So sánh thi pháp truyện thơ tum tiêu của dân tộc khơme campuchia với vượt biển của dân tộc tày ở việt nam tt

Với giá trị phản ánh sâu sắc trong từng tácphẩm thì cả hai đã được các nhà nghiên cứu chú trọng khai thác những giá trịcủa từng văn bản, nhưng chưa sử dụng văn học so sánh để tìm ra nhữn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại :

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học : GS.TS Nguyễn Đức Ninh

Phản biện 1: GS.TS Lê Chí Quế

Phản biện 2: PGS.TS Trương Đăng Dung

Phản biện 3 : PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại: Học viện Khoa học Xã hội

Vào hồi… giờ, ngày … Tháng… năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại :

- Thư viện Quốc gia Việt nam

- Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Truyện thơ là một thể loại phát triển phong phú và có thành tựu trong

văn học Đông Nam Á Truyện thơ không thuộc loại hình văn học nói - kể màthuộc loại hình hát - kể, nghĩa là cốt truyện tự sự được truyền đạt bằng phươngthức dân ca Và như thế, truyện thơ các cư dân vùng Đông Nam Á ra đời, có vaitrò, vị trí và tác động sâu sắc tới đời sống văn hóa cũng như trong tiến trình lịch

sử phát triển văn học các dân tộc ở khu vực Đông Nam Á

1.2 Tum Tiêu là một tác phẩm xuất sắc, tiêu biểu đánh dấu chặng đường

phát triển quan trọng của văn học và chứa đựng nội dung xã hội, lịch sử của đất

nước Campuchia Khảm hải (Vượt biển) là một truyện thơ dân gian nổi tiếng

của người Tày ở vùng núi phía Bắc Với giá trị phản ánh sâu sắc trong từng tácphẩm thì cả hai đã được các nhà nghiên cứu chú trọng khai thác những giá trịcủa từng văn bản, nhưng chưa sử dụng văn học so sánh để tìm ra những điểm

tương đồng và khác biệt về mặt thi pháp truyện thơ Tum tiêu của người Khơme Campuchia với Vượt biển của người Tày ở Việt Nam So sánh văn học giữa các

quốc gia hay liên quốc gia sẽ bổ sung quan trọng cho hướng nghiên cứu văn họcriêng lẻ từng quốc gia vốn vẫn tồn tại từ trước đến nay ở Việt Nam

1.3 Việt Nam và Campuchia là hai quốc gia láng giềng gần gũi, có quan hệ

hữu nghị truyền thống lâu đời, nhân dân hai nước là anh em gắn bó Việc nghiêncứu văn học các nước trong khu vực Đông Nam Á còn có ý nghĩa làm thay đổinhận thức của giới văn nghệ và văn học của Việt Nam vốn: “chỉ quen thuộcnhững chủ nhân từ phương xa - vốn xa lạ với chúng ta trên nhiều phương diện,trong khi đó chúng ta lại rất lạ với người bà con ở ngay bên cạnh - vốn rất gầngũi, có quan hệ gắn bó về mọi mặt với chúng ta trong cộng đồng khu vực màchúng ta là một thành viên” [102; 3] Vì vậy, nghiên cứu văn học Campuchiavừa có ý nghĩa củng cố tình hữu nghị hợp tác giữa Việt Nam - Campuchia vừa

có đóng góp vào sự phát triển chung của khu vực Đông Nam Á (ASEAN)

Để góp phần khai thác các giá trị văn hóa và văn học trong sự tương đồng,

khác biệt của truyện thơ hai nước chúng tôi chọn So sánh thi pháp truyện thơ

Tum tiêu của dân tộc Khơme Campuchia với Vượt Biển của dân tộc Tày ở

Việt Nam làm đề tài nghiên cứu của mình Đây là việc làm vừa có ý nghĩa khoa

học vừa có ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu văn học Campuchia song hành vớivăn học Việt Nam còn góp phần mở rộng hơn về mối quan hệ văn hóa - văn họcgiữa Việt Nam với các nước Đông Nam Á Từ đó, những vấn đề của văn họcViệt Nam cũng sẽ được làm sáng tỏ, thuyết phục hơn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích: Luận án đi sâu nghiên cứu để tìm ra những đặc điểm thi pháp

của Tum Tiêu, Vượt biển và so sánh thi pháp của những tác phẩm đó để thấy tư

duy nghệ thuật, mĩ cảm, tâm lí, tính cách của người Khơme và người Tày ở haiquốc gia Campuchia và Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ: Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ của luận án là phân tích

các khía cạnh, các bình diện thi pháp của hai tác phẩm Tum Tiêu, Vượt biển,

xem xét môi trường văn hóa, lịch sử của các tác phẩm để có thể tiến hành sosánh loại hình truyện thơ Khơme và truyện thơ Tày

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Các văn bản truyện thơ Tum Tiêu của người

Khơme Campuchia, các văn bản truyện thơ Vượt biển của người Tày Việt Nam

để nghiên cứu thi pháp các tác phẩm đó và tiến hành so sánh thi pháp của chúngtrên các bình diện: cốt truyện, nhân vật, không gian nghệ thuật và thời giannghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi văn bản: Chúng tôi chủ yếu dùng văn bản Tum Tiêu theo bản dịch

của Phùng Huy Thịnh (Nxb Khoa học Xã hội, 2000) Còn Vượt biển (Khảm

hải) chúng tôi chọn văn bản do Hoàng Hạc sưu tầm và giới thiệu in trong cuốn Truyện thơ Tày - Nùng, tập 2 (Nxb Văn học, 1964).

