Quản lý xây dựng văn hoá nhà trường trung học cơ sở thành phố hồ chí minh

Đối với một nhà trường cũng vậy, văn hóa của nhà trường là sự tổng hòa toàn bộ sự phát triển của nhà trường từ hoạt động đào tạo, giáo dục, quản lý nhân lực, người học, cơ sở vật chất, g

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 GS.TS Vũ Dũng

2 PGS.TS Nguyễn Khắc Hùng

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các

số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa công

bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác

Tác giả luận án

Hoàng Quốc Đạt

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG 7

1.1.Những nghiên cứu ở nước ngoài về văn hóa nhà trường, xây dựng văn hóa nhà trường và quản lý văn hoá nhà trường 7

1.2.Những nghiên cứu ở Việt Nam về văn hóa nhà trường và quản lý văn hoá nhà trường 13

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 24

2.1 Văn hóa nhà trường 24

2.2 Xây dựng văn hoá nhà trường 38

2.3 Quản lý xây dựng văn hóa nhà trường 43

2.4.Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở 52

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 61

3.1.Tổ chức và phương pháp nghiên cứu 61

3.2 Kết quả nghiên cứu thực trạng xây dựng văn hoá các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh 70

3.3.Kết quả nghiên cứu thực trạng quản lý xây dựng văn hoá các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh 87

3.4 So sánh thực trạng mức độ thực hiện nội dung quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh theo biến số 100

3.5 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh 104

3.6 Đánh giá chung thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh 107

Chương 4 GIẢI PHÁP QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 113

4.1 Nguyên tắc xây dựng các giải pháp quản lý xây dựng văn hóa trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh 113 4.2 Giải pháp quản lý xây dựng văn hóa trường trung học cơ sở thành phố

Hồ Chí Minh 114 4.3 Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các giải pháp đề xuất 135 4.4.Thử nghiệm một giải pháp quản lý xây dựng văn hóa trường trung học

cơ sở thành phố Hồ Chí Minh 140

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 147 CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG,BIỂU ĐỒ

Bảng 3.1 Một số đặc điểm của khách thể nghiên cứu 61

Bảng 3.2 Độ tin cậy của bảng hỏi số 1 64

Bảng 3.3 Độ tin cậy của bảng hỏi số 2 65

Bảng 3.4 Đánh giá chung mức độ phù hợp các giá trị vật chất của văn hóa nhà trường trung học cơ sở 71

Bảng 3.5 Mức độ phù hợp các giá trị tinh thần của văn hóa nhà trường 78

Bảng 3.6 Đánh giá chung mức độ phù hợp các giá trị văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần 81

Bảng 3.7 Thực trạng xây dựng các giá trị mới trong văn hóa nhà trường THCS 82

Bảng 3.8 Thực trạng kế thừa và phát huy các giá trị của các trường THCS 87

Bảng 3.9 Mức độ thực hiện nội dung lập kế hoạch xây dựng những giá trị phù hợp của văn hoá trường THCS 88

Bảng 3.10 Mức độ thực hiện nội dung lập kế hoạch xây dựng những giá trị mới của văn hoá trường THCS 90

Bảng 3.11 Mức độ thực hiện nội dung tổ chức thực hiện kế hoạch xây dựng những giá trị phù hợp của văn hoá trường THCS 92

Bảng 3.12 Mức độ thực hiện nội dung tổ chức thực hiện kế hoạch xây dựng những giá trị mới của văn hoá trường THCS 93

Bảng 3.13 Mức độ thực hiện nội dung chỉ đạo, điều phối xây dựng những giá trị phù hợp của văn hoá trường THCS 95

Bảng 3.14 Mức độ thực hiện nội dung chỉ đạo, điều phối xây dựng những giá trị văn hoá mới của văn hoá trường THCS 96

Bảng 3.15 Mức độ thực hiện nội dung kiểm tra, đánh giá xây dựng những giá trị phù hợp của văn hoá trường THCS 97

Bảng 3.16 Mức độ thực hiện nội dung kiểm tra, đánh giá xây dựng những giá trị mới của văn hoá trường THCS 98

Bảng 3.17 Tương quan giữa các nội dung quản lý xây dựng văn hóa nhà trường 99

Bảng 3.18 So sánh các nội dung quản lý theo biến số độ tuổi 101

Bảng 3.19 So sánh các nội dung quản lý theo biến trường học 102

Bảng 3.20 Ảnh hưởng của người lãnh đạo nhà trường 104

Bảng 4.1 Mức độ cần thiết của các giải pháp (%) 137

Bảng 4.2 Mức độ khả thi của các giải pháp (%) 139

Bảng 4.3 Mức độ nhận thức về xây dựng văn hóa nhà trường 143

Bảng 4.4 Mức độ nhận thức về xây dựng văn hóa nhà trường 144

Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ các trường trung học cơ sở được nghiên cứu đã có khẩu hiệu, phương châm làm việc 74

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Xây dựng văn hóa luôn là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu đối với bất kỳ quốc gia nào Văn hóa là một trong bốn trụ cột phát triển của một quốc gia (chính trị, kinh tế, văn hóa và môi trường) Văn hóa giúp cho một quốc gia phát triển có hiệu quả và bền vững Đối với một nhà trường cũng vậy, văn hóa của nhà trường là sự tổng hòa toàn bộ sự phát triển của nhà trường từ hoạt động đào tạo, giáo dục, quản

lý nhân lực, người học, cơ sở vật chất, giao tiếp và ứng xử trong nhà trường,… Xây dựng văn hóa của nhà trường là xây dựng hoạt động giảng dạy, giáo dục nhân cách người học phù hợp, hiệu quả; xây dựng cách thức ứng xử văn minh, lịch sự, thân thiện trong nhà trường; xây dựng cơ sở vật chất của nhà trường hiện đại, tiện dụng, đảm bảo môi trường không bị ô nhiễm, không gian và cảnh quan sạch đẹp Một nhà trường có môi trường văn hóa tốt là một nhà trường đào tạo có chất lượng cao, có

sự phát triển bền vững, có uy tín trong cộng đồng và toàn xã hội

Ở nước ta trong thời gian gần đây, cơ chế thị trường, sự hội nhập quốc tế có nhiều tác động tích cực đến sự phát triển của nhà trường, song cũng có những tác động tiêu cực đến hoạt động đào tạo của nhà trường và văn hóa của nhà trường Trên các phương tiện truyền thông đã luôn bàn tới một số biểu hiện của văn hóa nhà trường bị xuống cấp; chất lượng giáo dục trong các trường chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội; đạo đức của một số học sinh và nhà giáo xuống cấp; đạo lý “tôn sư trọng đạo” suy giảm Bên cạnh đó, những hành vi lệch chuẩn của học sinh xuất hiện ngày càng nhiều, đặc biệt như các hành vi chơi cờ bạc, nghiện hút, vi phạm nội quy học tập của nhà trường, bạo lực học đường,… Một số nhà trường cơ sở vật chất bị xuống cấp, lớp học, bàn ghế, khu nhà vệ sinh, bếp ăn,… không đảm bảo làm giảm đi vẻ đẹp, mỹ quan của trường, điều kiện học tập của học sinh không đảm bảo,…

Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ một số hạn chế của giáo dục hiện nay như: “… Phương pháp giáo dục, việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả còn lạc hậu, thiếu thực chất Quản lý giáo dục và đào tạo còn nhiều yếu kém Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục bất cập về chất lượng, số lượng và cơ cấu; một bộ phận chưa theo kịp yêu cầu đổi mới và phát triển giáo dục, thiếu tâm huyết, thậm chí vi phạm đạo đức nghề nghiệp Đầu tư cho giáo dục và đào tạo chưa hiệu quả Chính sách, cơ chế tài chính cho giáo dục và đào tạo chưa phù hợp Cơ sở vật chất kỹ thuật còn thiếu và lạc hậu, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn”[1]

Ở nước ta hiện nay, văn hóa nhà trường đang là một trong những tâm điểm chú

ý của dư luận, những bàn luận về vấn đề này ngày càng xuất hiện nhiều trên các diễn

đàn, trên các phương tiện thông tin đại chúng Trong đó, những bàn luận về cơ sở vật chất lạc hậu, xuống cấp của các trường học trên cả nước và đặc biệt là các trường vùng sâu, vùng xa Những bàn luận về văn hóa ứng xử trong nhà trường cũng rất đáng báo động, tình trạng thày đánh trò, trò đánh thày đã xẩy ra, khiến dư luận và xã hội lo ngại Hành vi bạo lực học đường diễn biến phức tạp,… Chính vì vậy, việc xây dựng văn hóa nhà trường đã trở thành nhiệm vụ cấp bách trong giai đoạn hiện nay

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế, xã hội phát triển nhất ở nước ta hiện nay Thành phố này cũng được đánh giá là nơi phát triển năng động nhất, phát triển kinh tế thị trường sớm nhất Do vậy, các trường phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có các trường trung học cơ sở đã tiếp thu được các giá trị văn hóa mới của các các nền văn hóa khác nhau để xây dựng văn hóa nhà trường riêng có của mình phù hợp với đặc thù của thành phố Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh, mạnh của thành phố Hồ Chí Minh cũng có những tác động tiêu cực tới văn hóa nhà trường Tình trạng học sinh chạy theo lối sống phương Tây, nghiện game online, nghiện internet dẫn đến học tập sút kém, tình trạng bạo lực học đường, tình trạng học sinh phạm pháp (đánh nhau, trộm cướp…) xuất hiện và có xu hướng phát triển Một số giáo viên thiếu tâm huyết, vi phạm đức nghề nghiệp Trước thực trạng trên đòi hỏi các trường nói chung và các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng phải chú ý, quan tâm đến đổi mới hoạt động giáo dục và xây dựng văn hóa nhà trường Xây dựng văn hóa nhà trường và quản lý vấn đề này đồng nghĩa với việc loại bỏ các vấn đề tồn tại, tiêu cực, hạn chế, hướng tới nâng cao chất lượng đào tạo tri thức và nhân cách cho người học

Xuất phát từ những vấn đề trên, việc nghiên cứu quản lý xây dựng văn hóa của các trường trung học cơ sở ở nước ta hiện nay cũng như ở thành phố Hồ Chí Minh có

tính thời sự và thực tiễn tốt Do vậy, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Quản lý xây dựng

văn hoá nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh” để nghiên cứu

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận, khảo sát và đánh giá thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở, đề xuất một số giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường ở các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

-Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về quản lý xây dựng văn hóa nhà trương phổ thông;

-Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở: Các khái niệm công cụ, nội dung quản lý, các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở;

-Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học

cơ sở thành phố Hồ Chí Minh, các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

- Đề xuất một số giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học

cơ sở thành phố Hồ Chí Minh và tiến hành thử nghiệm tác động để kiểm chứng

1 giải pháp

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1.Giới hạn về phạm vi nội dung nghiên cứu

Đề tài tập trung tìm hiểu các nội dung quản lý xây dựng văn hoá nhà trường trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh (văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần)

3.2.2.Giới hạn về phạm vi địa bàn nghiên cứu

Đề tài tổ chức khảo sát thực tiễn tại 6 trường trung học cơ sở tại thành phố

Hồ Chí Minh: 2 trường tại quận 1 (quận trung tâm); 2 trường tại quận Tân Bình (quận giáp nội thành); 2 trường tại huyện Hóc Môn (huyện ngoại thành) Trong đó gồm có các trường trung học cơ sở sau: Trường trung học cơ sở Quang Trung, Trường trung học cơ sở Chu Văn An; Trường trung học cơ sở Tô Ký; Trường trung học cơ sở Nguyễn Du; Trường trung học cơ sở Âu Lạc; Trường trung học cơ sở Trung Mỹ Tây 1

3.2.3 Giới hạn về phạm vi khách thể điều tra của luận án

Đề tài tập trung nghiên cứu giáo viên, cán bộ quản lý Sở Giáo dục và đào tạo; Phòng Giáo dục và Đào tạo và cán bộ quản lý, giáo viên tại 6 trường trung học

cơ sở thành phố Hồ Chí Minh Trong đó gồm có các trường trung học cơ sở sau: Trường trung học cơ sở Quang Trung, Trường trung học cơ sở Chu Văn An; Trường trung học cơ sở Tô Ký; Trường trung học cơ sở Nguyễn Du; Trường trung học cơ sở Âu Lạc; Trường trung học cơ sở Trung Mỹ Tây 1

