa yêu nước là quyết định nhất trong

sự nghiệp cách mạng Nghệ thuật còn góp phần đấu tranh cho sự phát triển conngười làm cho con người thoát cảnh bóc lột, phát triển toàn diện

Văn hóa nghệ thuật có tác dụng rất lớn đối với mặt trận chính trị.Muốn văn hóa nghệ thuật phục vụ chính trị, chúng ta phải học tập, Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã nói: “Chống giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm” và

“một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”, hay theo Lênin “kẻ mù chữ đứng ngoài chính trị” là vậy.

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam đã có nhiều kinh nghiệm, nhiều bàihọc về sự kế thừa giá trị truyền thống văn hóa, Nguyễn Trãi, đã quan niệm

“nhân” “nghĩa” của nho giáo thống nhất với lòng tự hào dân tộc và ý thức

quốc gia của nhân dân ta thời ấy Tấm lòng trắc ẩn, ưu muộn của Nguyễn Du,Nguyễn Gia Thiều, Hồ Xuân Hương đối với phụ nữ đã tạo nên những hìnhtượng nghệ thuật giàu chất thẩm mĩ, là tinh hoa truyền thống văn hóa dân tộc

4 Theo Tạp chí Xây dựng Đảng, 2012, Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá, văn nghệ,

http://www.xaydungdang.org.vn/Home/PrintStory.aspx?distribution=5399&print=true

xa xưa, là sự vang vọng của hiện thực xã hội phong kiến đen tối và cuộc đấutranh giai cấp khốc liệt đương thời.

Văn hóa nghệ thuật phải là mặt trận, nhưng để làm được việc đó vănhóa nghệ thuật phải hấp dẫn, phải hay, phải phong phú đa dạng, Bác nói phải

“chưa xem là muốn xem, xem rồi là bổ ích” Như vậy nghệ thuật cũng là sức

mạnh riêng của việc tác động đến tình cảm, tư tưởng con người một cách sâusắc, phải tôn trọng sự thật, hư cấu nhưng không làm biến chất sự thật

Hiếm có một dân tộc nào trên thế giới như dân tộc Việt Nam mà lịch

sử dựng nước và giữ nước gắn liền với những cuộc chiến tranh chống giặcngoại xâm, mà ở đó hình ảnh về một cuộc chiến tranh bi thương nhưng cũngrất đỗi hào hùng đã ăn sâu vào trong tiềm thức và ký ức của mỗi người dân.Những người đã đi qua những năm tháng của chiến tranh và cả những aichưa được chứng kiến, chưa đi qua cũng cảm nhận được sự tàn khốc và ácliệt của chiến tranh

Để ghi lại không khí đấu tranh sục sôi của dân tộc, khắc sâu tội ác của

kẻ thù, tinh thần chiến đấu ngoan cường, dũng cảm và cả những những câuchuyện đặc biệt chỉ có trong chiến tranh, văn nghệ sĩ Việt Nam nói chung cáchọa sĩ nói riêng thời chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ xâmlược (1945 – 1975) làm nên những tác phẩm tranh cổ động vừa mang tínhnghệ thuật cao, đồng thời hàm chứa tính cổ động chính trị, thúc giục sâu sắcđối với mỗi người dân Việt Nam trong nhiệm vụ, mục tiêu chung của nước

nhà là: “Thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp rồi đến cuộc kháng chiếnchống đế quốc Mĩ, cứu nước với sứ mệnh đưa dân tộc đến thắng lợi cuốicùng, chống chủ nghĩa đế quốc, giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc,thống nhất nước nhà đã diễn ra đầy cam go, quyết liệt Đây là những nămtháng đất nước phải đối mặt với những kẻ thù lớn nhất và tàn bạo nhất thờiđại Nhưng một dân tộc nhỏ bé chừng hơn 30 nghìn cây số vuông nằm bên bờ

biển đông đâu dễ gì khuất phục Tội ác của biết bao bạo quân nhà Tống,Mông – Nguyên, Minh, Thanh đã bại lụy ở đất nước này, và thực dân Phápđến đế quốc Mĩ cũng sẽ chịu một kết cục bi thảm như vậy bởi vũ khí của dântộc này không có gì ngoài trong mỗi con người nơi đây chỉ biết yêu đất nướchơn cả bản thân mình.

Chủ nghĩa yêu nước, xông pha vì mục tiêu độc lập, thống nhất, chủnghĩa xã hội là nguồn động lực tinh thần và nguồn sức mạnh vô biên của tất

cả mọi người dân Việt Nam trong những năm kháng chiến Không nằm ngoàidòng chảy của lòng yêu nước, của khí thế cách mạng hào hùng, các họa sĩViệt Nam trong những năm 1945 – 1975 cũng như được sống trong một bầukhông khí nghệ thuật tươi mát và tràn đầy cảm hứng nhất Kế tục truyềnthống tư tưởng yêu nước của nền nghệ thuật dân tộc trong các chặng đườngtrước đó, cuộc kháng chiến chống Pháp rồi đến thời kì kháng chiến chống Mĩtính cổ động chính trị từ chủ nghĩa yêu nước được phát triển tới những chiềucao và độ sâu mới và được biểu hiện hết sức phong phú, đa dạng ở mọi lĩnhvực cổ động

Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp 1946-1954, trong điều kiệnthời chiến khó khăn, tranh cổ động dù chỉ được sáng tác bằng tay, với công

cụ thô sơ, thậm chí trên nền giấy không mấy chất lượng, nhưng với ngônngữ tạo hình khỏe khoắn, lối biểu đạt rõ ràng mang đậm tính hình tượng và

sự thừa hưởng của màu sắc truyền thống trong tranh dân gian, các họa sĩ đãđưa nghệ thuật tranh cổ động Việt Nam lên tầm cao mới sáng tạo nên nhữngtác phẩm mang giá trị thẩm mỹ cao Những bức tranh cổ động đầu tiên rađời trong bão táp cách mạng với sự góp mặt của thế hệ họa sỹ yêu nước, tiêubiểu là Nguyễn Đỗ Cung, Tô Ngọc Vân, Lương Xuân Nhị, Ngô Mạnh Lân,Phan Kế An…

Riêng Tô Ngọc Vân, một họa sĩ danh tiếng của Trường Cao đẳng Mỹthuật Đông Dương đi theo cách mạng, còn được tổ chức một xưởng in tranh

đồ họa và xưởng sơn mài ở Xuân Áng, Hạ Hòa, Phú Thọ Tùy từng mức độ

và điều kiện cụ thể, trong cuộc chiến tranh, mỗi nơi có thể đạt chất lượng thiết

kế và ấn loát đồ họa từ thô sơ đến phức tạp, nhưng nhìn chung các ấn phẩm

đồ họa trong kháng chiến chống Pháp đều rất trực tiếp với nội dung truyêntruyền kháng chiến kiến quốc, lời đi kèm với hình mang tính chất phổ thông

và gần với tư duy dân gian có sẵn trong đời sống văn nghệ nông thôn Có cơbản 5 chủ đề về dòng tranh cổ động thời kì này đó là: Cổ động chủ trương-phong trào; Chiến đấu; Tình quân dân; Nêu gương điển hình; Kỷ niệm ngày lễlớn

Trong giai đoạn kháng chiến chống Mĩ (1954 – 1975), có thể kể ra

những tác phẩm tiêu biểu như “Bạn nghe thấy không tiếng thét căm hờn” của

họa sĩ Lê Nguyên Lợi, đó là bản cáo trạng vạch mặt kẻ thù, tố cáo tội ác của

ngụy quyền Sài Gòn và quân xâm lược Tác phẩm “Phải chặn ngay tột ác!”

của họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung thể hiện hình ảnh một cánh tay khoẻ khoắn dìmxuống một cánh tay có chữ US đang cầm quả bom và một bàn tay vững chắcnâng chú chim hoà bình; bức tranh không lời, đơn giản cả về tạo hình lẫn màusắc nhưng người xem dễ dàng nhận ra nội dung tuyên truyền mạnh mẽ của

nó Tác phẩm “Đâu có giặc là ta cứ đi của họa sĩ” Văn Đa lại cổ động cho

tinh thần anh dũng, xông pha chiến đấu của người chiến sĩ Hình ảnh hai anh

bộ đội, đầu đội mũ ngụy trang, vai đeo ba lô, tay cầm súng trong tư thế hiênngang bước tới trước, khuôn mặt thể hiện sự lạc quan yêu đời của tuổi trẻ

được lồng trên nền lá cờ đỏ sao vàng và dòng chữ “quyết chiến quyết thắng”

như thúc giục toàn quân hăng hái lên đường lập chiến công

Thất bại nhiều ở chiến trường miền Nam, đế quốc Mĩ ném bom miềnBắc, họa sĩ Huỳnh Văn Gấm đã tiên định sự thất bại của giặc xâm lược bằngviệc thể hiện hình ảnh không lực Hoa Kỳ lao đầu xuống biển theo hình tượngsọc cờ rủ nước Mĩ qua tác phẩm Dấu hiệu không tốt lành Cùng hưởng ứng

với chủ đề này là tác phẩm “Mây của ta trời thắm của ta” của họa sĩ Phan

Thông, bức tranh thể hiện hình ảnh cô du kích vai đeo súng với lưỡi lê sángquắc, anh dũng hiên ngang canh gà bầu trời cùng lá cờ của mặt trận giải

phóng miền Nam tung bay trong gió, phía sau là hình tượng chiếc máy bay

Mĩ bốc cháy đâm nhào xuống đất Với hình ảnh mạnh mẽ đó, tác phẩm đãkhẳng định cho người xem sự thất bại hiển nhiên của đội quân hùng mạnhnhất trước sức mạnh của toàn dân ta

Không chỉ cổ động cho tiền tuyến anh hùng, hậu phương sản xuất cũng

là mảnh đất màu mỡ và là niềm cảm hứng cho các họa sĩ sáng tác Hay bêncạnh những chủ đề ca ngợi lòng yêu nước, căm thù giặc, quyết chiến thắnghay lao động quyên mình, tranh cổ động về Bác Hồ kính yêu cũng là đề tàiđược các hoạ sĩ yêu thích Những hình ảnh, sự kiện, việc làm tiêu biểu nhấttrong cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng của Bác Hồ đã là nguồncảm hứng để các họa sĩ sáng tạo ra những bức tranh đẹp, để lại ấn tượng sâu

sắc trong lòng người xem như: “Tôi hiến cả đời tôi cho dân tộc tôi” của Vũ

Viết Quang Chỉ với hình ảnh là chân dung của Bác được thể hiện bằng ngônngữ đồ họa với mảng miếng chắc khỏe cùng 2 màu đỏ, trắng đơn giản, đã gợinên hình ảnh về một con người cả đời hy sinh và cống hiên cho dân tộc