Phạm vi nghiên cứu: Khi nghiên cứu thi pháp truyện thơ có những bình diện

khác nhau Ở luận án này, chúng tôi giới hạn sử dụng chủ yếu phương pháp sosánh song song để tìm ra các điểm tương đồng và khác biệt trên các bình diệnthi pháp vừa nêu trong hai tác phẩm này

4 Phương pháp nghiên cứu

Ở luận án này, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp tiếp cận thi pháp học, Phương pháp nghiên cứu liên ngành, đa ngành, Phương pháp thống kê, Phương pháp phân tích, tổng hợp, Phương pháp

so sánh song song.

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống về so sánh thi

pháp truyện thơ Tum Tiêu của người Khơme ở Campuchia với Vượt biển của

người Tày ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu căn cứ vào quá trình hình thành sẽlàm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trên các bình diện thi pháp: cốttruyện, nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật của hai tác phẩmthuộc hai tộc người của hai đất nước khác nhau Thông qua sự phân tích, sosánh này để tiến tới giải mã các mã văn hóa từ không gian văn hóa, từ chỗ tảiđạo đến tải đời Đặc biệt, luận án đưa ra được những kết luận có tính chất kháiquát về sự sáng tạo độc đáo của các tác giả trong từng bình diện thi pháp của

Tum Tiêu và Vượt biển: Xây dựng thành công cốt truyện tự sự trữ tình với mô

hình cấu trúc “kết thúc bi kịch” đã phá vỡ kiểu mô hình vòng tròn khép kín của

“kết thúc có hậu” để tạo nên một kiểu kết thúc mở và việc chọn cách kết thúccốt truyện đúng như thực tế sự việc đã diễn ra; Kiểu nhân vật có ngoại hình,tính cách và tâm lí duy mĩ, duy tình dám bẻ lái số phận bằng cách chọn cái chết

để giữ lòng thủy chung trong tình yêu và sự tinh khiết trong tâm hồn; Mô hìnhkhông gian - thời gian gắn liền với tinh thần tôn trọng thiên nhiên và truyền tảiđược các giá trị văn hóa của con người trong đời sống khi cùng sinh tụ trên một

khu vực địa lí Qua đó, hai tác phẩm còn khơi dậy những khoái cảm thẩm mĩ vàlàm sáng tỏ bản sắc văn hóa dân tộc độc đáo của họ Đồng thời, nó còn gópphần làm phong phú và đa dạng hơn trong thể loại truyện thơ Campuchia vàViệt Nam.

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

6.2 Ý nghĩa lí luận: 1) Chúng tôi giới thuyết cụ thể một cách hệ thống diễn

trình vận động của lí thuyết: thi pháp và thi pháp học lịch sử; văn học so sánh

và so sánh song song; thi pháp truyện thơ và truyện thơ Đông Nam Á thông quacác công trình tiêu biểu của các đại diện quan trọng Một số công trình nghiêncứu ứng dụng được xem là có tính chất hệ thống khi nghiên cứu thi pháp họclịch sử và thi pháp truyện thơ: 2) Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu sosánh song song để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trên các bình

diện thi pháp của Tum Tiêu và Vượt biển Qua đó, luận án sẽ góp phần làm

phong phú hơn lí luận về thể loại truyện thơ; 3) Hơn nữa, việc luận án sử dụngphương pháp nghiên cứu song song để tìm ra những điểm tương đồng và khác

biệt trên các bình diện thi pháp của Tum Tiêu và Vượt biển còn góp phần quan

trọng vào tìm hiểu quá trình biến đổi và tiếp nối trong nghiên cứu lí thuyết thipháp truyện thơ

6.2 Ý nghĩa thực tiễn: Từ luận án này, chúng tôi hi vọng sẽ góp phần bổ sung

cho việc nghiên cứu truyện thơ các dân tộc thiểu số của Việt Nam, Campuchia

và các dân tộc trong khu vực Đông Nam Á Ngoài ra, luận án còn là nguồn tưliệu tham khảo bổ ích cho các giảng viên, giáo viên, học sinh các trường; nhữngngười có nhu cầu tìm hiểu truyện thơ của người Khơme Campuchia và ngườiTày ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận án

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được kết cấuthành 04 chương:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 3: Những điểm tương đồng của hai truyện thơ Tum Tiêu và Vượt biển Chương 4: Những điểm khác biệt của hai truyện thơ Tum Tiêu và Vượt biển

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu truyện thơ ở Việt Nam và nước ngoài

1.1.1 Một số vấn đề lí luận về truyện thơ

Ở Việt Nam có ba khái niệm “truyện thơ”, “truyện Nôm” và “truyện thơNôm” Để hiểu một cách cụ thể về khái niệm “truyện thơ” chúng tôi sẽ tìm hiểu

từ khái niệm về “truyện thơ Nôm” một thể loại tương đối hoàn chỉnh trong nềnvăn học truyền thống của Việt Nam Nhìn nhận một cách tổng quát, truyện Nômtuy có từ xa xưa nhưng khái niệm và thuật ngữ “truyện Nôm” đã được các học

giả cụ thể hóa thông qua các công trình tiêu biểu như: Việt Nam văn học sử yếu

của Dương Quảng Hàm, Truyện Nôm, nguồn gốc và bản chất thể loại của Kiều Thu Hoạch; Quá trình hình thành thể loại tiểu thuyết hiện đại trong văn học