3.2.4 Giới hạn về chủ thể quản lý

Có nhiều chủ thể tham gia quản lý xây dựng văn hoá các trường trung học cơ

sở như: Hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, trưởng phó phòng ban liên quan, các đoàn thể trong nhà trường Tuy nhiên, trong luận án này chủ thể quản lý chính được xác định là hiệu trưởng các trường trung học cơ sở, các chủ thể khác là chủ thể phối hợp trong quản lý xây dựng văn hoá nhà trường trung học cơ sở

4 Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và giả thuyết khoa học

4.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Nghiên cứu quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở, đề tài xuất phát từ các nguyên tắc có tính phương pháp luận sau:

4.1.1.Tiếp cận văn hoá tổ chức

Cách tiếp cận này sẽ giúp xác định được các nội dung xây dựng văn hoá nhà trường THCS bao gồm: Các giá trị văn hoá vật chất và các giá trị văn hoá tinh thần

4.1.2 Tiếp cận chức năng quản lý

Hoạt động quản lý xây dựng văn hoá nhà trường THCS sẽ được chủ thể quản

lý thông qua các chức năng cơ bản của quản lý đó là: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo

và kiểm tra, đánh giá

Bên cạnh 2 cách tiếp cận chính ở trên, luận án còn sử dụng một số cách tiếp cận khác như:

-Tiếp cận hoạt động: Văn hóa nhà trường được hình thành trong quá trình

hành động, hoạt động của cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh của nhà trường Do vậy để hiệu trưởng có thể quản lý được xây dựng văn hóa tại trường mình cần phải quan sát và đánh giá bằng kết quả hành động, hoạt động của tất cả các cá nhân tham gia vào hoạt động xây dựng văn hóa nhà trường

-Tiếp cận hệ thống: Văn hóa nhà trường được xây dựng bởi các giá trị văn hóa

vật chất và các giá trị văn hóa tinh thần, các giá trị văn hóa này có mối quan hệ chặt chẽ tác động qua lại lẫn nhau Quản lý xây dựng văn hóa nhà trường cần phải quản

lý toàn bộ các giá trị văn hóa đó trong một tổng thể nhất định Do vậy, việc nghiên cứu quản lý xây dựng văn hóa trường THCS phải quản lý trong mối quan hệ tác động qua lại với tất cả các giá trị văn hóa vật chất và tinh thần cũng như các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý hoạt động này

- Tiếp cận phát triển: Văn hóa nhà trường luôn thay đổi và phát triển theo sự

phát triển của nhà trường và của xã hội Vì vậy khi nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường phải được tiến hành trong quá trình vận động và phát triển của nhà trường, xã hội

-Tiếp cận liên ngành: Đề tài sử dụng kiến thức của nhiều chuyên ngành: Quản

lý giáo dục, Văn hóa học, Giáo dục học, và tâm lý học để nghiên cứu quản lý xây dựng văn hóa nhà trường THCS

Như vậy, luận án sử dụng một cách đồng bộ các tiếp cận này để xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu quản lý xây dựng văn hoá các trường trung học cơ sở Tuy nhiên, tiếp cận chính được sử dụng để nghiên cứu quản lý xây dựng văn hoá

các trường trung học cơ sở đó là tiếp cận văn hoá tổ chức kết hợp với tiếp cận chức năng quản lý

4.2 Các phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án đề ra, luận

án sẽ sử dụng phối hợp và đồng bộ các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính dưới đây:

- Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu;

- Phương pháp chuyên gia;

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi;

- Phương pháp quan sát;

- Phương pháp phỏng vấn sâu;

- Phương pháp thử nghiệm tác động;

- Phương pháp thống kê toán học

Các phương pháp nghiên cứu này sẽ được trình bầy chi tiết tại chương 3 và chương 4 của luận án

4.3 Giả thuyết khoa học

Quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh còn bộc lộ những hạn chế trong lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra đánh giá việc kế thừa và phát triển những giá trị vật chất và giá trị tinh thần dẫn tới hạn chế trong việc xây dựng văn hóa nhà trường đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay Nếu đề xuất và thử nghiệm được các giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh theo tiếp cận văn hóa tổ chức và chức năng quản lý sẽ góp phần nâng cao hiệu quả xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án góp phần bổ sung và làm sáng tỏ hơn một số vấn đề lý luận về quản

lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở như: xây dựng được các khái niệm công cụ quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở; Trên cơ sở tiếp cận văn hoá tổ chức kết hợp với chức năng quản lý luận án đã xác định được 4 nội dung quản lý hoạt động này; xác định được các yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở

Luận án đã nêu và phân tích thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay ở mức trung bình; đề cập mức độ ảnh hưởng của yếu tố ảnh hưởng tới quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học

cơ sở; đưa ra các giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

Luận án đề xuất các tiêu chuẩn xây dựng văn hóa nhà trường các trường trung học cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh Đây là kết quả nghiên cứu mới có ý nghĩa thực tiễn cao

Luận án giúp hiệu trưởng các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

có các giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở Đồng thời, luận án cũng là tài liệu tham khảo hữu ích trong các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh quản lý xây dựng văn hóa nhà trường phù hợp với điều kiện thực

tế của các nhà trường và đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh đổi mới căn bản

và toàn diện giáo dục nước ta trong giai đoạn hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thử tiễn của luận án

6.1 Về mặt lý luận

Hiện nay những nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học

cơ sở thành phố Hồ Chí Minh chưa được nghiên cứu nhiều Luận án góp phần làm sáng tỏ hơn lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh Đồng thời kết quả của luận án là cơ sở góp phần bổ sung thêm một số vấn đề lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở vào khoa học quản lý giáo dục

6.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy, mức độ thực hiện quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay ở mức trung bình Như vậy, cần có các giải pháp quản lý phù hợp hơn để nâng cao hiệu quả quản lý xây dựng văn hóa nhà trường phù hợp với điều kiện thực tế của các nhà trường và đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục

Luận án là tài liệu tham khảo cho các trường trung học cơ sở nhằm xây dựng văn hóa nhà trường phù hợp với điều kiện thực tế của các nhà trường và đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường Chương 2: Cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực trạng về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

Chương 4: Giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ

XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG 1.1.Những nghiên cứu ở nước ngoài về văn hóa nhà trường, xây dựng văn hóa nhà trường và quản lý xây dựng văn hoá nhà trường

Là một vấn đề rộng lớn và phức tạp, có sự ảnh hưởng lớn đến toàn bộ hoạt động của nhà trường nên văn hóa nhà trường và quản lý văn hoá nhà trường từ lâu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Vấn đề văn hóa nhà trường được nhiều nhà nghiên cứu ở nước ngoài quan tâm Có thể nêu

ra một số hướng nghiên cứu chính sau:

1.1.1.Hướng nghiên cứu về các yếu tố cấu thành nên văn hoá nhà trường

Đại diện cho hướng nghiên cứu này là các tác giả: Edgar H Schein; Purkey

và Smith; Barbara Fralinger,…

Tác giả Edgar H Schein (2004), khi nghiên cứu văn hóa nhà trường đã cho

rằng văn hóa nhà trường gồm 3 thành tố cấu thành Đó là: a) Những quá trình và cấu trúc hữu hình ; b) Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3) Những quan niệm chung

Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên văn hóa nhà trường như một tổng thể Nói cách khác, văn hóa nhà trường theo tác giả Edgar H Schein gồm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần Schein được coi là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về văn hóa tổ chức Tác giả này đã đưa ra khái niệm văn hóa tổ chức được giới khoa học thừa nhận Đó là: Văn hóa tổ chức là một tập hợp của những nguyên tắc cơ bản được công nhận là đúng mà một tập thể cùng chia sẻ, những nguyên tắc ấy được vận dụng để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong tổ chức khi cần phải thích nghi với những biến đổi bên ngoài cũng như

để tạo ra sự gắn kết và hội nhập trong nội bộ tổ chức ấy Đó là những nguyên tắc đã

tỏ ra có hiệu quả tốt, đủ để mọi người công nhận giá trị của nó, và do vậy, cần được truyền đạt, huấn luyện cho những nhân viên mới, để họ nhận thức, suy nghĩ và hành động phù hợp với những nguyên tắc ấy khi giải quyết công việc (Schein 2004) [70] Như vậy, trong định nghĩa văn hoá tổ chức của Schein thì vấn đề cốt lõi của văn hóa

tổ chức là các nguyên tắc của tổ chức Các nguyên tắc này chi phối hoạt động của tổ chức, của các thành viên trong tổ chức đó

Một số tác giả khác nghiên cứu văn hóa nhà trường từ góc độ các hoạt động của nhà trường, văn hóa nhà trường trong quá trình vận động Theo các tác giả này

thì hoạt động học tập của người học phụ thuộc vào 3 yếu tố: Bầu không khí tâm lý -

xã hội của nhà trường; Hoạt động quản lý hành chính của nhà trường; Phong cách

dạy và học được thực hiện trong nhà trường Các yếu tố này chính là các yếu tố cơ

bản cấu thành nên văn hoá của nhà trường Muốn xây dựng văn hoá nhà trường thì chủ thể quản lý cần phải tìm ra các giải pháp quản lý phù hợp để tác động tới 3 yếu

tố này

Tác giả Purkey và Smith (1982), xác định văn hóa nhà trường như một kết

cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên (các giáo viên, học sinh và cán bộ nhân viên) theo hướng dạy và học

chất lượng Như vậy, tác giả này nhấn mạnh đến yếu tố giá trị và chuẩn mực trong

văn hóa nhà trường Yếu tố có vai trò định hướng và điều chỉnh các hoạt động của người dạy và người học, của các cán bộ nhân viên của nhà trường Nói cách khác các giá trị và chuẩn mực của nhà trường và của xã hội định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong tổ chức nhà trường [75]

Một nghiên cứu đáng chú ý khác là là nghiên cứu của Barbara Fralinger

(2007) Tác giả này dựa trên bộ công cụ đánh giá văn hóa tổ chức để tìm hiểu văn

hóa tổ chức của trường đại học (OCAI) Nghiên cứu tập trung tìm hiểu ba yếu tố quan trọng của văn hóa tổ chức là: Những vật được tạo tác; Các giá trị được tán thành, và những giả định ngầm ẩn Nghiên cứu cũng chỉ ra sự phối hợp hành động giữa các thành viên trong nhà trường nhằm tạo ra một môi trường học thuật tốt là điều kiện quan trọng để trường đại học phát triển Công cụ Đánh giá Văn hóa Tổ chức (The Organisational Culture Assessment Instrument -OCAI) được vận dụng để xác định xem văn hóa của khoa trong nhà trường đã ảnh hưởng như thế nào đến tâm

lý sinh viên (nhận thức, suy nghĩ và tình cảm), và chính sinh viên mong muốn văn hóa ấy sẽ là như thế nào trong vòng năm năm sắp tới Phương pháp nghiên cứu sử dụng công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) là một phương pháp được sử dụng khá phổ biến trong nghiên cứu văn hóa nhà trường Công cụ này có thể được dùng như một cách để chẩn đoán và đề xướng những thay đổi bước đầu trong văn hóa tổ chức của trường đại học [5]

Ở cấp độ trường đại học, văn hóa có thể được định nghĩa là những giá trị và niềm tin của những người có liên quan đến các bộ phận trong nhà trường như các nhà quản lý, giảng viên, sinh viên, thành viên hội đồng trường, nhân viên phục vụ Kết quả của nghiên cứu này chỉ ra giá trị và niềm tin được coi là có ảnh hưởng lớn lao đối với quá trình ra quyết định ở các trường đại học và định hình cách ứng xử của các cá nhân trong tổ chức

Văn hóa nhà trường cũng được coi như chân dung nhân cách của một tổ chức Thông qua kiến trúc của các tòa nhà, việc bảo trì thiết bị của nhà trường, tương tác giữa sinh viên với nhau, giữa giảng viên, cán bộ quản lý và sinh viên

Tác giả Susan Jonson (1990), trong nghiên cứu của mình tác giả đã nghiên cứu và chỉ ra những yếu tố cơ bản để tạo nên văn hoá nhà trường Trong đó, tác giả

đã đưa ra những yếu tố để tạo nên văn hóa hợp tác gồm có: Những mối quan hệ có tính chuyên nghiệp của giáo viên thể hiện ở các yếu tố để phát triển những mối quan hệ chuyên nghiệp như: có thành tích giảng dạy xuất sắc, tổ chức hoạt động có

sự hợp tác, hình thành các nhóm tham khảo ý kiến trước khi hành động, có kế hoạch được sắp xếp chuẩn bị và những nhà quản lý là những người mà có thể đem đến sự động viên, khuyến khích và cơ sở vật chất; chẳng hạn, Little (1990), đưa ra bốn mối quan hệ chuyên nghiệp trong các nhà trường như: việc kể chuyện và xem qua các ý kiến; viện trợ và giúp đỡ; chia sẻ; và phối hợp trong công việc