Trong tác phẩm “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân” của Nguyễn Thụ

-Huy Oánh, với lối tạo hình cô đọng, khúc chiết, thể hiện hình ảnh Bác Hồmặc bộ quân phục với tư thế nghiêm trang đứng ở phía trước, nối tiếp là đoànquân trùng trùng điệp điệp ra trận như lời thúc giục hào hùng của vị Tổng tưlệnh tối cao, động viên người chiến sĩ khắc phục mọi gian lao, quyết tâm đánhthắng kẻ thù5

Như vậy có thể thấy, chảy cùng với dòng thời đại, tranh cổ động ViệtNam 1945 – 1975 đã phản ánh và mang đầy đủ những nội dung lịch sử sâusắc về cuộc chiến trường kỳ 9 năm chống Pháp và 21 năm chống Mĩ của dântộc Việt Nam

1.1.4. Quan niệm về xúc cảm lịch sử

- Quan niệm về xúc cảm lịch sử

5 Theo Lê Trọng Nga, 2012, Tranh cổ động Việt Nam- những thành tựu đã qua và suy nghĩ về hôm

nay, Hội Mĩ thuật Việt Nam.

Bấy lâu nay ta hay nghe thấy hai tiếng xúc cảm – cảm xúc và dừng lạihiểu đơn thuần nó là một trạng thái tình cảm của con người Hơn cả thế, cácnhà tâm lí học còn chỉ ra những thuộc tính đặc biệt của cảm xúc con người.Khi đi tìm hiểu về khái niệm mang tính trừu tượng này, tác giả đã tìm hiểu cácnguồn tài liệu khác nhau từ tài liệu trong nước đến ý kiến của các học giảnước ngoài Một số thống kê về các định nghĩa xúc cảm được nêu dưới đây.

Theo Đại Từ điển tiếng Việt: “Xúc cảm hay cảm xúc (là một) là rung động gây ra những tình cảm nhất định khi tiếp xúc với sự việc gì” [43;

Tr.246], ở đây có thể hiểu xúc cảm sinh ra là do tác động bởi các yếu tố ngoại

vi vào con người

Trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam nêu một định nghĩa rõ

hơn khi nói: “Xúc cảm là một phản ánh tâm lí dưới dạng một trải nghiệm trực tiếp về ý nghĩa đời sống của các hiện tượng và tình huống được quy định bởi quan hệ giữa các thuộc tính khách quan của chúng đối với nhu cầu của chủ thể” 6

Tùy từng đối tượng nhận thức về trình độ, về cảm xúc (ở mỗi thờiđiểm), sự chi phối bởi các yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau

mà mỗi người sẽ nhận thức khác nhau về đối tượng lịch sử nào đó Do đó từnhận thức lịch sử đưa lại cho con người những trải nghiệm mới, cảm xúc mới.Như vậy, xúc cảm lịch sử có thể hiểu là những xúc cảm mới lạ mang đến chocon người khi họ được tiếp xúc với một đối tượng lịch sử nào đó (nhân vậtlịch sử, sự kiện lịch sử…), xúc cảm này mang tính nhất thời, trực tiếp và cóthể thay đổi tùy hoàn cảnh

Do đặc thù của lịch sử, có nhiều loại xúc cảm lịch sử khác nhau như: tựhào, phẫn nộ, vui mừng, buồn bã…

Như vậy, cùng là xúc cảm nhưng xúc cảm thông thường và xúc cảmlịch sử khác nhau cơ bản ở đối tượng hình thành nên chúng Nếu như xúc cảmnói chung được mang lại bởi những tác động chung của các yếu tố ngoại vi,

6 Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam, http://bachkhoatoanthu.gov.vn/

thì xúc cảm lịch sử cụ thể hơn bởi sự tạo thành của những tri thức lịch sử, nóhình thành trong quá trình HS được tiếp xúc với sự kiện, nhân vật lịch sử…

Có nhiều cách phân loại xúc cảm lịch sử khác nhau, với bản thân tácgiả xin được đề xuất một số loại xúc cảm lịch sử sau đây:

+ Hồi hộp: được xem là một “trạng thái lòng xao xuyến không yên trước cái gì sắp đến mà mình hết sức quan tâm” [32; Tr.458] Ví dụ, khi HS

theo dõi diễn biến một trận đánh, GV biết cách tường thuật một cách kịchtích, HS sẽ háo hức, hồi hộp đón đợi những tình tiết tiếp theo

+ Ngạc nhiên, thích thú: là “rất lấy làm lạ, cảm thấy hoàn toàn bất ngờ đối với mình” [32; Tr.667] và “có cảm giác bằng lòng, cảm thấy một đòi hỏi nào đó được thỏa mãn” [32; Tr.939] Ví dụ, tri thức mới của bộ môn Lịch sử

luôn khiến HS thích thú Tuy nhiên, cách truyền đạt của GV khiến HS ngạcnhiên, thích thú cũng còn tùy theo việc sử dụng phương pháp dạy học nào vàtác dụng của nó ra sao Những điều mới lạ nếu biết cách truyền tải thú vị sẽkhiến đối tượng ta hướng đến ngạc nhiên và thích thú đón nhận hơn

+ Xúc động: “cảm xúc mạnh mẽ và trong thời gian tương đối ngắn”

[32; Tr.1160], trong học tập lịch sử có thể hiểu đó là những rung động mạnh

mẽ của HS khi được nghe kể về những tấm gương hy sinh anh dũng trong cáccuộc kháng chiến

+ Tự hào: “lấy làm hài lòng, hãnh diện về cái tốt đẹp” [32; Tr.1076].