Việt Nam và một số nước Đông Nam Á của Đức Ninh Theo chúng tôi thì

“truyện Nôm” là để nói về tác phẩm tự sự ở Việt Nam viết bằng các loại chữNôm (Nôm Việt, Nôm Tày…) dưới hình thức văn vần hoặc văn xuôi Còn

“truyện thơ Nôm” chỉ để nói về một loại tác phẩm tự sự ở Việt Nam, viết bằngthơ (của tác giả khuyết danh hoặc có tên), văn tự là chữ Nôm các loại, chủ yếuxuất hiện ở Việt Nam trong các thế kỉ XVIII, XIX Và “truyện thơ” là để phânbiệt đây là hình thức tự sự bằng văn vần khác với hình thức tự sự bằng văn xuôi,thuộc cả dân gian lẫn văn học viết

1.1.2 Tình hình nghiên cứu lí luận truyện thơ ở Việt Nam

Như chúng tôi đã trình bày ở Việt Nam có ba khái niệm “truyện thơ”,

“truyện Nôm” và “truyện thơ Nôm” Truyện thơ chủ yếu nói về các tác phẩmcủa các dân tộc ít người ở Việt Nam (như truyện thơ Mường, truyện thơ Tày -Nùng, truyện thơ Thái) Để làm rõ tình hình nghiên cứu lí luận về truyện thơ(truyện thơ Tày) ở Việt Nam một cách chính xác và khoa học còn là một thách

thức lớn Hầu hết các học giả đều quan tâm đến nghiên cứu truyện thơ từ góc độ

văn học như: Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam của Phan Đăng Nhật

(1981), Văn học dân gian các dân tộc ít người của Võ Quang Nhơn (1983), Văn

học dân gian do Vũ Anh Tuấn chủ biên (2012)…

1.1.3 Tình hình nghiên cứu lí luận truyện thơ ở nước ngoài

Việc nghiên cứu truyện thơ đã bắt đầu từ các nhà nghiên cứu văn học Ngavào những năm 50 của thế kỉ XX Truyện thơ đã được nhiều học giả nước ngoài

quan tâm chủ yếu theo hướng nghiên cứu từ góc độ văn học với các công trình

của Niculin N.I Văn học Việt Nam trong đó ông có hẳn chuyên đề nghiên cứu

về Truyện Kiều, Hồ Xuân Hương (1972), Những vấn đề văn học và mĩ học của Bakhtin M (1975) Văn học Nga cổ và thời hiện đại của Likhachốp D.X (1978) Sự phát triển của truyền thống trong văn học dân gian

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu hai truyện thơ Tum Tiêu và Vượt biển 1.2.1 Hướng nghiên cứu Tum Tiêu và Vượt biển từ góc độ văn học

1.2.1.1 Hướng nghiên cứu Tum Tiêu từ góc độ văn học: Điều đáng chú ý là,

trong quá trình chứng minh cho sự kết hợp hài hòa giữa nội dung và nghệ thuật

ở góc độ nghiên cứu văn học của Tum Tiêu thì những phát hiện tinh tế về kết

cấu cốt truyện, nhân vật tuy mới chỉ dừng lại ở những nhận định khái quát, song

sẽ là những ý kiến quí báu cho chúng tôi trong quá trình triển khai đề tài như:

Vũ Tuyết Loan, trong cuốn Riêm kê và Tum Tiêu trong văn học Campuchia (1992), Đỗ Thu hà trong cuốn Văn học khu vực Đông Nam Á (2000)…

1.2.1.2 Hướng nghiên cứu Vượt biển ở góc độ văn học: Về cơ bản các nghiên

cứu đều nên nhận định khái quát về nội dung và nghệ thuật của Vượt biển như: công trình Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam của Phan Đặng Nhật (1981);

Văn học dân gian các dân tộc ít người của Võ Quang Nhơn (1983) Nhưng

chưa có một công trình nào đi sâu phân tích một cách chi tiết những vấn đề về

từng bình diện thi pháp của Vượt biển và so sánh những bình diện thi pháp này với truyện thơ Tum Tiêu Dựa trên những ý kiến đánh giá của những công trình

đi trước sẽ là nguồn tài liệu quí báu để chúng tôi có thể lấp đầy khoảng trốngnày

1.2.2 Hướng nghiên cứu Tum Tiêu và Vượt biển từ góc độ tôn giáo

1.2.2.1 Hướng nghiên cứu Tum Tiêu từ góc độ tôn giáo: Quan điểm này được

thể hiện trong công trình Tìm hiểu lịch sử văn hóa Campuchia của Vũ Tuyết

Loan (1994, tập 2) có bài viết Ảnh hưởng của Phật giáo vào văn học Campuchia Đồng quan điểm với tác giả Vũ Tuyết Loan trong công trình Văn học so sánh - lí luận và ứng dụng, có bài viết Suy nghĩ về vai trò của văn học dân gian trong văn học Đông Nam Á lục địa của Phan Ngọc (2001) Quan điểm

này còn được thể hiện trong tập bài giảng chuyên đề Truyện thơ Đông Nam Á của Trần Thúc Việt (2011) Có thể nói, những ý kiến về Tum Tiêu được soi

chiếu từ góc độ tôn giáo sẽ là những gợi ý cho chúng tôi nghiên cứu về cốttruyện, nhân vật, không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật thể hiện trongtác phẩm