 Cảm nhận về tính hiệu quả công việc của giáo viên Trong đó, giáo viên thường cùng nhau hướng tới sự cải tiến trong việc học của học sinh

 Những chuẩn mực, niềm tin, giá trị và các giả định cơ bản được củng cố

và hỗ trợ làm cho các hoạt động trong nhà trường trở nên chuyên nghiệp hơn [61]

1.1.2.Hướng nghiên cứu về sự tác động của yếu tố văn hoá nhà trường đến hiệu quả giáo dục của nhà trường và vai trò của chủ thể quản lý tới xây dựng văn hoá nhà trường

Theo hướng nghiên cứu này, tác giả DewitD và nhóm cộng sự của mình

(2003), đã tìm hiểu văn hóa nhà trường từ góc độ vai trò của văn hóa nhà trường đối với kết quả học tập và hành vi của học sinh Các tác giả này đã phân tích cũng về sự tác động, ảnh hưởng của văn hóa nhà trường đến kết quả học tập và hành vi của học sinh Ở đây, văn hóa nhà trường như là cơ sở, chuẩn mực để học sinh học tập và hành động Mọi nhận thức, thái độ và hành vi của học sinh đều lấy văn hóa nhà trường để quy chiếu [56]

Tác giả Bennis W (1989), khi nghiên cứu về văn hóa tổ chức lại nhấn mạnh

đến khía cạnh lãnh đạo tổ chức quan tâm đến việc để trao quyền cho nhân viên và tăng cường hiệu quả của tổ chức Khi những nhân viên được trao những quyền phù hợp thì họ phấn khởi và tích cực làm việc Họ sẽ cho rằng mình được lãnh đạo tin tưởng Điều này làm cho các nhân viên cố gắng hơn, nỗ lực hơn để làm việc và những sự cố gắng của nhân viên sẽ đem lại hiệu quả cao trong công tác giáo dục và đào tạo của nhà trường [54]

Một số tác giả khác như Wonycott-Kytle, Angel M.; Bogotch, Ira E (1997), đã

tìm hiểu những cách thức nhằm thay đổi văn hóa tổ chức để thử hiện cải cách giáo dục hiệu quả Các tác giả này nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của một số yếu tố tâm lý như: sự hợp tác, công nhận, khen thưởng, khích lệ, động viên bằng vật chất Chính các tác động tâm lý này làm cho các thành viên của tổ chức có tâm trạng và

thái độ tốt với tổ chức, với công việc Họ sẽ làm việc tích cực hơn, hiệu quả hơn vì

sự hoàn thành các mục tiêu của tổ chức [78]

Tác giả Hallingera,P & Heckb, R H (1998), trong nghiên cứu của mình, tác giả cũng đã đề cập đến mối quan hệ trong môi trường giáo dục là một trong những yếu tố cơ bản tạo nên văn hoá nhà trường Tác giả cũng đã tìm hiểu về các quan hệ trong môi trường giáo dục, trước hết là mối quan hệ giữa lãnh đạo và học sinh, vai trò, ảnh hưởng của mối quan hệ này đến kết quả học tập của học sinh [59]

Các tác giả Blase J và Kirby P.C.(2000), đã tìm hiểu về hiệu quả hoạt động

quản lý của hiệu trưởng Hiệu quả này phụ thuộc vào các giáo viên của nhà trường Khi các giáo viên hợp tác thì hiệu trưởng quản lý các hoạt động của nhà trường có hiệu quả tốt Kết quả nghiên cứu của tác giả cũng cho thấy mối quan hệ giữa giáo viên và hiệu trưởng trong nhà trường là một trong những thành tố quan trọng tạo nên văn hoá nhà trường, bởi giáo viên và hiệu trưởng là 2 đối tượng chính tham gia vào quá trình đào tạo và giáo dục nhà trường [53]

Tác giả Kytle và Bogotch (2000), đã tìm hiểu hiệu quả cải cách của nhà

trường thông qua một mô hình về văn hóa Kết quả đã chỉ ra rằng, sự phát triển của nhà trường một cách bền vững phải dựa trên sự xây dựng văn hóa của nhà trường Trong việc xây dựng văn hóa nhà trường, hiệu trưởng có vai trò quan trọng Hiệu trưởng là người dẫn dắt tất cả các thành viên của nhà trường, đề ra mục đích phấn đấu của nhà trường, phải có phong cách lãnh đạo phù hợp thu hút được mọi người tham gia,… Xây dựng văn hóa nhà trường là xây dựng hệ giá trị, xây dựng các chuẩn mực và nguyên tắc hoạt động của nhà trường, là xây dựng phong cách ứng

xử văn minh giữa các bộ phận và cá nhân trong nhà trường [64]

Tác giả Cameron & Quinn (1999), cũng đã sử dụng Bộ Công cụ đánh giá văn

hóa tổ chức (OCAI) để tổ chức khảo sát văn hóa nhà trường.Bộ công cụ này bao gồm sáu nội dung cơ bản: 1) Đặc điểm nổi bật nhất của nhà trường; 2) Sự lãnh đạo nhà trường; 3) Hoạt động quản lý nhân viên trong nhà trường;4) Các yếu tố kết dính các cá nhân trong tổ chức; 5) Những điểm quan trọng nhất của chiến lược phát triển của nhà trường; 6) Tiêu chí thành công của nhà trường) [55]

Nghiên cứu của Donaldson, G.A., Jr (2001), bàn về vai trò của người lãnh đạo trong trường học trong việc tập hợp, kết nối mọi người thực hiện các mục tiêu phát triển của nhà trường Để tập hợp và kết nối các thành viên trong tập thể nhà trường, người lãnh đạo cần có năng lực tổ chức và những kỹ năng quản lý cần thiết Người lãnh đạo cần quan tâm đến các quan hệ chính thức và không chính thức trong nhà trường Sự kết hợp hài hòa giữa hai quan hệ này sẽ tạo hiệu quả làm việc cao cho các thành viên [57]

Theo Kent D Peterson môi trường văn hóa học đường gồm các thành tố sau: 1) Nội quy của nhà trường (kỷ luật của nhà trường);

2) Giá trị và triết lý quan điểm giáo dục của nhà trường;

3) Những nghi lễ khánh tiết đặc trưng của nhà trường;

4) Biểu tượng đặc trưng riêng của nhà trường (huy hiệu);

5) Những tấm gương đại diện dạy tốt và học tốt;

6) Những câu chuyện về thế mạnh và tạo ra ấn tượng tốt về trường (các giai thoại); 7) Giá trị riêng của trường để học sinh tự hào về trường mình

Kent D Peterson khi bàn về văn hóa nhà trường, đã nhấn mạnh đến vấn đề khen thưởng và kỷ luật trong trường Đó là: Ưu tiên và cổ súy cho tinh thần đồng đội

và các tấm gương mình vì người khác; Đánh giá cao những tấm gương vượt khó, khuyến khích tinh thần xây dựng trường, bắt đầu từ xây dựng lớp.Xử lý các vi phạm nội quy trên tinh thần khách quan.Nhà trường tìm mọi cách để hiểu được nguyên nhân động cơ của những hành vi sai trái, sau đó đề xuất những can thiệp cụ thể giúp người vi phạm có cơ hội cải tạo.Tránh gây chú ý tập trung vào những hành vi tiêu cực.Cần tập trung chú ý vào quảng bá những kinh nghiệm tích cực trong trường Những tiến bộ của học sinh cần được đánh giá cao và công bố rộng rãi

1.1.3.Hướng nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng tới xây dựng văn hoá nhà trường

Nếu những nghiên cứu trên tập chung vào việc nghiên cứu về các yếu tố cấu thành nên văn hoá nhà trường; sự tác động của yếu tố văn hoá nhà trường đến hiệu quả giáo dục của nhà trường và vai trò của chủ thể quản lý tới xây dựng văn hoá nhà trường thì một số nhà nghiên cứu dưới đây lại tập trung vào việc tìm hiểu về các yếu tố ảnh hưởng tới văn hóa nhà trường Có thể nêu ra một số nghiên cứu của

hướng này như sau:

Các tác giả Fairman, M and McLean, L (2003), trong công trình nghiên cứu

của mình tác giả đã phân tích về quy mô của môi trường học đường ảnh hưởng đến thành tích học sinh trong các trường học Nếu nhà trường có một không gian rộng rãi, thoáng mát, đẹp đẽ thì học sinh sẽ học tập tốt hơn Trái lại, một không gian chật hẹp sẽ tác động tiêu cực đến kết quả học tập của học sinh Với kết quả nghiên cứu này, tác giả đã nhấn mạnh tới việc xây dựng một môi trường văn hoá vật chất tốt trong các trường học sẽ là yếu tố chi phối mạnh mẽ tới hiệu quả học tập cũng như thành tích học tập của học sinh trong nhà trường Khác với một số nghiên cứu khác

về vấn đề này, tác giả đã chú trọng nhiều hơn tới điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường, môi trường, cảnh quan, đồ dùng dạy học, lớp học, khu vui chơi giải trí, cây xanh tại trường,… là những yếu tố cấu thành nên văn hoá của nhà trường và các yếu

tố này cũng góp phần không nhỏ vào việc xây dựng văn hoá nhà trường chứ không phải chỉ có các yếu tố thuộc về chủ thể quản lý; giáo viên trong nhà trường,…[73]

- Tác giả Witziers, B., Bosker, R and Kruger, M (2003), đã nghiên cứu về sự tác

động của chủ thể quản lý tới văn hoá nhà trường Chủ thể quản lý là người quyết định văn hoá nhà trường Do vậy, nếu người lãnh đạo biết xây dựng văn hóa nhà trường và biết sử dụng văn hóa nhà trường để định hướng cho hoạt động học tập của học sinh thì học sinh sẽ có kết quả học tập tốt hơn Kết quả nghiên cứu của tác giả còn cho thấy, sự tác động của người lãnh đạo nhà trường đến kết quả học tập của học sinh là rất lớn [76]

Một số tác giả lại quan tâm đến vấn đề môi trường văn hóa nhà trường Tác

giả Freiberg, H J (1999), đánh giá cao bầu không khí tâm lý trong môi trường văn

hóa nhà trường Để xây dựng một bầu không khí tâm lý tốt thì phản quan tâm đến các quan hệ chính thức và không chính thức, xây dựng môi trường học tập lành mạnh, tạo ra sự cố kết cao giữa các thành viên trong tập thể nhà trường Như vậy, tác giả đã khẳng định môi trường văn hoá nhà trường là một trong những yếu tố ảnh hưởng nhiều tới việc xây dựng văn hóa nhà trường [74]

Nghiên cứu của các tác giả Trost, S G., Owen, N., Bauman, A E., Sallis, J F., &

Brown, W (2002) Các tác giả này lại tập trung vào việc tìm hiểu tác động của yếu tố

thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường tới văn hoá nhà trường Kết quả nghiên cứu đã cho thấy, rõ ràng là yếu tố thể chất, hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường thật sự có ảnh hưởng tới văn hoá của nhà trường Hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường như là một trong những nội dung cấu thành nên văn hoá nhà trường Nhà trường tổ chức tốt các hoạt động thể dục, thể thao, thu hút được nhiều học sinh và giáo viên trong trường tham gia sẽ tạo ra một môi trường văn hoá lành mạnh tại nhà trường Chính trong hoạt động tập thể cùng nhau này sẽ tạo ra các nhóm học sinh tích cực, tạo ra sự thân thiện và đồng thuận trong môi trường học đường, giảm thiểu các hoạt động tiêu cực của học sinh như: chơi game, nghiện cờ bạc, rượu chè,… Như vậy, khác với các nghiên cứu trước đây, nghiên cứu này đã đi một hướng riêng, tìm ra một trong những nội dung rất cơ bản, một thành tố tạo nên văn hoá nhà trường đó là hoạt động thể dục, thể thao trong nhà trường [71]

1.1.4.Hướng nghiên cứu về giải pháp phát triển văn hoá nhà trường

Một hướng nghiên cứu khác về văn hóa nhà trường là những nghiên cứu về các giải pháp phát triển văn hóa của nhà trường Dưới đây chúng tôi sẽ nêu dẫn các nghiên cứu cụ thể:

Nghiên cứu của Sarason, S (1996), tác giả đã cho rằng các giải pháp phát

triển văn hóa của nhà trường đóng vai trò quan trọng trong đổi mới và phát triển của nhà trường Kết quả nghiên cứu của tác giả về vấn đề này cũng cho thấy, chủ thể

quản lý nhà trường cần phải có những giải pháp cụ thể để phát triển văn hoá trường mình theo đúng mục tiêu đã xác định Các giải pháp này phải có tính khả thi cao dựa trên việc xác định được chiến lược phát triển của nhà trường, mô hình văn hoá nhà trường mong muốn hướng tới,… [65]