Điều này sẽ được phản ánh rõ rệt qua sự hãnh diện của các em HS khi đượchọc những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam

+ Khâm phục, trân trọng, biết ơn là xúc cảm chân thật của các em trướcgương hy sinh của các anh hùng liệt sỹ vì nền hòa bình của dân tộc

+ Phẫn nộ, căm ghét, khinh miệt là xúc cảm tự nhiên khi biết được sựgiày xéo tàn ác của những tội phạm chiến tranh…

- Vai trò của tạo xúc cảm trong dạy học lịch sử

Với HS trong học tập nói chung và học bộ môn Lịch sử nói riêng việctạo xúc cảm là điều rất quan trọng Tác giả khái quát một số tác dụng sau đâycủa việc tạo xúc cảm lịch sử trong dạy học bộ môn này ở trường phổ thông:

+ Về giáo dưỡng:

Như đã nêu trên, nếu không có hứng thú thì khó có thể đạt được hiệuquả một cách cao nhất trong công việc Nhất là việc học, đặc thù là việctruyền đạt kiến thức mới đến với HS Kiến thức là những điều mới mẻ nhưng

rõ ràng không dễ bởi đối tượng nhận thức khác nhau, có em có hứng thúnhưng có em lại dửng dung Vì vậy, khi biết tạo xúc cảm lịch sử sẽ giúp kíchthích hứng thú học tập môn Lịch sử ở các em HS sẽ yêu lịch sử, mong muốntìm hiểu lịch sử hơn Nhiều người nhận định việc HS không thích học môn

Lịch sử là do GV đơn thuần là một “phát thanh viên” chỉ biết đọc lại nội dung

mà không biết gợi cái hồn của tri thức

Một đặc thù của bộ môn Lịch sử là đòi hỏi HS có khả năng ghi nhớ,qua việc có được những xúc cảm mới mẻ khả năng này chắc chắn sẽ được cảithiện rõ rệt

+ Về giáo dục:

Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá khứ, là người thật, việc thật.Những tấm gương hy sinh của các chiến sỹ, những gian khổ của nhân dân tatrong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, tội ác của kẻ đi xâm lược gây ranhiều tội ác… sẽ được HS khâm phục, trân trọng và thù ghét, căm phẫn… nếu

GV biết cách khơi gợi được những xúc cảm chân thật từ các em Từ đó, chínhbản thân HS sẽ tự nhận thức được những điều tốt, điều xấu, cái hay, cái đẹp,biết học tập những gì tốt đẹp và đấu tranh loại bỏ những gì xấu xa từ nhữngtấm gương của lịch sử

+ Về kỹ năng:

Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàndiện qua việc hình thành một số kỹ năng cơ bản như phát triển năng lực nhậnthức, năng lực thẩm mĩ… hay với môn Lịch sử là những năng lực chuyên biệtnhư đánh giá, tưởng tượng, tư duy lịch sử… Việc tạo xúc cảm lịch sử cho HS

sẽ góp phần thực hiện dễ dàng việc hình thành những năng lực này

*Ưu thế của bộ môn trong việc tạo xúc cảm cho HS

Việc học lịch sử những năm gần đây đã đến mức phải gióng lên nhữnghồi chuông báo động Bản thân tác giả cho rằng, một trong những nguyênnhân quan trọng dẫn đến thực trạng ấy là do bản thân người nhà giáo chưanhìn thấy rõ được những ưu thế của bộ môn trong việc khơi dậy hứng thú họctập ở HS GV lịch sử chưa nhìn thấy hoặc có nhìn nhận được thực trạng đónhưng lại không biết cách tạo xúc cảm cho HS là vấn đề cần phải giải quyếttriệt để.

Ở đây, tác giả nhìn nhận ưu thế của bộ môn trong việc tạo xúc cảm lịch

sử cho HS trên một số phương diện sau đây:

+ Sự kiện lịch sử là những con số, nhân vật, địa điểm gắn với nhau,nhiều người cho rằng đó là những con số khô khan, vô tri, vô giác và chính doquá nhiều con số làm HS khó ghi nhớ nên HS không thích học lịch sử nhưngchính sự kiện lại là cái cơ bản nhất của lịch sử Sự kiện lịch sử với sự mới mẻcủa nó sẽ giúp HS biết được những nét cơ bản nhất về chính trị, kinh tế, xãhội của dân tộc và nhân loại trong quá khứ Những mốc sự kiện theo chiềutiến hóa chung của nhân loại HS nhận thức được như là một yêu cầu tất yếucủa quá trình hội nhập và phát triển

+ Biểu tượng lịch sử: Những biểu tượng về sự hy sinh anh dũng củanhững chiến sỹ thành cổ Quảng Trị mùa hè đỏ lửa năm 1972, biểu tượng vềmột vị vua Lê Thánh Tông anh minh, sáng suốt… sẽ khiến HS thêm tự hào vàkhâm phục những công đức của cha ông, niềm tự hào dân tộc vì thế cũng tựnhiên được bồi đắp

+ Khái niệm lịch sử: thường mang tính trừu tượng, nhưng cái trừutượng mà được cụ thể hóa qua những ví dụ cụ thể sẽ giúp HS khắc sâu kiếnthức tốt

+ Bài học và quy luật lịch sử: môn học nào cũng quan trọng nhất bởi

sự ứng dụng vào thực tiễn trong đời sống Với bộ môn Lịch sử, bài học vàquy luật lịch sử là những gì người thầy giáo hướng tới trong việc giúp HS tìm

hiểu quá khứ Người thật, việc thật để rút ra bài học, kinh nghiệm là một sự tựnhiên và sống động hơn bất kỳ những môn học nào.