1.2.2.2 Hướng nghiên cứu Vượt biển từ góc độ tôn giáo: Quan điểm này được

thể hiện rõ trong nhưng công trình của Dương Kim Bội, Lê Chí Quế… Những ý kiến, đánh giá của các nhà nghiên cứu khi khai thác các giá trị mà Vượt biển

mang lại ở góc độ tôn giáo bản địa Những ý kiến trên đã cung cấp cho chúngtôi những kiến thức nền tảng để chúng tôi nghiên cứu vấn đề của mình

Trên cơ sở tìm hiểu lí luận truyện thơ, tìm hiểu việc nghiên cứu truyện thơ

Tum Tiêu và Vượt biển, chúng tôi nhận thấy: hầu hết các tác giả đã nhận ra tầm

quan trọng và tầm ảnh hưởng của hai tác phẩm này trong nền văn học dân tộc

và vị trí của nó trong lòng thể loại văn học Đông Nam Á Qua khảo sát tình hình

nghiên cứu Tum Tiêu và Vượt biển, có thể khẳng định, những công trình nghiên cứu truyện thơ ở nước ngoài, nghiên cứu Tum Tiêu ở Campuchia và Vượt biển ở

Việt Nam cho chúng ta thấy cái nhìn tổng thể về tình hình nghiên cứu lí luậntruyện thơ nói chung và hai tác phẩm này ở hai quốc gia nói riêng Chúng tôi rút

ra những nhận xét, đánh giá như sau:

Một, các công trình nghiên cứu ở Việt Nam và nước ngoài chủ yếu tập trung

nghiên cứu đặc trưng nghệ thuật, quan niệm thẩm mĩ, quan điểm nghệ thuật củaBôtum Mắthê Xôm và tác giả dân gian Tày, các thủ pháp nghệ thuật ở một số

bình diện khác nhau để làm nổi bật, ở Tum Tiêu là: Tình yêu tự do cá nhân và tố

cáo xã hội phong kiến quân chủ chuyên chế khắc nghiệt; Hệ tư tưởng và giáo lí

Phật giáo khuyên răn con người Còn Vượt biển là: Phản kháng chế độ bất công

trong xã hội Tày cổ; Vấn đề tôn giáo kết hợp với loại hình diễn xướng Then

Hai, một số công trình nghiên cứu đã bước đầu tìm hiểu cách thức tổ chức

nghệ thuật tác phẩm ở hai cấp độ, cấp độ hình tượng và cấp độ trần thuật (cốttruyện, nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ, thủpháp nghệ thuật…) Tuy nhiên, vấn đề này mới được thực hiện và khai thác với

tư cách là “phương tiện” để làm nổi bật nội dung của tác phẩm, cụ thể: 1) Vềcốt truyện thì các yếu tố nghệ thuật tổ chức cốt truyện mới chỉ nghiên cứu ởphương diện tóm tắt và tìm hiểu nội dung câu chuyện trên cơ sở phân tích nộidung và nghệ thuật chưa khai thác sâu những yếu tố tự sự và trữ tình và cấu trúc

mô hình “kết thúc bi kịch” Đặc biệt là kiểu cốt truyện tâm lí, cốt truyện lồngtrong truyện với các biểu tượng và thủ pháp nghệ thuật thì chưa được đề cậpđến Vì thế, các công trình nghiên cứu chưa làm nổi bật được cách thức tổ chứccốt truyện độc đáo gắn với từng kiểu mô hình “kết thúc bi kịch” thể hiện trong

Tum Tiêu và Vượt biển; 2) Về nghệ thuật xây dựng nhân vật đã được các nhà

nghiên cứu chú ý ít nhiều nhưng mới chỉ dừng lại ở một số thủ pháp kĩ thuậtxây dựng nhân vật mà chưa chú ý đến việc xây dựng một hệ thống nhân vật từtiểu sử đến các mối quan hệ xung quanh với tất cả chiều sâu và chiều rộng củanội dung tác phẩm để thấy nhân vật thoát khỏi kiểu nhân vật chức năng hướngđến kiểu nhân vật loại hình với mô hình nhân vật tâm lí duy mĩ, duy tình trongdòng chảy của văn học, văn hóa Campuchia và Việt Nam; 3) Về không giannghệ thuật và thời gian nghệ thuật các nhà nghiên cứu cũng nói đến nhưng còn

ở mức độ khái quát, chung chung chưa đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau,chưa nói rõ không gian và thời gian cụ thể và ảnh hưởng của những yếu tố nàochi phối tới nó và môi trường sống của nó trong đời sống sinh hoạt của conngười trong nền văn hóa chung của đất nước Campuchia và Việt Nam