Cũng theo hướng nghiên cứu này các tác giả Keup Jennifer R.; Walker, Arianne

A.Astin; Helen S.; Lindholm, Jennifer; A Julie Heifetz & Richard Hagberg tìm hiểu chiến

lược phát triển văn hóa nhà trường Kết quả nghiên cứu của các tác giả trên cho thấy:

Người lãnh đạo cần tìm hiểu môi trường và các yếu tố ảnh hưởng tới chiến lược phát triển của nhà trường trong hiện tại và tương lai Xem xét những yếu tố có ảnh hưởng đến sự thay đổi chiến lược phát triển của nhà trường

Người lãnh đạo cần xác định đâu là giá trị cốt lõi làm cơ sở cho thành công và

sự phát triển của nhà trường Các giá trị cốt lõi phải là các giá trị luôn có ảnh hưởng đến các thành viên trong nhà trường và ảnh hưởng đến uy tín xã hội của nhà trường

Xây dựng tầm nhìn của nhà trường Đây là một định hướng cơ bản để xây dựng văn hóa nhà trường

Đánh giá thực trạng văn hóa của nhà trường hiện tại, chỉ ra những mặt mạnh

và tồn tại của văn hóa nhà trường, xác định những yếu tố tác động đến văn hóa nhà trường, xác định những điều cần thay đổi trong xây dưng văn hóa nhà trường

Xác định vai trò của người lãnh đạo trong phát triển văn hóa của nhà trường

từ hoạch định chính sách, xác định tầm nhìn của nhà trường, gây dựng niềm tin của các thành viên

Soạn thảo một kế hoạch, một phương án hành động cụ thể trong việc thực hiện chiến lược và mục tiêu phát triển văn hóa của nhà trường

Tác giả Schlechty P (1997), cũng bàn về giải pháp phát triển văn hoá nhà

trường Tác giả đã cho rằng, cần có sự kết hợp giữa nhà trường và các bậc cha mẹ học sinh trong việc xây dựng văn hóa nhà trường Ông cho rằng phải làm cho cha

mẹ học sinh hiểu được sự cần thiết của xây dựng văn hóa nhà trường, hiểu được trách nhiệm của mình trong xây dựng văn hóa nhà trường Nếu sự kết hợp này tốt thì sẽ có hiệu quả cao trong việc phát triển văn hoá nhà trường và ngược lại [67]

1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam về văn hóa nhà trường và quản lý xây dựng văn hoá nhà trường

Văn hóa nhà trường cũng thu hút được sự quan tâm lớn của các tác giả Việt Nam Những nghiên cứu ở Việt Nam tiếp cận vấn đề văn hóa nhà trường từ nhiều

góc độ khác nhau Có thể nêu ra một số nghiên cứu sau:

Tác giả Phạm Minh Hạc (2009), đã tìm hiểu một số vấn đề lý luận về văn

hóa nhà trường Nghiên cứu này đã xác định một số khái niệm công cụ như: học

đường, văn hóa học đường, Học đường trong nghiên cứu này là không gian tiến hành hoạt động dạy và học của thầy và trò Học đường là nơi biến vốn học vấn thành vốn văn hóa, biến tri thức và kỹ năng sống thành các giá trị nhân cách Khái niệm văn hóa học đường theo tác giả Phạm Minh Hạc xuất hiện đầu những năm

1990 Tại một số nước như Mỹ, Úc đã thành lập trung tâm nghiên cứu văn hóa học đường Mục tiêu của văn hóa học đường là xây dựng một trường học lành mạnh Văn hóa học đường trong nghiên cứu này được định nghĩa là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp những người quản lý, giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh có cách thức suy nghĩ, tình cảm và hành động tốt đẹp Nội dung của văn hóa nhà trường gồm: Làm cho các thành viên hiểu được mục tiêu và giá trị của nhà trường; Chuẩn học các bộ môn; Làm cho mọi người học cam kết có trách nhiệm học tập tốt; Xây dựng quan

hệ hợp tác trong nhà trường; Tạo điều kiện đẻ các nhà giáo và cán bộ bám sát thực tiễn, chia sẻ kinh nghiệm cho nhau; Các nhà giáo luôn có ý thức rèn luyện nâng cao tay nghề, đổi mới phương pháp giảng dạy Tác giả cũng phân tích việc xây dựng văn hóa học đường ở Việt Nam hiện nay:

1) Chú ý đến điều kiện học tập, cơ sở vật chất của nhà trường Cơ sở vật chất

của các trường còn nhiều khó khăn (trường lớp, sách giáo khoa) Để xây dựng văn hóa học đường cần chú ý đến xây dựng cơ sở vật chất của nhà trường

2) Xây dựng môi trường giáo dục trong nhà trường – một môi trường giáo dục

thân thiện gồm 6 nội dung: Kỷ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương, khuyến khích sáng tạo, hiệu quả

3) Xây dựng văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp trong nhà trường Đó là cách

ứng xử văn minh, thân thiện, biết tôn trọng, quan tâm đến người khác

Trong công trình nghiên cứu này tác giả Phạm Minh Hạc cũng chỉ ra một số giá trị trong xây dựng văn hóa nhà trường Các giá trị này trở thành chuẩn mực, thước đo sự phấn đấu của người thầy, người học trong nhà trường Tác giả có dẫn chứng hệ giá trị của ngành giáo dục Singaphore Đó là:

Sứ mệnh: Sứ mệnh nền giáo dục là phục vụ người học, cung cấp cho người

học một nền giáo dục toàn diện, cân đối, phát triển hết các tiềm năng, giáo dục thế

hệ trẻ thành công dân tốt, có ý thức với gia đình, xã hội và đất nước

Tầm nhìn: Xây dựng quốc gia học tập, góp phần xây đựng đất nước lớn

mạnh, thịnh vượng

Hệ giá trị: a Chính trực – có tinh thần dũng cảm, đạo đức, thẳng thắn, nói và

làm đúng đắn; b Con người – lấy con người làm tâm điểm, phát huy cái tốt của con người; c.Học tập – đam mê học tập, lấy học tập làm đường đời; Chất lượng – theo

đuổi chất lượng [16]

Tác giả Phạm Minh Hạc (1991), đã công bố cuốn sách “Giáo dục Việt Nam

trước ngưỡng cửa thế kỷ XXI” Trong cuốn sách này tác giả đã phân tích sâu về giáo dục nếp sống văn hóa cho sinh viên trong học tập, sinh hoạt, văn hóa, tiêu dùng

và trong ứng xử [13]

Tác giả Thái Duy Tuyên (2009), đã phân tích tư tưởng của Hồ Chí Minh về

văn hóa học đường Trong nghiên cứu này tác giả đã đưa ra khái niệm văn hóa như

là cơ sở để xác định nội hàm của văn hóa nhà trường Văn hóa theo Thái Duy Tuyên là những giá trị vật chất và tinh thần của nhân loại, hệ kinh nghiệm của lịch

sử xã hội loài người đã được hệ thống hóa qua nhiều thế kỷ và có thể truyền lại cho các thế hệ sau Văn hóa học đường là những giá trị, những kinh nghiệm lịch sử của

xã hội loài người được tích lũy trong quá trình xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân và quá trinh thành nhân cách Theo tác giả văn hóa nhà trường trong một số trường cụ thể biểu hiện qua các khía cạnh cụ thể sau: Hệ thống giá trị, niềm tin, hoài bão, lý tưởng mà thầy trò ấp ủ và thử hiện.Tác giả đã phân tích tư tưởng về văn hóa trường học của Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh đã nêu ra 12 vấn đề để xây dựng văn hóa trường học: xác định vị trí, vai trò của giáo dục (giáo dục nhân cách, phát triển

xã hội); Tính chất của giáo dục (Giáo dục phục vụ ai, thế giới quan giáo dục như thế nào, giải quyết mối quan hệ giữa dân tộc và quốc tế, giữa truyền thống và hiện đại, phương pháp giáo dục); Mục đích hệ thống giáo dục (kết quả của hệ thống giáo dục quốc dân sau một thời gian nhất định, ví dụ: nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, quy mô của cơ cấu giáo dục quốc dân,…); Nguyên lý giáo dục (một nền giáo dục có chất lượng và hiệu quả cao); Quản lý giáo dục (cần quản lý giáo dục vì giáo dục là hệ thống rộng lớn có liên quan đến toàn xã hội); Mục đích nhân cách (mô hình nhân cách mà nền giáo dục cần hướng tới); Động cơ học tập (Học để làm gì – học để biết đọc, biết viết, học để làm người, học để có cuộc sống ấm no, học để phục

vụ nhân dân, phục vụ tổ quốc); Nội dung giáo dục, học tập (Dạy cái gì, giáo dục cái gì cho học sinh); Phương pháp giáo dục, học tập (dạy học, giáo dục như thế nào); Hình thức tổ chức dạy học (Dạy theo hình thức nào? Lên lớp hay tự học, nghe giảng hay thảo luận); Đội ngũ giáo viên (Thầy giáo quyết định chất lượng giáo dục, không có thầy không có lớp, không có giáo dục); Tập thể học sinh (Hoạt động của tập thể có ý nghĩa quan trọng đối với công tác giáo dục) Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục gồm 12 yếu tố tương ứng với 12 phạm trù trong giáo dục ở nước ta Tư tưởng về giáo dục của Hồ Chí Minh có thể chia thành 3 nhóm: (1) Nhưng vấn đề vĩ mô: Vị trí vai trò của giáo dục; Tính chất giáo dục; Mục đích hệ thống giáo dục; Nguyên lý, nguyên tắc giáo dục;Quản lý giáo dục; (2) Những vấn đề vi mô: Mục đích nhân cách; Đông cơ học tập; Nội dung giáo dục, học tập; Phương pháp giáo dục, học tập; Hình

thức tổ chức giáo dục, học tập; (3) Những vấn đề liên quan đến điều kiện và môi trường giáo dục; Đội ngũ giáo viên; Tập thể học sinh, gia đình và xã hội [46]

Tác giả Vũ Dũng (2009), bàn về một số vấn đề lý luận và thực tiễn của văn

hóa học đường Về lý luận, tác giả cho rằng văn hóa học đường là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đào tạo trong nhà trường, là lối sống văn minh trong trường học Văn hóa học đường thể hiện ở một số khía cạnh sau: Ứng xử của người thầy với người học (Biết quan tâm đến người học, hết lòng yêu thương người học; Biết tôn trọng người học, biết phát hiện ra những ưu điểm và nhược của người học; gương mẫu trước học sinh); Ứng xử của người học đối với người thầy (Kính trọng, yêu quý thầy cô; nhận thức và thực hiện những điều chỉ bảo, dạy dỗ của thầy cô); Ứng xử giữa người lãnh đạo nhà trường và giáo viên (chú ý đến năng lực của các

cá nhân trong tập thể, vị tha, độ lượng, công bằng, khách quan,…); Ứng xử giữa các đồng nghiệp (tôn trọng, thân thiện, hợp tác,…) Có thể nói văn hóa học đường là xây dựng một môi trường sống văn minh, lịch sự trong nhà trường – Một môi trường sống lành mạnh, sạch sẽ, đẹp có thẩm mỹ,… Nghiên cứu này cũng chỉ ra một số hạn chế về văn hóa học đường ở nước ta hiện nay như: quan hệ thày – trò bị yếu tố vật chất chi phối, đạo lý tôn sư trọng đạo suy giảm, tệ nạn xã hội, bạo lực trong học đường,… [10]

Tác giả Trần Quốc Thành (2009), phân tích về một số biểu hiện của văn hóa

học đường Theo tác giả, văn hóa học đường gồm 2 phần lớn: Phần nổi là định hướng phát triển của nhà trường, mục tiêu phát triển, các giá trị mà nhà trường theo đuổi, khung cảnh của nhà trường (nhà, phòng học, phòng làm việc, cơ sơ vật chất, biểu trưng của nhà trường) Phần chìm của văn hóa học đường gồm các trạng thái tâm lý của các cá nhân, bầu không khí tâm lý của nhà trường, thương hiệu của nhà trường, sự thừa nhận các giá trị của nhà trường…[49]