1.1.5. Vai trò, ý nghĩa của tranh cổ động với việc tạo xúc cảm lịch sử cho học

tế thời cuộc, là hơi thở của thời cuộc Giá trị của tranh cổ động nằm ở chỗ nótoát lên giá trị thời sự của thời cuộc đang diễn tiến trong đời sống quốc gia,dân tộc Như vậy, hơn cả những bức tranh nghệ thuật phản ánh cái hay, cáiđẹp của đời sống con người, khung cảnh thiên nhiên… tranh cổ động chính trịmang ý nghĩa phản ánh đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước trongcông cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Như vậy, bản thân dòng tranh đặcbiệt này phản ánh nội dung lịch sử mà qua đó có thể khai thác dễ dàng để giáodục lịch sử cho HS Có thể nói, xúc cảm trực tiếp mang đến cho con ngườichính là ở sự chân thật, mà dòng tranh cổ động lại thừa tính thực tế để manglại điều này

- Tính súc tích: Về lí thuyết, nội dung tranh cổ động phải được thểhiện rõ ràng, dễ hiểu, nếu người xem tranh không hiểu thì không còn tác dụngtuyên truyền Do đó, nội dung tranh phải được miêu tả súc tích, thể hiện đượctrọng tâm cần tuyên truyền Ví dụ, vẽ tranh cổ động tuyên truyền bầu cử thìkhông có cách nào khác là phải nêu động thái của con người, lá phiếu và nên

có hình tượng tầng lớp người để có khí thế bầu cử… Trong việc sáng tác phải

chú ý đến ngôn ngữ hội họa, phải làm sao để bản thân ngôn ngữ đó toát lênnội dung chứ không phải mượn đến… chữ viết người xem mới hiểu Hơn cảnhững bức tranh nghệ thuật có thể vài chục, vài trăm năm sau người ta mớikhám phá được vẻ đẹp của nó thì dòng tranh cổ động thể hiện nội dung rấtngắn gọn và súc tích Nhìn vào tranh, không cần trải qua một trường lớp thẩm

mĩ, hội họa nào những người bình thường nhất cũng hiểu được nội dung phảnánh của bức tranh Về mặt này, tính súc tích còn đảm bảo được yêu cầu đảmbảo tính khả thi, vừa sức của HS trong học tập HS nhìn vào bức tranh là cóthể thấy ngay nội dung mà nó phản ánh, tính súc tích này mang lại ưu điểmrất lớn trong việc tạo xúc cảm lịch sử cho HS

- Tính điển hình hóa: “Phạm trù điển hình là phạm trù quan trọng nhất của mĩ học hiện thực” (X.M.Pêtơrốp) Nhà phê bình Trần Đình Sử xác định: “Điển hình là một sự khái quát cao của sáng tạo nghệ thuật” “Về bản chất, cái điển hình không phải là cái cá biệt nhưng điển hình nghệ thuật thì phải đồng thời là cái cá biệt” Muốn xây dựng được một điển hình mĩ thuật,

họa sỹ phải tuân theo nguyên tắc điển hình hóa Điển hình hóa theo nghĩa

rộng là “con đường đưa sáng tạo nghệ thuật tới chất lượng cao” Bản chất

của điển hình hóa là một phương thức để tạo ra hình tượng nghệ thuật, để xây

dựng nhân vật điển hình Trong nghĩa hẹp, điển hình hóa là “hình thức khái quát hóa đặc trưng của phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa, hình thành trên cơ sở quan sát tính lặp đi lặp lại tương đối ổn định của các hiện tượng tính cách và quá trình cuộc sống cùng loại trong thực tế” Ở đây ta

thấy, trong dòng tranh cổ động thời chiến và cho đến tận ngày nay, ở nước tanhững người làm tranh cổ động để thành công phải khắc họa sự điển hình củacác nhân vật trong dòng tranh của mình Rõ ràng, trong tranh cổ động cácnhân vật điển hình không thể cụ thể chỉ mặt đặt tên như trong văn học, nhưngnhìn vào tranh ta vẫn có thể dễ dàng đoán định được họ thuộc tuýp người nào

Ví dụ, công nhân được điển hình bằng việc mặc chiếc áo màu xanh da trời (cókhi thêm chiếc bánh xe hình răng cưa), người nông dân mặc chiếc áo nâu ôm

bó lúa, hay người chiến sỹ cách mạng khoác màu áo lính xanh đặc trưng của

bộ đội cụ Hồ Tính điển hình hóa này giúp HS dễ đọc nội dung lịch sử củabức tranh, việc tạo xúc cảm cho các em vì thế cũng dễ dàng hơn