Trên cơ sở tiếp thu thành tựu của những tác giả đi trước chúng tôi thấy còn

thiếu vắng nghiên cứu so sánh thi pháp hai truyện thơ Tum Tiêu của người Khơme Campuchia với Vượt biển của người Tày ở Việt Nam một cách hệ

thống Nhưng đây là một đề tài đề cập tới rất nhiều lĩnh vực: 1) Lí luận văn học;2) Văn học dân gian; 3) Văn học nước ngoài Điều này đòi hỏi chúng tôi phảithu lượm, nghiên cứu ở các thư viện khác nhau, phải đi đến thực địa nơi cư chúcủa người Tày, người Khơme sống vùng Tây Nam Bộ của Việt Nam, ngườiKhơme của Campuchia nhất là nơi xuất xứ của câu chuyện để tìm hiểu phongtục, tập quán, lối sống… của họ Vì vậy, chúng tôi sẽ triển khai nghiên cứu sosánh thi pháp hai truyện thơ này theo hướng sử dụng lí luận của thi pháp họclịch sử và văn học so sánh để tìm ra các điểm tương đồng và khác biệt của cácbình diện thi pháp đã nêu trong hai tác phẩm

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Trước khi so sánh thi pháp truyện thơ Tum Tiêu và Vượt biển, cần phải khái

quát hóa vấn đề thi pháp học, thi pháp lịch sử, so sánh song song, thi pháptruyện thơ và quá trình hình thành văn bản của hai truyện thơ này làm cơ sở líthuyết cho đề tài nghiên cứu

2.1 Thi pháp và thi pháp học lịch sử

2.1.1 Thi pháp học

Thi pháp học là một hướng nghiên cứu văn học mạnh mẽ của thế kỉ XX Sovới thi pháp thì thi pháp học là khoa học nghiên cứu về thi pháp, là cái có sau

Chính vì “thi pháp” có nội hàm rộng chứa đựng trong nó nội hàm vừa là vănhọc vừa là quá trình văn học Xét về phương pháp tiếp cận, thi pháp học có baphạm vi nghiên cứu: 1) Thi pháp học đại cương; 2) Thi pháp học chuyên biệt; 3)Thi pháp học lịch sử.

2.1.2 Thi pháp học lịch sử

Thi pháp học lịch sử được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm như Trần NhoThìn, Đỗ Lai Thúy, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Kính, Huỳnh Như Phương Theo chúng tôi, có thể hiểu thi pháp học lịch sử là lĩnh vực nghiên cứu sự hìnhthành và phát triển của các hình thức văn học, bắt đầu từ các thủ pháp ẩn dụ, vívon, vần điệu cho đến các thể loại, các phạm trù văn học như không gian, thờigian nghệ thuật, các hệ thống nghệ thuật như trào lưu, phong cách và cả bảnthân văn học như một loại hình nghệ thuật bằng phương pháp so sánh lịch sửnhằm vạch ra các đặc điểm chung của các hệ thống văn học thuộc các nền vănhóa khác nhau, xác định cội nguồn của chúng cũng như các qui luật chung của ýthức văn học nhân loại

2.2 Văn học so sánh và so sánh song song

2.2.1 Văn học so sánh

Then chốt trong sinh mệnh và sức sống của văn học so sánh là ở chỗ pháttriển các cá nhân và các cộng đồng người ngày một trở nên “người” hơn, ngàycàng tiến lên đỉnh cao của chủ nghĩa nhân văn, những giá trị nhân văn xứngđáng với danh hiệu con người và đạo lí làm người

2.2.2 So sánh song song

Nghiên cứu so sánh song song là dùng phương thức suy luận lôgích để

nghiên cứu hai nền văn học dân tộc, hoặc hai nền văn học dân tộc trở lên màgiữa chúng không có quan hệ trực tiếp Đồng thời nó còn chú trọng đến tính vănhọc của đối tượng, chú trọng so sánh chủ đề, thể tài, thể loại văn học, hìnhtượng nhân vật, đặc điểm phong cách

2.3 Thi pháp truyện thơ và truyện thơ Đông Nam Á

2.3.1 Khái niệm thi pháp truyện thơ

Cũng giống như các thể loại khác trong văn học dân gian thì “truyện thơ rađời do nhu cầu lịch sử - xã hội của thời đại nó” [151; 401] Lúc bấy giờ trong xãhội các dân tộc thiểu số xuất hiện nhiều mâu thuẫn đối kháng và đẩy người dân

vào bế tắc, tuyệt vọng Khi xem xét thi pháp truyện thơ có nghĩa là xem xét thế

giới cảm xúc thẩm mĩ và tư tưởng, cốt truyện, nhân vật, không gian nghệ thuật,thời gian nghệ thuật

2.3.2 Đặc trưng của thi pháp truyện thơ

Đặc điểm nổi bật của truyện thơ là tính lưỡng thể, tức là có sự kết hợp nhuầnnhị giữa thể truyện và thơ, giữa yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình, giữa văn học nói

và văn học viết, giữa tính dân gian và tính bác học Ngoài ra đặc trưng của thipháp truyện thơ còn được xem xét trên nhiều bình diện khác như: thể thơ, ngônngữ, thủ pháp nghệ thuật…