Tác giả Phạm Thị Minh Hạnh (2009), đã phân tích bản chất của văn hóa học

đường là hình thành một môi trường giáo dục mà mỗi thành viên có điều kiện phát triển tốt nhất Các yếu tố cấu thành văn hóa nhà trường gồm: kế hoạch, chiến lược phát triển của nhà trường (tầm nhìn, sứ mệnh, hệ thống giá trị, mục tiêu, định hướng phát triển); Hoạt động quản lý nhà trường, ảnh hưởng của các cấp lãnh đạo đến các thành viên; Các chính sách khuyên khích các hoạt động của nhà trường; Bầu không khí tâm lý, cách thức ứng xử trong nhà trường; Khung cảnh của nhà trường; Xây dựng thương hiệu của nhà trường,…[17]

Tác giả Hồ Bá Thâm (2009), đã nêu một số quan điểm về xây dựng văn hóa

học đường Theo tác giả, văn hóa học đường gồm văn hóa dạy, văn hóa học, văn hóa quản lý, phục vụ Tác giả có nêu ra văn hóa học đường thời phong kiến ở nước

ta là “Tiên học lễ, hậu học văn” - Học ứng xử trước rồi mới học nghề, học chữ Văn

hóa học đường ngày này gắn với khoa học công nghệ, gắn hiện đại với truyền thống Tác giả cũng nêu ra một số biểu hiện tiêu cực của văn hóa học đường hiện nay ở nước ta là: bạo lực học đường, bệnh giáo điều rập khuôn, hình thức chủ nghĩa, bảo thủ, bình quân chủ nghĩa,…Văn hóa học đường phải là văn hóa mở, phải kích thích sáng tạo, vừa hướng tới hiện đại, mang tính dân tộc [50]

Tác giả Nguyễn Minh (2009), khi phân tích về văn hóa học đường ở Việt Nam

hiện nay đã cho rằng văn hóa học đường là khung cảnh sư phạm, môi trường sư phạm, giao tiếp và ứng xử học đường Các giá trị cơ bản của văn hóa học đường gồm: các giá trị cơ bản, các chuẩn mực đạo đức, các mẫu hành vi của các thành viên (lãnh đạo, giáo viên học sinh, cán bộ nhân viên,…) Tác giả này cũng chỉ ra những hạn chế của văn hóa học đường hiện nay như: Học sinh mặc dù mặc đồng phục nhưng nói năng văng tục, chửi bậy, gọi thầy cô là ông này, bà nọ, thiếu tôn trọng thầy cô Nạn bạo lực học đường gia tăng, xẩy ra liên tục Nữ sinh ăn mặc chưa đứng đắn Trong thi cử thì quay cóp, thi hộ,… Một số hành vi bạo lực mà trước đây không xuất hiện như học trò, phụ huynh đánh thầy Trong nghiên cứu của mình tác giả cũng đưa ra một số yếu cầu để xây dựng văn hóa học đường ở nước ta hiện nay như: Tăng quá trình tự học trong nhà trường, nâng cao kiến thức, kỹ năng sư phạm của người thầy, tăng cường giáo dục đạo đức cho học sinh,chú trọng văn hóa ứng xử trong nhà trường, chú ý ăn mặc của thầy giáo và học sinh Giáo dục những giá trị truyền thống tốt đẹp cho học sinh [33]

Tác giả Đặng Văn Minh (2009), quan niệm văn hóa học đường là tổng thể

các giá trị cơ bản, các chuẩn mực đạo đức, các mẫu hành vi quy định cách thức tương tác giữa các thành viên trong nhà trường với nhau Một số nội dung cơ bản của văn hóa học đường như: trang phục của thành viên, ngôn ngữ giao tiếp, khung cảnh nhà trường, tình cảm, sự tôn trọng của các thành viên với nhau [34]

Tác giả Nguyễn Minh Phụng (2009), đã phân tích một số biểu hiện tiêu cực của

văn hóa học đường hiện nay Đó là, học sinh sử dụng ngôn ngữ giao tiếp chưa văn hóa; Bạo lực học đường phát triển Chỉ từ những biểu hiện nhỏ cũng có thể dẫn tới bạo lực, chính giáo viên cũng trở thành nạn nhân của bạo lực học đường, không chỉ có nam học sinh dùng bạo lực mà có cả nữ học sinh; Vấn đề tình cảm khác giới trong nhà trường (yêu đương vội vàng ảnh hưởng xấu đến học tập) Tác giả đã đề cập đến một số nguyên nhân của những hành vi chưa văn hóa này như: tác động của hội nhập quốc tế và kinh

tế thị trường; thay đổi giá trị sống, chủ nghĩa cá nhân,…[52]

Tác giả Phạm Quang Tiến và Nguyễn Thị Hồi (2009), đã phân tích những tư

tưởng của Khổng Tử về văn hóa giáo dục ở Trung Hoa Khổng Tử đã biên soạn hai

bộ sách quan trọng là Ngũ Kinh (5 quyển) và Tứ Thư (4 quyển) Trong các công

trình của mình, Khổng Tử đề cao vấn đề đạo đức trong giáo dục, coi trọng đức trị, phản đối pháp trị Khổng Tử đặt ra Tam cương, Ngũ Thường, Tam tòng, Tứ đức

- Tam cương là ba mối quan hệ - Quần thần (vua tôi), phụ tử (cha con), phụ

thê (vợ chồng)

- Ngũ thường là năm điều thường có ở trong đời: Nhân, lễ, nghĩa, trí, tín

- Tam tòng là ba điều người phụ nữ phải theo: tại gia tòng phụ, xuất giá tòng

phu, phu tử tòng tử

- Tứ đức là bốn đức tính của người phụ nữ: Công, dung, ngôn, hạnh

Khổng Tử nêu ra hai phương châm giáo dục nổi tiếng:

1) Tiên học lễ, hậu học văn

2) Học đi đôi với hành

Những tư tưởng giáo dục của Khổng Tử không chỉ có giá trị giáo dục ở Trung Hoa, mà có ảnh hưởng lớn đến giáo dục ở Việt Nam qua nhiều thế hệ [45]

Tác giả Lê Hiển Dương (2009), cho rằng văn hóa nhà trường gồm các thành

tố căn bản sau: Yếu tố văn hóa mang giá trị hữu hình; yếu tố văn hóa mạng giá trị định hướng trách nhiệm; yếu tố văn hóa giá trị hạt nhân cốt lõi

Yếu tố hữu hình là vị trí địa lý, kiến trúc, cơ sở hạ tầng, công nghệ, phòng thí nghiệm, ký túc xá sinh viên, tác phẩm nghệ thuật, biểu tượng, trang phục

Yếu tố giá trị định hướng gồm: chiến lược, mục tiêu, triết lý đào tạo được hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường

Yếu tố giá trị hạt nhân cốt lõi gồm: các giá trị được thừa nhận và phổ biến,

ổn định và gần như không thay đổi trong quá trình phát triển của nhà trường

Ba yếu tố này có mối quan hệ mật thiết với nhau, tạo ra một hệ thống, tạo ra văn hóa nhà trường như một chỉnh thể

Tác giả cũng chỉ ra trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay việc xây dựng văn hóa nhà trường của chúng ta có những thuận lợi, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức đòi hỏi nhà trường phải có tầm nhìn, chiến lược, phải biết thích ứng và luôn đổi mới [12]

Tác giả Nguyễn Thơ Sinh (2009), đã phân tích môi trường văn hóa học

đường của Hoa Kỳ Tác đưa ra quan điểm của nhà giáo dục Hoa Kỳ Kent D Peterson (2002) cho rằng văn hóa học đường có ba chức năng: Tác động đến lối suy nghĩ của học sinh; Tác động đến cảm xúc của học sinh; Tác động đến hành vi của học sinh Peterson cho rằng môi trường văn hóa của nhà trường có ảnh hưởng lớn đến chất lượng học tập của người học Nó có thể kìm hãm hay kích thích khả năng dạy của giáo viên, cũng như khả năng học tập của học sinh [44]

Tác giả Phạm Minh Hạc, Hồ Sỹ Quý (2002) Trong bài viết “Nghiên cứu

con người, đối tượng và những hướng chủ yếu” cho rằng xây dựng văn hóa học đường sẽ tạo điều kiện đưa tiêu chí Chân – Thiện – Mỹ vào nhà trường Khi đưa các giá trị này vào nhà trường sẽ làm cho chất lượng dạy và học được nâng cao, sự phát triển của nhà trường sẽ tốt hơn [15]

Tác giả Nguyễn Văn Hùng (2009), khi nghiên cứu văn hóa nhà trường cho

rằng “Văn hoá tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm” Xây dựng văn hóa nhà trường cần chú ý đến các vai trò của người lãnh đạo (Hiệu trưởng): “người lãnh đạo và yếu tố thời gian”: “những giá trị trong văn hóa tổ chức của nhà trường không phải chỉ là phương tiện mà còn là mục đích của bản thân trường đại học”; Cũng theo tác giả thì văn hóa tổ chức của nhà trường còn được xây dựng theo lối tiếp cận giao tiếp đa chiều thông tin“từ trên xuống“ hoặc “từ dưới lên” Những chính sách hay quy định có thể buộc người ta hành động theo một cách nào đó, nhưng không thể buộc người ta phải chia sẻ một niềm tin, suy nghĩ và cảm xúc theo một cách nào đó Văn hóa tổ chức thực sự không thể hình thành nếu thiếu niềm tin bên trong của các thành viên Hành vi của từng thành viên đều có tác động củng cố hay phá hoại văn hóa của tổ chức, nhưng hành vi của người lãnh đạo thì có một tác động đặc biệt lớn Cũng từ góc độ tổ chức để nghiên cứu VHNT, tác giả bài viết “Văn hóa tổ chức trong nhà trường và phương hướng xây dựng” khẳng định rằng: Xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường là vấn đề rất có ý nghĩa, nhất

là trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nhà trường hiện nay Trên cơ sở tìm hiểu những hình thái và cấp độ thể hiện của văn hoá tổ chức trong nhà trường, bài báo phân tích làm rõ tầm quan trọng của xây dựng văn hoá tổ chức trong nhà trường với các biểu hiện: văn hoá là một thứ tài sản lớn của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; văn hoá tạo động lực làm việc cho mọi thành viên; văn hoá hỗ trợ việc điều phối và kiểm soát, hạn chế tiêu cực và xung đột; văn hoá góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường Cuối cùng, bài báo đề xuất phương hướng và các bước tiến hành cụ thể nhằm xây dựng, phát triển văn hóa tổ chức trong nhà trường [23]

Theo tác giả Phạm Quang Huân (2009), quan niệm nhà trường là một tổ

chức, và từ bản chất của văn hóa tổ chức, tác giả quan niệm: văn hoá nhà trường là

văn hoá của một tổ chức hành chính – sư phạm Văn hoá tổ chức của một nhà

trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình

thành trong quá trình phát triển của nhà trường được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh

thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm [24]

Tác giả Lê Thị Ngọc Dung (2009), đã phân tích vài nét về thực trạng văn hóa

học đường tại thành phố Hồ Chí Minh Tác giả nêu ra một số biểu hiện chưa tốt của văn hóa học đường tại thành phố này, cũng như ở nhiều địa phương trong cả nước như: Một bộ phận học sinh, sinh viên có những biểu hiện thiếu văn hóa Đó là nói năng văng tục, chửi bậy, dung ngôn ngữ đường phố; ăn mặc hở hang, lố lăng Trong giờ học trên giảng đường một bộ phận học sinh, sinh viên không chăm chú nghe giảng, tiếp thu bài

mà nói chuyện, làm việc riêng, nhắn tin, nghe điện thoại, ăn vặt, ra vào tự do,…Trong trường học xẩy ra các hành vi bạo lực dẫn đến thương vong Học sinh, sinh viên bàng quan với phong trào, ít giúp đỡ người khác khi họ gặp khó khăn Ở ngoài đường phố thì vi phạm luật giao thông, sống ích kỷ, tôn thờ cá nhân chủ nghĩa, mốt thời trang, đua đòi, ăn chơi, hút thuốc lá, ăn nhậu, tham gia các tệ nạn xã hội (sử dụng ma túy, đánh bạc), không chú trọng đến rèn luyện nhân cách,… Theo tác giả để xây dựng văn hóa nhà trường hiện nay cần chú ý đến sự ảnh hưởng của văn hóa nhà trường, đến mọi thành viên trong nhà trường, cải thiện môi trường văn hóa học đường,…[8]