- Tính thẩm mĩ: Văn hóa – nghệ thuật nói chung, hội họa nói riêng cósức sống lâu bền trong lòng công chúng phần quan trọng nó phải đáp ứng nhucầu thẩm mĩ của con người Hơn cả sự súc tích, khái quát hóa cao, tính thẩm mĩhiểu rộng ra ấy là xúc cảm thẩm mĩ, xúc cảm về cái hay, cái đẹp Hội họa đemlại cho con người niềm vui trong sáng trước cái đẹp của sự sống Lẽ dĩ nhiênhội họa không chỉ hướng tới cái đẹp, phạm vi quan tâm của hội họa là toàn bộnhững khía cạnh thẩm mĩ khác nhau và đời sống con người Đó là những hiệntượng, những khía cạnh bi thảm, cao cả, hùng tráng… của đời sống

Nắm bắt và thể hiện những khía cạnh đó một cách cụ thể, sinh động,các hoại sĩ vẽ tranh cổ động thời kháng Pháp, kháng Mĩ đã khơi dậy ở ngườixem làm thỏa mãn ở họ nhu cầu của thời cuộc Cái đẹp mà tranh cổ động đemlại không phải cái gì khác hơn là cái đẹp của sự thật đời sống được khám phámột cách nghệ thuật Cũng có nghĩa là nó giúp con người nhạy cảm hơn, tinh

tế hơn trong hành động và cảm thụ thế giới

Thực tế đã chứng minh rằng những giá trị chân, thiện, mĩ không tồn tại

cô lập mà xuyên thấm vào trong chỉnh thể hình tượng nghệ thuật Do đó,không thể có cái đẹp trừu tượng, xa lạ với lí trí và tình cảm đạo đức conngười Tác phẩm hội họa nói chung chỉ có ý nghĩa thẩm mĩ, chỉ chinh phụctrái tim con người khi nó đụng chạm tới những vấn đề mà con người hằngquan tâm, trăn trở Về mặt này, những bức tranh cổ động đáp ứng được xuấtsắc Việc tạo xúc cảm cho HS nhờ tính thẩm mĩ của tranh sẽ được tăng lênphần nào

- Tính khơi gợi: Cái đẹp được phổ ra hiển lộ sạch trơn chưa chắc đãmang đến cho người ta sự hứng thú, đôi khi sự hứng thú nằm ở nơi vẻ đẹpkhuất lấp Tuy súc tích, ngắn gọn nhưng không phải bức tranh cổ động nàocũng hiển thị một cách đầy đủ mà cũng cần có kiến thức thực tế hay cần đi

vào tìm hiểu cụ thể mới thấy hết vẻ đẹp của nó Ở đây tranh cổ động tuy dễđọc nội dung nhưng vẫn giữ cho mình chút khơi gợi và ấn lấp đủ để tạo tò mòcho người xem.

- Tính tập thể: Các tác phẩm tranh cổ động được sáng tác không bởibất kỳ một bộ phận đặc thù nào trong giới họa sĩ, họ có thể là họa sĩ có thể làchính nhân dân, những người bình thường có tâm với thế sự của đất nước Cóthể nói đó là cả tâm huyết của một tập thể với lòng yêu quê hương, đất nướctha thiết Hơn cả, tính tập thể thể hiện chủ yếu trong quá trình sử dụng tácphẩm Vấn đề quan trọng ở chỗ nó được mọi người biểu diễn, thưởng thứchay không, nó đã đạt mức thành tựu hay không Trong quá trình đó, tập thểnhân dân tham gia vào công việc đồng sáng tạo và đồng lưu giữ giá trị của tácphẩm Hơn bất cứ những dòng tranh nào khác, tranh cổ động mang tính tậpthể cao và vì thế sức sống của nó lâu bền mà đến thế hệ HS ngày nay vẫn cóthể cảm thụ được

1.2 Cơ sở thực tiễn

Thực tế tại nhiều cơ sở giáo dục việc tổ chức cho HS lĩnh hội kiến thức

đang diễn ra rất thụ động – một chiều với lỗi mòn “thầy đọc – trò chép”, thầy

giảng trò nghe và lĩnh hội Song song với đó việc đổi mới dạy học nói chung

và dạy học lịch sử nói riêng đang được tiến hành đồng bộ trên tất cả các mặt:mục tiêu, nội dung, phương pháp, chương trình SGK, kiểm tra, đánh giá, côngtác ngoại khóa Toàn ngành giáo dục đang kêu gọi đổi mới căn bản và toàndiện giáo dục – đào tạo kêu gọi áp dụng những phương pháp dạy học mới,những tư liệu dạy học mới Tất cả đều hướng tối một khả năng rất lớn để thỏamãn hứng thú của học sinh trong học tập giúp các em có thể phát triển nhữngnăng lực cần thiết trong tương lai Trong hoạt động học tập bản thân tác giảnhận thấy tiếp nhận tri thức từ những điều giản dị, gần gũi mà mới mẻ, không

tẻ nhạt cũng giúp đạt mục đích giáo dục nêu trên, mà sử dụng tranh cổ động

để kích thích hứng thú học tập cho HS là một biện pháp hay trong DHLS

Để hiểu rõ thực tiễn việc sử dụng tranh cổ động nhằm tạo xúc cảm cho

HS trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay, tác giả đã tiến hànhđiều tra thực tế tại một số trường THPT ở Hà Nội và Nam Định Cụ thể làtrường: THPT Phú Xuyên A – Hà Nội và THPT Chuyên Lê Hồng Phong –Nam Định, một trường THPT đại trà với đối tượng học sinh có nhận thứcthuộc mức độ khá ở ngoại thành Hà Nội, đa số các em không học chuyên ban

có liên quan đến môn Lịch sử; một trường THPT Chuyên ban với học sinh có

sự nhận thức khá nhạy bén, sâu sắc ở Thành phố Nam Định Thông qua điềutra, phỏng vấn 8 giáo viên dạy học bộ môn Lịch sử, 110 em học sinh, chúngtôi đã thu được kết quả như sau:

Trước hết, chúng tôi đưa ra một số câu hỏi nhằm tìm hiểu về nhận thứccũng như sự quan tâm của giáo viên và thực trạng sử dụng tranh cổ độngnhằm tạo xúc cảm cho HS trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Sau khiđiều tra, chúng ta rút được vài nhận xét như sau:

Khi được hỏi “Theo thầy/cô, giáo viên có thể sử dụng tranh cổ động để tạo xúc cảm cho học sinh không?”, thầy/ cô đều trả lời là có thể và cho rằng

điều đó là cần thiết Tuy nhiên chỉ có 2/8 giáo viên cho biết mình đôi khi sửdụng tranh cổ động để tạo xúc cảm cho học sinh Sự vận dụng đó lại khôngthường xuyên, mặc dù cả 2 giáo viên trên đều thấy các em thích thú với việc

sử dụng tranh cổ động trong dạy học Tuy có sử dụng, nhưng 2 giáo viên trênhầu như chỉ cho HS quan sát bức tranh và sau đó chỉ rõ cho các em về nội

dung của bức tranh “Việc HS tự khai thác nội dung của bức tranh sẽ phát huy tính tự giác cũng như tạo xúc cảm tự nhiên ở các em, tuy nhiên sẽ tốn thời gian” (Cô giáo Trương Thị Tình – THPT Phú Xuyên A, Hà Nội).

Bên cạnh cho rằng việc sử dụng tranh cổ động để tạo xúc cảm cho họcsinh các giáo viên được hỏi cũng cho rằng, việc sử dụng như vậy còn manglại nhiều tác dụng như bên cạnh giúp học sinh có hứng thú, dễ dàng tiếp nhận

và khắc sâu kiến thức, giáo viên còn được sáng tạo và học đổi mới trong dạyhọc,… Tuy vậy, các thầy/ cô cùng nêu lên những khó khăn trong việc sử dụngkết hợp các tác phẩm cổ động chính trị Tại trường THPT Phú Xuyên A 5 thầy

cô được hỏi đều cho rằng việc hạn chế trong phương tiện dạy học (nhà trườngchỉ có 1 phòng máy chiếu) nên khó có thể trình chiếu cho các em xem các bứctranh Hơn nữa, việc sử dụng biện pháp nêu trên nếu không có sự chuẩn bị kỹlưỡng và nhạy bén sẽ khó chọn được những tác phẩm sâu sát với nội dung bàihọc, lại có thể làm loãng kiến thức, giờ học đi vào thất bại Trong khi đó 3thầy cô trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong – Nam Định, ngôi trường đượctrang bị các phương tiện dạy học đầy đủ tại các lớp học thì đều cho rằng việc

sử dụng tranh cổ động để tạo xúc cảm cho học sinh là không khó, nhưng có

hạn chế về mặt thời gian Đặc biệt: “tại các lớp chuyên sử nếu quá chú trọng

về các biện pháp trên thì các em khó có thể theo đuổi kịp một chương trình với nhiều nội dung chuyên sâu, nhưng tại các lớp không chuyên ban C thì việc sử dụng có thể được nhiều và thường xuyên hơn” (cô giáo Bùi Thị

Hương Mơ, THPT Chuyên Lê Hồng Phong, Nam Định)

Như vậy, có thể thấy phần lớn các giáo viên đều nhận thức được việctạo xúc cảm cho học sinh thông qua việc sử dụng tranh cổ động chính trị làcần thiết Các thầy cô đều cho rằng việc sử dụng chúng tuy có nhiều tác dụngnhưng có nhiều hạn chế về thời gian, đảm bảo kiến thức và phương tiện hỗtrợ Các thầy cô đều đồng tình cao (8/8 giáo viên) cho rằng tạo xúc cảm bằngtranh cổ động chính trị trong giai đoạn 1945 – 1975 là dễ dàng hơn cả vì sựphong phú của các tác phẩm Lại là giai đoạn gần gũi với các em, các em dễdàng tiếp nhận bởi các tác phẩm ở một mức độ nào đó (đặc biệt là văn thơ và

âm nhạc cách mạng) các em đã được biết đến và chịu ảnh hưởng

Về nhận thức của học sinh với việc sử dụng tranh cổ động nhằm tạoxúc cảm cho các em trong DHLS: 100% các em được hỏi đều cho rằng việctạo xúc cảm trong dạy học lịch sử là rất cần thiết Tuy vậy, có tới 75% các emđược hỏi cho biết việc tạo xúc cảm của GV trong dạy học lịch sử ở trườngphổ thông hiện nay dường như không có, các em chỉ được tiếp nhận kiến thức

cơ bản một cách hời hợt, GV lên lớp không có biện pháp tạo hứng thú Trongkhi đó 20% học sinh được hỏi cho biết việc GV tạo xúc cảm trong dạy học LS

là có nhưng không thường xuyên Chỉ có 5% học sinh được hỏi cho biết các

em được GV khơi sự hứng thú thường xuyên qua mỗi bài học

Tuy vậy trong số các em được GV tạo xúc cảm học tập thường xuyên

và không thường xuyên cho biết các thầy cô dường như chỉ tạo xúc cảm bằngviệc nói suông, kết hợp với lời giảng dạy ít có nhiều cách thức mới (82%),trong các hình thức khác thì giáo dục bằng ca khúc cách mạng và thơ văncách mạng chiếm 16%, giáo dục lòng yêu nước qua sử dụng tranh cổ động chỉkhoảng 2%