2.3.3 Thể loại truyện thơ Đông Nam Á.

2.3.3.1 Thể loại mang tính loại hình trong văn học: Truyện thơ bắt nguồn từ

văn học dân gian, với tư cách là những thể loại, chúng tạo thành một bộ phậnđặc biệt tiêu biểu cho thi ca Việt Nam Có thể thấy, truyện thơ phát triển đếnđỉnh cao, với số lượng rất lớn và tác động sâu sắc vào đời sống văn hóa khuvực

2.3.3.2 Thể loại phát triển phong phú trong đời sống: Sự yêu thích của người

dân Đông Nam Á đối với thể loại truyện thơ đã tạo cơ sơ cho thể loại này liêntục phát triển tăng dần về số lượng và nhiều tác phẩm trở thành kiệt tác, đỉnhcao của nền văn học dân tộc ở khu vực này Điều độc đáo cho đến nay, hầu hếtcác tác phẩm đỉnh cao, các kiệt tác văn học cổ điển ở các quốc gia Đông Nam Á

là các truyện thơ Bởi vậy, chúng ta có thể khẳng định vị trí, vai trò và giá trịphản ánh của truyện thơ

2.4 Sự hình thành văn bản hai truyện thơ Tum Tiêu và Vượt biển

Về mặt lí thuyết các nhà lí luận phân biệt có: Văn học dân gian và Văn họcthành văn Ở Việt Nam có một thực tế, ít nhất vào khoảng thế kỉ XV có các ông

như Vũ Quỳnh, Kiều Phú đã ghi lại các truyện cổ tích trong Lĩnh Nam trích

quoái Sau này, chúng ta biết các truyện cổ tích chủ yếu qua Vũ Quỳnh, Kiều

Phú, còn trong dân kể thì rất khó xác định Những người từ 70 tuổi trở xuống

biết văn học dân gian qua những cuốn như: Tục ngữ ca dao - dân ca của Vũ Ngọc Phan (1956) và Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi

(1958) có thể chứng minh được điều ấy Căn cứ vào điều này, chúng tôi sẽ trìnhbày cụ thể về sự giống nhau trong quá trình hình thành của hai tác phẩm trên

2.4.1 Sự hình thành truyện thơ Tum Tiêu

2.4.1.1 Nguồn gốc văn bản: Cho đến thế kỉ XX câu chuyện này tồn tại bốn văn

bản khác nhau Ngoài các văn bản kể trên truyện Tum Tiêu còn tồn tại dưới

dạng hát kể trong cung đình Điều này liên quan đến cả vấn đề tiếp nhận văn

học Căn cứ vào những luận chứng trên về nguồn gốc ra đời của Tum Tiêu,

chúng tôi chọn văn bản của Đại Đức Bôtum Mắtthê Xôm làm tài liệu nghiêncứu chính vì: 1) Văn bản này có tên tác giả rõ ràng, được tác giả “nhuận sắc”thành công hơn so với những văn bản trước đó Đặc biệt nó còn có thêm phầnphần thuyết giảng răn dậy của tác giả Nó có tác động tích cực khi khuyên rănnhững đôi bạn trẻ nên có những cách ứng xử khéo léo trong tình yêu và cuộcsống 2) Văn bản này được Viện Phật học Phnôm Pênh xuất bản lần đầu tiênvào năm 1915 và đã in đến lần thứ tám vào năm 1972, được đánh dấu khổ thơ

từ 01 đến 1.051, gồm 4.024 câu; 3) Tác phẩm này được Bộ giáo dục của đấtnước Campuchia lựa chọn đưa vào dạy trong chương trình phổ thông

2.4.1.2 Tác giả văn bản: Nói về tác giả của truyện Tum Tiêu đầu tiên phải kể

đến XonThẹ Mốc (1846 - 1908) Truyện thơ Tum Tiêu được ông viết vào thế kỉ XIX Sau đó nhà sư Xôm là người có công rất lớn biên soạn Tum Tiêu Vì vậy,

tác phẩm này đã được nâng cao giá trị trên cả hai phương diện nội dung và nghệthuật

2.4.1.3 Nội dung văn bản Tum Tiêu: Câu chuyện kể về mối tình ngang trái của

đôi nam nữ bình dân người Khơme Và kết thúc câu chuyện bằng cái chết củanhân vật chính

2.4.2 Sự hình thành truyện thơ Vượt biển

2.4.2.1 Nguồn gốc văn bản: Vượt biển tiếng Tày là Khảm hải có nguồn gốc ban

đầu là một chương trong hệ thống những bài hát Then trong sinh hoạt nghi lễdân gian của người Tày Nhưng khi mạnh dạn đưa nó thoát khỏi màn khóinhang kì ảo thì nó lại trở thành một tác phẩm văn học đích thực mang nội dunghiện thực sâu sắc

2.4.2.2 Nội dung văn bản: Câu chuyện kể về hai cuộc đời của nhân vật Sa dạ

Sa dồng bị áp bức ở cả chốn mường Người và mường ma đến mức cùng quẫnkhông lối thoát

2.4.2.3 Công tác sưu tầm và biên dịch truyện thơ Vượt biển: Truyện thơ Vượt biển phổ biến của dân tộc Tày các tỉnh miền núi phía Bắc Với nội dung mang ý

nghĩa nhân văn sâu sắc nên nó được các nhà nghiên cứu quan tâm và họ tiếnhành sưu tầm từ những năm 60 của thế kỉ XX như Hoàng Hạc, Nông MinhChâu, Dương Kim Bội, Lục Văn Pảo; Vi Hồng, Hoàng Kế Quang…