Tác giả Nguyễn Hữu Nguyên (2009), đã phân tích một số biểu hiện tiêu cực của

văn hóa học đường, chỉ ra nguyên nhân, hệ quả và các giải pháp khắc phục Về khái niệm văn hóa học đường, tác giả cho rằng văn hóa học đường là môi trường vật chất và môi trường tinh thần tốt cho hoạt động dạy và học Tác giả đã chỉ ra một số hiện tượng tiêu cực của văn hóa học đường hiện nay là: Về văn hóa chất, việc đầu tư cho xây dựng trường ở nhiều nơi chưa đúng mức Chi phí cho xây dựng nhà trường còn rất khiêm tốn Một số trường lớp còn đơn sơ, học sinh thiếu lớp học phải học theo ca Đồ dùng học tập thiếu so với yêu cầu học tập của học sinh, nhà trường thiếu phòng thí nghiệm Ở một số địa phương con đường đến trường còn chưa đảm bảo an toàn, nhất là ở các địa phương miền núi Sự bất cập về cơ sở vật chất này của nhà trường làm hạn chế hiệu quả, chất lượng dạy và học, hạn chế sự phát triển của các trường.Về văn hóa tinh thần, biểu hiện đáng lo ngại nhất là không ít giáo viên trình độ chuyên môn hạn chế, thiếu kiến thức và

kỹ năng sư phạm, chậm đổi mới phương pháp giảng dạy Một bộ phận giáo viên thiếu đạo đức nghề nghiệp, bắt học sinh phải học thêm, xúc phạm danh dự và thân thể của học sinh Trong nhiều nhà trường tồn tại bệnh thành tích Điều này làm giảm chất lượng giáo dục của nhà trường, tác động xấu đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Tình trạng kinh doanh giáo dục tồn tại ở một số trường có vốn đầu tư nước ngoài, các trường dân lập làm hạ thấp văn hóa nhà trường [36]

Tác giả Huỳnh Thị Nhĩ (2009), lại nhìn nhận văn hóa nhà trường từ một góc

độ khác – góc độ ngôn ngữ trong dạy ngoại ngữ Tác giả đã chỉ ra mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ Ngôn ngữ là một phần của văn hóa Những khác biệt văn hóa luôn gây khó khăn cho giao tiếp con người Ngôn ngữ là sự kế thừa và phản ánh văn hóa, văn hóa là sự kế thừa và phản ánh xã hội Ngôn ngữ là thành tố chủ yếu của văn hóa, là phương tiện cơ bản và hữu hiệu nhất cho việc chuyển tải văn hóa Những người sử dụng cùng một ngôn ngữ có thể hiểu lầm nhau vì họ thuộc những nền văn hóa khác nhau Ví dụ, sự khôi hài của người Anh không được người Mỹ đánh giá cao, mặc dù cùng một ngôn ngữ Người Anh và người Mỹ có cung cách cư

xử, nói chuyện, biểu cảm và phán xét khác nhau Họ cũng có những phong tục, tập quán khác nhau Sapir E (1963), cho rằng: “Một ngôn ngữ chung không thể cho phép xác định một nền văn hóa chung khi những yếu tố quyết định về chính trị, kinh tế, địa lý của nền văn hóa không còn giống nhau trên khắp khu vực của nó” [66] Trong nghiên cứu của mình tác giả Huỳnh Thị Nhĩ cũng đề cập đến vấn đề

“sốc văn hóa” Đó là khi một người học ngôn ngữ thứ hai, đặc biệt trong nền văn hóa thứ hai (sinh viên học tập ở nước ngoài), xuất hiện cảm xúc bất hòa, giận hờn, thù địch, do dự, vỡ mộng, không hạnh phúc,… Peter Adler (1972), đã miêu tả về sốc văn hóa như sau: “Người ta cho sốc văn hóa là phản ánh sự lo lắng và hồi hộp với sự khác biệt văn hóa qua kỹ xảo phòng thủ như sự ức chế, sự cách ly và sự từ chối không tiếp ai” Trong nghiên cứu này tác giả cũng đề cập đến việc dạy và học ngoại ngữ ở nước ta hiện nay Học ngoại ngữ không chỉ là giao tiếp lưu loát, chính xác, tự nhiên và giống như người bản ngữ, mà còn học những điều hay, điều tốt của

họ Ví dụ, trong giao tiếp với bạn bè chúng ta ít sử dụng từ “Xin lỗi”, “Cám ơn” vì cho là khách sáo Nhưng những từ này lại sử dụng trong giáo tiếp thường ngày của nền văn hóa Anh, Mỹ, Úc Nó được xem như là cách ứng xử lịch sự Học ngoại ngữ còn giúp chúng ta mở rộng hiểu biết, tiếp nhận thêm những tri thức mới phục vụ cho nghề nghiệp bản thân, cho sự phát triển của đất nước Việc dạy ngoại ngữ trong nhà trường cần gắn liền với sự tìm hiểu về văn hóa của dân tộc nói thứ tiếng đó [40]

Trong những năm gần đây, một số luận án tiến sĩ ngành Giáo dục học và Quản lí giáo dục đã quan tâm nghiên cứu về vấn đề này Có thể nêu dẫn một số công trình nghiên cứu cụ thể sau:

Tác giả Lê Thị Oanh, đã nghiên cứu về xây dựng môi trường giáo dục ở trường

trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức Luận án đã xây dựng được cơ

sở lí luận về xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hoá tổ chức tại trường THPT chuyên, cần chú trọng đến các nội

dung chính đó là xây dựng môi trường vật chất và xây dựng môi trường tinh thần Đồng thời, các chủ thể quản lý giáo dục cũng cần quan tâm tới hệ thống con đường xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hoá tổ chức ở các trường THPT chuyên bao gồm: thông qua thực hiện các hoạt động dạy học; tổ chức các hoạt động giáo dục; xây dựng môi trường sư phạm; thiết lập mối quan hệ với gia đình, cộng đồng, xã hội Xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên Đề xuất được các giải pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức trong bối cảnh hiện nay [41]

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Mai Hường (2016), đã nghiên cứu về quản lý

trường tiểu học theo tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường Từ cách tiếp cận quản lý dựa

vào nhà trường tác giả đã xác định các nội dung quản lý trường tiểu học gồm: Xây dựng văn hoá nhà trường có sự chia sẻ và tham dự; Vận hành hội đồng trường có sự tham gia của các bên liên quan; Thực hiện chức năng ra quyết định; Xác lập vai trò của hiệu trưởng Như vậy, trong nghiên cứu của mình, tác giả đã xác định việc xây dựng văn hoá nhà trường có sự chia sẻ và tham dự là một trong những nội dung cơ bản của quản lý trường tiểu học theo tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường [25]

Kết luận chương 1

Từ phân tích những công trình nghiên cứu trên có thể rút ra một số nhận xét sau: Những công trình nghiên cứu về văn hóa học đường (văn hóa nhà trường) được nhiều tác giả ngoài nước và trong nước quan tâm Bởi lẽ, văn hóa lan tỏa và bao trùm lên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, mọi phạm vi của cuộc sống Trong các nghiên cứu của các tác giả nước ngoài phản ánh một số khía cạnh sau:

- Một số nghiên cứu tìm hiểu vai trò và vị trí của chủ thể văn hóa nhà trường – Những người lãnh đạo nhà trường Họ góp phần quan trọng trong việc hình thành, định hình và phát triển văn hóa nhà trường như: đưa ra các quyết định để xác định tầm nhìn, chiến lược phát triển của nhà trường, xác định các giá trị, chuẩn mực của nhà trường, xây dựng văn hoá vật chất của nhà trường

- Một số nghiên cứu lại tìm hiểu các thành tố của văn hóa nhà trường Đó là thành tố vật chất và thành tố tinh thần Đó là những cấu trúc hữu hình (không gian, nhà trường, phòng học, phòng thí nghiệm, dụng cụ học tập,…), các giá trị, tầm nhìn

và chiến lược của nhà trường

- Các nghiên cứu của các tác giả nước ngoài còn đề cập đến các hoạt động của nhà trường, văn hóa nhà trường trong quá trình vận động Đó là hoạt động giảng dạy, học tập, hoạt động văn hóa, thể thao, giáo dục đạo đức, cách thức ứng xử cho các thành viên của nhà trường,…

Nghiên cứu của các tác giả trong nước tập trung vào một số nội dung sau: Nhiều tác giả tập trung xác định nội hàm của khái niệm văn hóa nhà trường

và xác định các thành tố cầu thành văn hóa nhà trường Từ những cách tiếp cận khác nhau có thể thấy văn hóa nhà trường được cấu thành từ hai thành tố: văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Văn hóa vật chất gồm không gian, vị trí địa lý, kiến trúc của nhà trường (giảng đường, phòng thí nghiệm, phòng làm việc, thư viện, khu vui chơi), môi trường cây xanh, cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy, nghiên cứu, học tập…Văn hóa tinh thần của nhà trường gồm: Tầm nhìn, chiến lược, các giá trị, chuẩn mực, biểu trưng, những tấm gương, phong cách ứng xử giữa các thành viên của nhà trường,…Một số nghiên cứu chỉ ra một số biểu hiện tiêu cực trong văn hóa nhà trường ở nước ta hiện nay như: Đạo lý “tôn sư, trọng đạo” bị suy giảm Học sinh, sinh viên có nhiều hành vi lệch chuẩn như bỏ học, vi phạm nội quy, tham gia các tệ nạn xã hội, tình trạng bạo lực học đường gia tăng, những hành vi ứng xử văn minh giảm dần, sống vị kỷ, tôn thờ đồng tiền và chủ nghĩa cá nhân, sống đua đòi, yêu đương thiếu nghiêm túc,…Về phía giáo viên, một bộ phận thiếu kiến thức và năng lực sư phạm cần thiết, thương mại hóa việc dạy học Về phía cơ quan quản lý thì chưa đầu tư đúng múc cho xây dựng cơ sở vật chất của nhà trường

Một số nghiên cứu cũng nêu ra một số hướng để xây dựng văn hóa nhà trường và quản lý xây dựng văn hoá nhà trường ở nước ta trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 2.1 Văn hóa nhà trường

2.1.1 Các khái niệm cơ bản

-Khái niệm văn hoá:

Theo UNESCO (2002) cho rằng: Văn hóa là tổ hợp các đặc điểm tinh thần, vật chất, trí tuệ, tình cảm nổi bật của xã hội hay nhóm xã hội, bao hàm cả nghệ thuật, văn học, lối sống, cùng với đường đời, hệ giá trị, truyền thống và niềm tin.UNESCO cũng đưa ra khái niệm rất khái quát về văn hóa: Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần [Dẫn theo 72]

Theo tác giả Thái Duy Tuyên: Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần của nhân loại, là kinh nghiệm của lịch sử xã hội loài người đã được hệ thống hóa, tích lũy lại qua nhiều thế kỷ và có thể truyền lại cho các thế hệ sau [46]

Theo các tác giả M.T Cicero, Samuel Von Pufendorf, A.Adler, J.A Keller cho rằng: Văn hóa là những gì do con người tạo nên, đối lập với trạng thái tự nhiên [Dẫn theo 9]

Tác giả M Mead cho rằng: Văn hóa là những cái xung quanh chúng ta do con người tạo nên [Dẫn theo 9]

Theo tác giả Trần Ngọc Thêm cho rằng: Văn hoá là một bộ phận không thể tách rời của cuộc sống và nhận thức của các cá nhân và các cộng đồng Văn hoá là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỉ, các hoạt động tạo ấy đã hình thành nên một hệ giá trị, các truyền thống và các thị hiếu- những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc [51]

Từ các khái niệm trên, trong luận án này có thể xác định khái niệm văn hóa như sau:

Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần đã được hệ thống hóa, tích lũy lại qua thời gian và có thể truyền lại cho các thế hệ sau

Từ khái niệm này cho thấy văn hóa gồm hai thành tố cơ bản: các giá trị vật chất (văn hóa vật chất – văn hóa vật thể) và các giá trị tinh thần (văn hóa tinh thần- văn hóa phi vật thể)

Đối với mỗi nền văn hóa khác nhau, mỗi dân tộc và quốc gia khác nhau có các giá trị văn hóa khác nhau Các giá trị này phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, môi trường, vào sự phát triển kinh tế - xã hội của các dân tộc, các quốc gia, vào lịch sử phát triển của dân tộc và các quốc gia đó

Các giá trị văn hóa được hình thành trong khoảng thời gian nhất định, được bổ sung, được chọn lọc và phát triển để nó phù hợp với điều kiện và môi trường sống

Có những giá trị văn hóa được bảo lưu trong thời gian dài, tồn tại với lịch sử dân tộc Có những giá trị mới xuất hiện đã mất đi do không phù hợp với xã hội, có những giá trị mới xuất hiện bổ sung vào hệ giá trị của văn hóa dân tộc, quốc gia Trong quá trình hội nhập văn hóa, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay sự hòa nhập giữa các nền văn hóa ngày càng lớn Một nền văn hóa vừa tiếp nhận các giá trị của các nền văn hóa khác, vừa bảo lưu các giá trị truyền thống tốt đẹp để làm phong phú thêm hệ giá trị của mình