Các em hầu hết cho rằng việc tạo xúc cảm cho học sinh thông qua sửdụng tranh cổ động chính trị sẽ có tác dụng rất lớn (98%) Trong đó, em TrầnNam Anh- học sinh lớp 12 Chuyên Sử – THPT Chuyên Lê Hồng Phong (Nam

Định) còn nhấn mạnh “màu sắc bắt mắt của tranh cổ động tạo cảm hứng rất nhiều cho chúng em trong học tập, qua đó dễ dàng tiếp nhận kiến thức hơn”.

Em Vũ Minh Phú- học sinh lớp 12 A6- THPT Phú Xuyên A (Hà Nội) cho

rằng: “Sự phản ánh người thật, việc thật cụ thể, sinh động qua các bức tranh

cổ động giúp chúng em như cảm nhận đang sống trong thời đại đầy khí thế

đó Vì vậy, với xúc cảm tự nhiên việc tiếp nhận kiến thức lịch sử dễ dàng

hơn” Em Nguyễn Thị Thương lớp 12 A6 cùng trường cho hay: “màu sắc bắt mắt, dễ hiểu là ưu thế lớn nhất của tranh cổ động, chúng em nhìn vào đã thấy

Tiểu kết chương 1

Như vậy, tạo xúc cảm cho học sinh luôn là một trong những yêu cầuquan trọng đối với người GV Mọi việc không ngoại trừ việc học đều phải bắtnguồn từ hứng thú, có xúc cảm mới hoàn thành tốt được công việc Bấy lâunay xã hội vẫn đi mổ xẻ về nguyên nhân tại sao ngày nay HS không hứng thú

với việc học tập môn Lịch sử Thực tế cho thấy, HS không quay lưng lại với

lịch sử mà chỉ quay lưng với cách dạy khô khan, “không cảm xúc” của thầy cô

giáo Với tác giả, việc tạo xúc cảm cho HS trong học tập là một trong nhữngyêu cầu tối quan trọng mà mỗi người GV cần làm để đạt được mục đích giảngdạy của mình Đối với môn học Lịch sử ở nhà trường phổ thông, yêu cầu này

lại càng cần được chú ý để các nhân vật, con số, sự kiện lịch sử… không “vô hồn” mà đến với các em như người thật, việc thật.

Qua khảo cứu và từ thực tiễn, tác giả nhận thấy tranh cổ động là mộtnguồn tư liệu quý giá, phong phú hoàn toàn có thể sử dụng được trong việctạo xúc cảm lịch sử cho HS Việc sử dụng tranh cổ động để tạo xúc cảm chohọc sinh vừa đảm bảo được nội dung giáo dục lịch sử, vừa tăng tính hứng thúcủa HS, lại phù hợp với xu thế lấy người học làm trung tâm, chú ý đến cảmxúc của HS, phù hợp trong lộ trình thực hiện đổi mới giáo dục hiện đại củanước ta những năm gần đây

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TRANH CỔ ĐỘNG ĐỂ TẠO XÚC CẢM CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

VIỆT NAM 1945 – 1975, LỚP 12 THPT THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam từ

1945 – 1975

2.1.1 Vị trí

Phần Lịch sử Việt Nam từ 1945 - 1975 cung cấp hệ thống kiến thức vềtình hình đất nước từ sau Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, nước ViệtNam Dân chủ Cộng hòa ra đời, trải qua cuộc kháng chiến trường kỳ 9 nămchống thực dân Pháp kết thúc bằng việc ký Hiệp định Geneva ngày 21/7/1954đến sự kiện giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước năm 1975

Là giai đoạn đất nước có nhiều biến động, đánh dấu mở đầu là sự kiện Cáchmạng tháng Tám thành công, sau đó không lâu thực dân Pháp quay trở lại xâmlược Việt Nam lần thứ hai, nhân dân ta từ ngày 19/12/1946 toàn quốc chốngthực dân Pháp, trải qua 9 năm nếm mật nằm gai, chiến thắng Điện Biên Phủngày 7/5/1954 đã đập tan mọi mưu đồ của bè lũ thực dân Pháp Hiệp địnhGeneva về kết thúc chiến tranh lập lại hòa bình ở Đông Dương được ký kếtnhưng dẫn đến hệ quả nước ta bị chia cắt làm hai miền với hai chế độ chính trị

xã hội khác nhau Trong suốt giai đoạn này là quá trình Đế quốc Mĩ thực hiện

âm mưu chống phá miền Bắc, xâm lược miền Nam, biến miền Nam Việt Namthành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của chúng Cùng với đó là các cuộcđấu tranh của nhân dân diễn ra không ngừng nghỉ, theo các giai đoạn khác nhau

ở hai miền đất nước dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Lao động Việt Nam

2.1.2 Mục tiêu

 Về kiến thức:

DHLS Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 GV cần giúp HS:

- Hiểu và nhận định được những thuận lợi và khó khăn của nước ViệtNam Dân chủ Cộng hòa một năm đầu sau Cách mạng tháng Tám (1945 –1946) trên các mặt: chính trị, kinh tế, ngoại giao…