2.4.2.4 Vượt biển - truyện thơ tự sự trữ tình: Nhìn từ góc độ thể loại, Vượt biển được các nhà nghiên cứu văn học dân gian xếp vào những nhóm truyện

thơ khác nhau Nhưng chúng tôi lựa chọn: 1) Khẳng định Vượt biển là một

truyện thơ chúng tôi theo quan điểm về khái niệm truyện thơ của Nguyễn XuânKính;

2) Vượt biển là truyện thơ tự sự trữ tình thuộc nhóm truyện thơ gắn với sinh hoạt nghi lễ dân gian theo quan điểm của Võ Quang Nhơn; 3) Vượt biển được

sống động và uyển chuyển trong không gian sinh hoạt diễn xướng theo quan

điểm của Lê Chí Quế Bởi vậy, trong luận án này chúng tôi chọn văn bản Vượt

biển của Hoàng Hạc sưu tầm và biên soạn có 249 câu thơ được in trong tuyển

tập Truyện thơ Tày - Nùng (Nxb Văn học, tập 2, 1964) Vì nó đã hội tụ đầy đủ

những yếu tố trên

Hơn nữa, văn bản Vượt biển do Hoàng Hạc sưu tầm và biên soạn còn đảmbảo các yếu tố sau: 1) Đây là một tác phẩm văn học hoàn chỉnh đảm bảo đầy đủyếu tố của một truyện thơ thuộc nhóm truyện thơ sinh hoạt gắn với nghi lễ dân

gian Hơn nữa, trong truyện thơ Vượt biển đã kết hợp đến mức nhuần nhị hai

yếu tố: tự sự của truyện cổ dân gian với cốt truyện rõ ràng, nhân vật cụ thể,không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật và trữ tình của thơ ca dân gian

đó là âm hưởng của những làn điệu Sli - Lượn; 2) Khi biên soạn lại Vượt biển

các nhà sưu tầm trong đó có Hoàng Hạc vẫn giữa được phần dân gian là cốttruyện nói về cuộc sống của những người nghèo khổ không có tên ở chốnmường người Sang thế giới mường ma các nhân vật đều phải vượt qua mười

hai rán nước Nhưng trong bản Vượt biển của Hoàng Hạc có dấu ấn của tác giả.

Khi biên soạn lại ông đã đặt tên, kể tỉ mỉ về nguồn gốc, lai lịch của các nhânvật chính khi sống ở chốn mường người Các tác giả khác không nói lên cácđiều đó Khi sang chốn mường ma thì ông đã đặt tên nhân vật cụ thể là Sa dạ

Sa dồng Cái tên Sa dạ Sa dồng mang biểu tượng cho những người “chèothuyền vượt biển” [13; 308] đem lễ cung tiến cho Ngọc Hoàng Qua đó, ông đãlàm sáng tỏ cái chết bi thảm của nhân vật chính để tố cáo xã hội cũ đã chà đạplên thân phận kiếp người nghèo khổ Các tác giả khác lại cho rằng cái chết củanhân vật chính là sự giải thoát, sung sướng mang tính lãng mạn như trên chúngtôi đã trình bày Hiện nay, tác phẩm này được giải thưởng của Hội Văn học cácdân tộc thiểu số Việt Nam (QĐ: 17/QĐ - VNDT, T12/2005 - Nghệ nhân Ưu TúHoàng Tương Lai con trai ông Hoàng Hạc cung cấp) Nó được nhân dân đónnhận, ca ngợi Nghệ nhân ưu tú Hoàng Kế Quang người đã liêu tục biểu diễn

thành công tác phẩm này trong các lễ hội; 3) Vượt biển được Bộ giáo dục và

Đào tạo chọn để dạy trong nhà trường phổ thông và trong giáo trình Văn họcdân gian bậc Đại học tiêu biểu về mảng truyện thơ Đây chính là một cơ sởpháp lí quan trọng mà những văn bản khác không được lựa chọn Điều nàykhẳng định vị trí, giá trị phản ánh và độ tin cậy của tác phẩm đối với độc giả

Có thể nói, căn cứ vào Quá trình hình thành Tum Tiêu và Quá trình hình thành Vượt biển khi các tác giả vừa “tái tạo” trên những tích truyện có thật

trong dân gian, vừa “sáng tạo” thêm mà chúng tôi đã trình bày Cùng với nhữngluận điểm và viện dẫn kết quả nghiên cứu từ các công trình nghiên cứu của cácnhà khoa học có uy tín như Võ Quang Nhơn, Phan Đăng Nhật, Lê Chí Quế,

Nguyễn Xuân Kính… và những văn bản khẳng định Tum Tiêu và Vượt biển

mang tính pháp lí như trên thì hai tác phẩm hoàn toàn so sánh được để tìm ranhững điểm tương đồng và khác biệt Và kết quả nghiên cứu sẽ càng kiểmchứng được tính tính ưu việt và mức độ tin cậy của hai tác phẩm này mang lại.Như vậy, cơ sở để chúng tôi sử dụng xuyên suốt trong đề tài này là những trithức lí luận của thi pháp học lịch sử, thi pháp truyện thơ và phương pháp sosánh song song được coi là bộ công cụ hữu hiệu sử dụng để nghiên cứu làm rõnhững điểm tương đồng và khác biệt trên bốn bình diện đã nêu của hai tácphẩm Từ đó, thấy được điểm mới khi cả hai tác phẩm có tính chất lưỡng thể:vừa có tính chất văn học dân gian vừa là tác phẩm văn học viết

CHƯƠNG 3 NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG

CỦA HAI TRUYỆN THƠ TUM TIÊU VÀ VƯỢT BIỂN

Những vấn đề lí luận về thi pháp lịch sử và thi pháp truyện thơ sẽ được

chúng tôi soi chiếu và xem xét cụ thể trên hai tác phẩm Tum Tiêu và Vượt biển.

Sử dụng phương pháp so sánh song song để tìm ra tương đồng và khác biệt giữahai tác phẩm này trên các mặt của thi pháp Ở chương này là so sánh nhữngđiểm tương đồng

3.1 Cốt truyện

Sử dụng lí luận về cốt truyện của thể loại truyện thơ chúng tôi sẽ tiến hành

so sánh thi pháp cốt truyện của chúng để tìm ra những điểm tương đồng ở cốttruyện tự sự - trữ tình, cốt truyện được xây dựng theo mô hình cấu trúc bi kịch

3.1.1 Về cốt truyện tự sự

Truyện thơ trước hết là “thể truyện” nên về hình thức nó mang yếu tố tự sự

Do đó, thể loại truyện thơ cũng như các thể loại tự sự khác có khả năng tái hiệnđời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó bằng cách tạo nên một bức tranh

mở rộng của đời sống không gian, thời gian của các biến cố, sự kiện và các chi

tiết Cốt truyện trong Tum Tiêu và Vượt biển thể hiện rất rõ những đặc điểm của

tự sự khi trình bày chuỗi các sự việc nối tiếp nhau một cách mạch lạc, theo trật

tự nhất định để dẫn đến một kết thúc đúng như diễn trình sự việc và truyền tảiđược ý nghĩa nhân văn cao cả

3.1.2 Về cách thức thể hiện trữ tình

Truyện thơ với tất cả sự kiện, chi tiết, hành động, tình huống cho đến cốt

truyện đều được thể hiện bằng những lời thơ thấm đẫm chất trữ tình Tum Tiêu

và Vượt biển là tác phẩm tự sự trữ tình Chất trữ tình được thể hiện thông qua ngôn ngữ thơ, nhịp điệu thơ, thể thơ Điều này càng góp phần khẳng định, Tum

Tiêu và Vượt biển hai truyện thơ tiêu biểu đã kết hợp một cách nhuần nhị cả hai

yếu tố tự sự và trữ tình vào nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tác phẩm

3.1.3 Về mô hình cấu trúc bi kịch

Một số truyện thơ nổi tiếng trong khu vực Đông Nam Á có cấu trúc truyệnthơ được xây dựng theo mô hình tương đối ổn định của hệ thống truyện thơ, với

ba sự kiện cơ bản theo mô hình kết thúc có hậu: Gặp gỡ - Tai biến - Đoàn Tụ thì

đến Tum Tiêu và Vượt biển thì mô hình cấu trúc tác phẩm đã có sự thay đổi: Gặp gỡ - Tai biến - Cái chết Tum Tiêu và Vượt biển lại có cái kết hoàn toàn mới

do ảnh hưởng của đặc điểm thi pháp thể loại và vai trò của ca dao, dân ca củahai dân tộc, hai đất nước khác nhau nhưng cùng nằm trong khu vực Đông NamÁ

3.2 Nhân vật

Truyện thơ là một thể loại văn học phản ánh cuộc sống bằng phương thức tự

sự, cho nên, nhân vật trong truyện thơ cũng mang đầy đủ những đặc điểm của

kiểu loại nhân vật trong văn tự sự Đến với Tum Tiêu và Vượt biển thì nghệ

thuật xây dựng nhân vật có những nét tương đồng Cụ thể từng bình diện:

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật

Trong Tum Tiêu và Vượt biển chúng ta thấy, Bôtum Mắtthê Xôm và tác giả

dân gian Tày đã cố gắng miêu tả ngoại hình nhân vật Những nhân vật hiện radưới cái nhìn khách quan của người trần thuật, nhân vật được xem xét trong sựđánh giá của người khác, nhân vật tự bộc lộ qua lời đối thoại, độc thoại Từ đó,góp phần giới thiệu đến độc giả, để họ có cái nhìn khái quát và những ấn tượngchung về ngoại hình nhân vật trong tác phẩm

3.2.2 Nghệ thuật miêu tả hành động và tâm lí nhân vật

Trong truyện thơ hành động và tâm lí nhân vật lại diễn biến nhẹ nhàng

nhưng hết sức phức tạp Trong Tum Tiêu thì nghệ thuật miêu tả hành động và

tâm lí nhân vật thể hiện rất rõ qua hệ thống nhân vật chính như Tum, Tiêu và

nhân vật phụ: bà Phăn, quan Ơ rơ chun, Pếch, Nô, vua… Và Vượt biển nghệ