Các giá trị văn hóa được bảo lưu nhờ sự truyền đạt từ thế hệ này sang thế hệ khác Chúng là một trong các tiêu chí để giáo dục con người, xây dựng và phát triển đất nước

-Khái niệm nhà trường:

Tác giả Trần Kiểm, Bùi Minh Hiền (2015), trong Giáo trình Quản lý và lãnh đạo nhà trường chỉ ra khái niệm nhà trường từ nhiều góc độ:

- Theo Giáo dục học: Nhà trường là nơi chuyển giao và tiếp nhận kinh nghiệm xã hội

- Theo Tâm lý học: Nhà trường là nơi hình thành và phát triển các tố chất

Là nơi hình thành và phát triển toàn diện nhân cách

Trong đề tài luận án chúng tôi đồng tình với quan niệm :

Nhà trường là nơi chuyển giao và tiếp nhận kinh nghiệm xã hội, là nơi hình thành và phát triển các tố chất, hình thành và phát triển toàn diện nhân cách con người [19]

-Khái niệm văn hóa nhà trường:

Theo tác giả Kent D Peterson and Terrence E Deal, văn hoá nhà trường được

hiểu như sau: Văn hoá nhà trường là một dòng chảy ngầm của những chuẩn mực, giá trị, niềm tin, truyền thống và nghi lễ được hình thành theo thời gian do con người làm việc cùng nhau, giải quyết các vấn đề và đối mặt với các thách thức,… định hình suy nghĩ, cảm xúc và hành động của con người trong nhà trường,… tạo cho nhà trường sự khác biệt” [62]

Tác giả Vũ Dũng cho rằng: Văn hóa học đường là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đào tạo trong nhà trường, là lối sống văn minh trong trường học Văn hóa học đường thể hiện ở một số khía cạnh sau: Ứng xử của người thầy với người học (Biết quan tâm đến người học, hết lòng yêu thương người học; Biết tôn trọng người học, biết phát hiện ra những ưu điểm và nhược của người học; gương mẫu trước học sinh); Ứng xử của người học đối với người thầy (Kính trọng,

yêu quý thầy cô; nhận thức và thực hiện những điều chỉ bảo dạy dỗ của thày cô); Ứng xử giữa người lãnh đạo nhà trường và giáo viên (chú ý đến năng lực của các cá nhân trong tập thể, vị tha độ lượng, công bằng, khách quan…); Ứng xử giữa các đồng nghiệp (tôn trọng, thân thiện, hợp tác…) [2009]

Các tác giả Nguyễn Vũ Bích Hiền (chủ biên), Nguyễn Thị Minh Nguyệt, Nguyễn Xuân Thanh cho rằng: Văn hoá nhà trường là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử,…Văn hoá nhà trường là những nét đặc trưng riêng biệt tạo nên sự khác biệt của nhà trường với các tổ chức khác và sự khác biệt giữa trường này với trường khác Văn hoá nhà trường liên quan tới toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần của một nhà trường Văn hoá nhà trường là những giá trị tốt đẹp được hình thành bởi một tập thể và được mỗi cá nhân trong nhà trường chấp nhận Văn hoá nhà trường tốt hướng tới chuẩn chất lượng cao [20]

Qua các khái niệm trên cho thấy, văn hóa nhà trường được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau Ở đây chúng tôi đồng tình với quan điểm của Edgar H Schein là văn hóa nhà trường gồm hai thành tố cơ bản là các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần Văn hóa nhà trường là tổng hòa của nhiều thành tố hữu hình và vô hình, nhưng chung quy lại các yếu tố này đều thuộc hai yếu tố đó là: các giá trị vật chất

và các giá trị tinh thần của nhà trường

Từ những cách tiếp cận và các khái niệm trên, trong luận án này chúng tôi xác định văn hóa nhà trường như sau:

Văn hóa nhà trường là các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần của nhà trường được các thế hệ xây dựng, tích lũy lại qua thời gian và có thể truyền lại cho các thế hệ sau

Với khái niệm này ta thấy một số vấn đề cần chú ý sau:

- Văn hóa nhà trường gồm hai thành tố cấu thành cơ bản: các giá trị vật chất

và các giá trị tinh thần của nhà trường

- Các giá trị này được các thế hệ thầy và trò của nhà trường xây dựng và tích lũy qua thời gian và được giáo dục cho các thế hệ giữ gìn và phát huy, phát triển trong điều kiện mới

2.1.2 Chức năng của văn hoá nhà trường

Có thể nhận thấy rằng, hầu hết các nhà nghiên cứu khi bàn luận về chức năng của văn hoá nhà trường đều có xu hướng nhấn mạnh rằng, văn hoá là một tài sản Điều này có nghĩa là văn hoá nhà trường có nhiều chức năng Tác giả Hampden, Turner (1990), cho rằng: văn hoá của một tổ chức định ra hành vi, những mối quan

hệ thích hợp và thúc đẩy các cá nhân, khuyến khích đưa ra giải pháp cho vấn đề chưa được giải quyết Nó chi phối cách thức nhà trường sở hữu thông tin, những

mối quan hệ nội bộ và những giá trị Theo nghĩa cụ thể hơn, các chức năng của nó

có ý nghĩa nhất là: giảm xung đột, phối hợp và kiểm soát, giảm sự không rõ ràng, thúc đẩy và lợi ích cạnh tranh Tuy nhiên, niềm tin, giá trị và những thừa nhận chung có thể làm cho con người suy nghĩ và hành động theo cách không thích hợp Như vậy, rõ ràng rằng, văn hoá nhà trường có ảnh hưởng sâu rộng đến tập thể nhà trường và từng cá nhân trong nhà trường [58]

Nhiều nhà nghiên cứu như Schein đã khẳng định, văn hoá nhà trường có các chức năng cơ bản đó là: giảm xung đột; phối hợp kiểm soát; giảm sự không chắc chắn; động cơ; lợi thế cạnh tranh [69]

Các tác giả Nguyễn Vũ Bích Hiền, Nguyễn Thị Minh Nguyệt, Nguyễn Xuân Thanh cũng đã chỉ ra các chức năng của văn hoá tổ chức như sau: Văn hoá

tổ chức là cơ sở để xác định ranh giới, tạo ra sự khác biệt giữa tổ chức này với tổ chức khác Đây được xem là một trong những chức năng cơ bản nhất của văn hoá tổ chức Văn hoá tổ chức lan truyền từ một chủ thể đến các thành viên trong

tổ chức, thúc đẩy sự cam kết của các thành viên vượt qua lợi ích riêng để đi đến lợi ích chung của tổ chức Nó làm tăng sự ổn định của hệ thống tổ chức, xã hội

và kiểm soát để định hướng, hình thành nên thái độ cũng như hành vi của người lao động [20]

Như vậy, có thể nhận thấy rằng các nhà khoa học đã khẳng định văn hoá tổ chức có nhiều chức năng khác nhau Tuy nhiên trong luận án này chúng tôi xác định văn hoá có các chức năng cơ bản như tác giả Schein đã khẳng định Cụ thể như sau:

1) Giảm xung đột trong nhà trường: Khi bàn về chức năng giảm xung đột

nhiều nhà lý thuyết văn hoá đã nhấn mạnh vai trò quan trọng của văn hoá trong việc khuyến khích liên kết xã hội Văn hoá được miêu tả như là chất gắn kết hay chất keo gắn kết một tổ chức lại với nhau Một văn hoá chung sẽ thúc đẩy tính nhất quán của nhận thức, xác định, đánh giá các vấn đề, lựa chọn và hành động ưu tiên Ở những tổ chức có xu hướng mâu thuẫn và đối kháng cao thì văn hoá là một động lực hữu hiệu để hoà nhập và nhất trí Tác giả Schein cho rằng: Các tổ chức cần có sự nhất trí về hai vấn đề: (1) những nhân tố giúp nhóm tồn tại và thích ứng với môi trường bên ngoài (2) những nhận tố giúp tổ chức hội nhập bên trong để tồn tại và thích ứng Trong đó, một số vấn đề có ý nghĩa nhất của việc thích ứng với môi trường bên ngoài và tồn tại mà tổ chức phải đối mặt bao gồm sự nhất trí về nhiệm

vụ, chiến lược, mục tiêu của tổ chức, phương tiện thực hiện mục tiêu, tiêu chí để đánh giá kết quả hoàn thành mục tiêu, và những chiến lược đúng thích hợp phải được sử dụng nếu nhóm không đạt được mục tiêu của mình Về việc hội nhập bên trong, các cá nhân trong tổ chức phải đạt được sự nhất trí về cách giao tiếp với

nhau, cơ sở để sử dụng quyền lực, nguyên tắc để thiết lập các mối quan hệ liên nhân cách tại nơi làm việc, tăng thưởng được phân chia như thế nào và tại sao, và cách giải quyết những tình huống mập mờ và dường như không thể giải thích nổi

2) Phối hợp và kiểm soát: Có thể nói rằng, văn hoá có chức năng thúc đẩy

tính nhất quán về quan điểm, nên nó cũng thúc đẩy quá trình phối hợp và kiểm soát của tổ chức Văn hoá chính là cơ sở để tạo nên những chuẩn mực đã được nhất trí

về hành vi hay sẽ tạo nên những chuẩn mực đã được nhất trí về cách tổ chức nói chung và thông qua đó có thể ra được quyết định cụ thể của tổ chức Văn hoá của nhà trường không chỉ có chức năng phối hợp mà dưới các hình thức giá trị, thái độ,

và đặc biệt là những thừa nhận cơ bản, văn hoá cũng là một phương tiện kiểm soát đầy hữu hiệu trong tổ chức

3) Giảm sự không chắc chắn: Đối với mỗi nhà trường, đối với mỗi cá nhân

trong nhà trường luôn phải đối mặt với nhiều điều không chắn chắn và phức tạp Do

đó, ở cấp độ cá nhân, một trong những chức năng của văn hoá là truyền đạt sự hiểu biết hay kiến thức về văn hoá của nhà trường cho cá nhân Thông qua việc chấp nhận một văn hoá đồng nhất mà các thành viên học cách tiếp nhận thử tế theo cách đặc trưng, đưa ra các giả định về điều gì là quan trọng, cách thức tiến hành công việc và xử sự ra sao Việc chấp nhận nền văn hoá này là một cách để cá nhân thích ứng, giảm sự lo lắng, làm cho mọi việc dễ dàng hơn, thoải mái hơn và cá nhân có những hành vi hợp lý hơn

4) Động cơ: Văn hoá nhà trường có thể là một loại động cơ thúc đẩy quan

trọng đối với người lao động và vì vậy có ảnh hưởng đáng kể tới tính hiệu quả và hiệu năng của nhà trường Hầu hết các nhà trường đều nỗ lực để động viên cán bộ, giáo viên, nhân viên bằng cách thưởng, thăng chức, và các giải pháp phạt như thuyên chuyển, giáng chức hay hạ lương Tuy nhiên, các giải pháp này chỉ có một

số hiệu lực nhất định Tuy nhiên, nhân viên, giáo viên, cán bộ nhà trường sẽ được thúc đẩy khi họ thấy công việc của họ có ý nghĩa và ứng thú, khi họ xác định được mục tiêu của riêng họ trong mục tiêu chung của tổ chức và họ thấy mình có giá trị

và an toàn Như vậy, rõ ràng ở đây văn hoá nhà trường có tiền năng quan trọng Một nền văn hoá phù hợp và liên kết chặt chẽ có thể làm cho giáo viên, nhận viên trung thành hơn, củng cố các niềm tin và giá trị, khuyến khích các nhân viên nghĩ rằng họ

là những người làm việc rất có ích và tạo ra các câu chuyện, nghi lễ, nghi thức đem lại cảm giác thuộc về tổ chức và nhà trường của mình

5)Lợi thế cạnh tranh: Có thể thấy rằng, một văn hoá nhà trường mạnh và tích

cực sẽ là một nhân tố có lợi cho sự cạnh tranh lành mạnh Bởi vì, một nền văn hoá mạnh, tích cực sẽ thúc đẩy sự nhất quán, phối hợp và kiểm soát, giảm bớt sự bất

thường và tăng cường động cơ thúc đẩy Do đó, văn hoá nhà trường khuyến khích tính hiệu quả của tổ chức và làm tăng thêm cơ hội thành công của nhà trường và các thành viên của nhà trường

2.1.3 Các thành tố cấu thành văn hóa nhà trường

Có nhiều cách tiếp cận về văn hóa nhà trường và các thành tố cấu thành văn hóa nhà trường Có thể đưa ra một số quan điểm sau:

Tác giả Edgar H Schein (2004), cho rằng văn hóa nhà trường gồm 3 thành tố cấu thành Đó là: a) Những quá trình và cấu trúc hữu hình; b) Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3) Những quan niệm chung Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu

cơ, tạo nên văn hóa nhà trường như một tổng thể Văn hóa nhà trường theo tác giả

Edgar H Schein gồm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần

Schein được coi là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về văn hóa tổ chức Tác giả này đã đưa ra khái niệm văn hóa tổ chức được giới khoa học thừa nhận Đó là: Văn hóa tổ chức là một tập hợp của những nguyên tắc cơ bản được công nhận là đúng

mà một tập thể cùng chia sẻ, những nguyên tắc ấy được vận dụng để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong tổ chức khi cần phải thích nghi với những biến đổi bên ngoài cũng như để tạo ra sự gắn kết và hội nhập trong nội bộ tổ chức ấy [70]

Theo tác giả Kent D Peterson and Terrence E Deal, văn hóa học đường

gồm các thành tố sau: Nội quy của nhà trường (kỷ luật của nhà trường); Giá trị và triết lý quan điểm giáo dục của nhà trường; Những nghi lễ khánh tiết đặc trưng của nhà trường; Biểu tượng đặc trưng riêng của nhà trường (huy hiệu); Những tấm gương đại diện dạy tốt và học tốt; Những câu chuyện về thế mạnh và tạo ra ấn tượng tốt về trường (các giai thoại); Giá trị riêng của trường để học sinh tự hào về trường mình [62]

Văn hóa nhà trường theo quan điểm của nền giáo dục Singapore gồm các thành tố sau :

Sứ mệnh: Sứ mệnh nền giáo dục là phục vụ người học, cung cấp cho người học

một nền giáo dục toàn diện, cân đối, phát triển hết các tiềm năng, giáo dục thế hệ trẻ thành công dân tốt, có ý thức với gia đình, xã hội và đất nước

Tầm nhìn: Xây dựng quốc gia học tập, góp phần xây đựng đất nước lớn

mạnh, thịnh vượng

Hệ giá trị: 1)Chính trực – có tinh thần dũng cảm, đạo đức, thẳng thắn, nói và

làm đúng đắn; 2)Con người – lấy con người làm tâm điểm, phát huy cái tốt của con người; 3)Học tập – đam mê học tập, lấy học tập làm đường đời;4) Chất lượng –

theo đuổi chất lượng

Theo tác giả Thái Duy Tuyên, thì các thành tố cấu thành văn hóa nhà trường gồm: Hệ thống giá trị, niềm tin, hoài bão, lý tưởng mà thầy trò ấp ủ và thực hiện [46]

Tác giả Lê Hiển Dương (2009), cho rằng: văn hóa nhà trường gồm các thành

tố căn bản sau: Yếu tố văn hóa mang giá trị hữu hình; Yếu tố văn hóa mang giá trị định hướng trách nhiệm; Yếu tố văn hóa giá trị hạt nhân cốt lõi Yếu tố hữu hình là

vị trí địa lý, kiến trúc, cơ sở hạ tầng, công nghệ, phòng thí nghiệm, ký túc xá sinh viên,tác phẩm nghệ thuật, biểu tượng, trang phục Yếu tố giá trị định hướng gồm: chiến lược, mục tiêu, triết lý đào tạo được hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường [12]

Từ phân tích các nghiên cứu trên, căn cứ vào thực tiễn các trường trung học

cơ sở ở nước ta hiện nay có thể xác định các thành tố cấu thành văn hóa nhà trường trung học cơ sở như sau: Các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần của nhà trường Đây là những giá trị tạo nên bản sắc của nhà trường

1) Các giá trị vật chất của nhà trường

a Logo, biểu tượng của nhà trường

Mỗi trường học đều cố gắng xây dựng biểu tượng của mình, biểu tượng của nhà trường trước hết biểu hiện qua logo của trường Logo của nhà trường được in trên các văn bản, tài liệu, quảng cáo về nhà trường, được in trên trang phục của học sinh Một số trường có tượng đài, có điểm nhấn về kiến trúc tạo nên một nét riêng của nhà trường Biểu tượng của nhà trường chỉ ra bản sắc của một trường, chỉ ra sự khác biệt của một trường này với trường khác

Logo, biểu tượng của nhà trường cần đáp ứng được các yêu cầu sau : Logo, biểu tượng của nhà trường đơn giản, hợp lý, có tính thẩm mỹ; Logo, biểu tượng của nhà trường phản ánh được tầm nhìn và sứ mệnh của nhà trường

b Khẩu hiệu, phương châm làm việc của nhà trường

Các trường bậc trung học đều có một hoặc một số khẩu hiệu, phương châm làm việc của cán bộ, giáo viên, khẩu hiệu, phương châm làm việc của nhà trường phải đáp ứng được các yêu cầu sau: Khẩu hiệu, phương châm làm việc phản ánh được triết lý giáo dục vì con người; Khẩu hiệu, phương châm làm việc của nhà trường phù hợp với quan điểm giáo dục của Đảng và Nhà nước; Khẩu hiệu, phương châm làm việc của nhà trường phù hợp với văn hóa truyền thống của dân tộc; Khẩu hiệu, phương châm làm việc của nhà trường dễ hiểu, dễ nhớ, có tính thuyết phục tốt

Đa số trường trung học cơ sở ở nước ta hiện nay đều có khẩu hiệu «Vì lợi ích mười năm phải trồng cây Vì lợi ích trăm năm phải trồng người» hay «Tiên học lễ, hậu học văn» Các khẩu hiệu này cũng phản ánh triết lý giáo dục của chúng ta trong

truyền thống cũng như hiện tại Một số trường lại có những khẩu hiệu khác Ví dụ

"Thi đua dạy thật tốt, học thật tốt" hay "Học, học nữa, học mãi",…

c Kiến trúc của nhà trường

Kiến trúc của một trường học gồm nhà làm việc, phòng học, phòng thí nghiệm, khu giải trí vui chơi, giải trí, thể thao, không gian chung của nhà trường (cây xanh, tượng đài, phù điêu,…) Tất cả những yếu tố này có thể được xây dựng

theo phong cách khác nhau Đó là:

- Kiến trúc của nhà trường cổ kính

- Kiến trúc của nhà trường hiện đại

- Kiến trúc của nhà trường vừa cổ kính vừa hiện đại

- Kiến trúc của nhà trường đẹp, hấp dẫn

- Kiến trúc của nhà trường không theo lối kiến trúc nào

- Cách bài trí nơi làm việc của giáo viên và cán bộ nhà trường hợp lý, thuận tiện

- Cách bài trí nơi làm việc của giáo viên và cán bộ nhà trường hiện đại

- Cách bài trí nơi làm việc của giáo viên và cán bộ nhà trường còn đơn giản

d Không gian, cảnh quan của nhà trường

Không gian, cảnh quan của nhà trường là một yếu tố bề nổi phản ánh văn hóa nhà trường Yếu tố này có tác động nhiều đến chất lượng đào tạo của nhà trường Một không gian đẹp, rộng rãi sẽ làm cho giáo viên và học sinh yêu mến ngôi trường hơn, gắn bó với trường hơn Không gian, cảnh quan của nhà trường biểu hiện ở các khía cạnh sau :

- Không gian, cảnh quan của nhà trường rộng rãi

- Không gian, cảnh quan của nhà trường có nhiều cây xanh

- Không gian, cảnh quan của nhà trường được bài trí hợp lý

- Không gian, cảnh quan của nhà trường có tính thẩm mỹ cao

- Không gian nhà trường đảm bảo vệ sinh môi trường (sân trường, các lớp học thường xuyên được vệ sinh sạch sẽ…)

- Không gian, cảnh quan của nhà trường chật chội

- Không gian, cảnh quan của nhà trường bài trí chưa hợp lý, chưa đẹp

e Trang phục của học sinh, giáo viên, cán bộ phục vụ trong nhà trường

Tất cả các trường bậc phổ thông ở nước ta đều có trạng phục (đồng phục) riêng cho học sinh Trang phục của các trường có thể khác nhau về màu sắc, thiết

kế, họa tiết trang trí,…Trang phục của học cũng nói lên bản sắc của một trường, là cái mà qua đó mọi người có thể nhận diện được học sinh một trường học nào đó Ở nước ta hiện nay, do giá trị của bộ trang phục không cao, sự quan tâm của lãnh đạo nhà trường chưa nhiều nên trang phục (đồng phục) của học sinh còn đơn giản, màu

sắc, kiểu cách chưa đẹp, chưa tạo ra một nét riêng của một nhà trường hoặc của một bậc học Ở các trường phổ thông chúng ta mới có trang phục cho học sinh, còn đa

số chưa có trang phục chung (đồng phục) cho giáo viên, những người phục vụ

Về trang phục trong nhà trường cần đạt được các yêu cầu sau:

- Giáo viên phải ăn mặc nghiêm túc

- Giáo viên ăn mặc lịch sự, đẹp, thể hiện tính văn hóa cao

- Đồng phục học sinh lịch sự, trang nhã

2) Các giá trị tinh thần của nhà trường

a Tầm nhìn, mục tiêu của nhà trường

Tầm nhìn của một nhà trường bậc phổ thông là mục đích mà nhà trường hướng đến trong một khoảng thời gian nào đó trong tương lai Đó là bức tranh về nhà trường trong tương lai Tầm nhìn có tầm quan trọng đối với một nhà trường Nó

là định hướng phát triển của nhà trường trong hiện tại và tương lai Tầm nhìn và mục tiêu của nhà trường là xây dựng được một bức tranh lý tưởng trong tương lai

mà nhà trường sẽ vươn tới

Một nhà trường khi xây dựng tầm nhìn và mục tiêu có thể đưa ra nhiều mục tiêu khác nhau mà nhà trường cần đạt được Tầm nhìn, mục tiêu của nhà trường phải đạt có thê gồm các khía cạnh sau:

- Xây dựng nhà trường thành trường chuẩn quốc gia Đây là một yêu cầu, một tiêu chuẩn và mong muốn của các trường Song điều này còn phụ thuộc rất nhiều vào cơ sở vật chất của nhà trường Chẳng hạn, như diện tích, không gian, phòng học,…Không phải nhà trường nào cũng có thể trở thành một trường chuẩn quốc gia, nhất là các trường ở khu vực nội đô Các trường này đều có diện tích, khuôn viên của trường chật hẹp

- Xây dựng nhà trường thành trường có chất lượng cao Đây là một mục tiêu

mà các trường có thể thực hiện được Muốn xây dựng thành trường có chất lượng cao phụ thuộc không chỉ vào năng lực quản lý của lãnh đạo nhà trường, mà phụ thuộc rất nhiều vào đội ngũ giáo viên, vào đầu vào của học sinh, vào điều kiện dạy

và điều kiện học của học sinh

- Xây dựng nhà trường thành trường phát triển toàn diện Đây cũng là một mục tiêu quan trọng của nhà trường Mục tiêu này nhà trường có thể thực hiện được khi có sự lãnh đạo đúng đắn, có sự phấn đấu của giáo viên, học sinh, có được sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và sự ủng hộ của các bậc cha mẹ học sinh Ở đây nhà trường không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo, chú ý đến sự giáo dục đạo đức, phát triển nhân cách cho học sinh, mà còn phải xây dựng môi trường văn hóa, tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao của nhà trường,…

- Xây dựng nhà trường thành trường ở mức khá của quận/huyện,…Đây là một mục tiêu có tính khả thi cao đối với nhiều trường trung học cơ sở Mục tiêu này thể hiện ở chỗ chất lượng đào tạo, môi trường cảnh quan, các phong trào văn hóa, thể thao của nhà trường phải đạt mức khá theo các chuẩn qui định

b Hệ giá trị của nhà trường

Các giá trị đơn lẻ hợp thành một hệ thống giá trị Mỗi dân tộc, mỗi nhóm xã hội có hệ thống giá trị của mình Các hệ thống giá trị này có thể khác nhau về phạm

vi, có thể biến động theo điều kiện xã hội Trong một hệ thống giá trị có các giá trị

cốt lõi UNESCO đã chia ra 4 nhóm giá trị:

Nhóm 1- Các giá trị cột lõi gồm : Hòa bình, tự do, việc làm, gia đình, sức khỏe, an ninh, tự trọng, công lý, tình nghĩa, sống có mục đích, niềm tin, tự lập, nghề nghiệp, học vấn

Nhóm 2- Các giá trị cơ bản: Sáng tạo, tình yêu, chân lý

Nhóm 3 - Các giá trị có ý nghĩa: Cuộc sống giàu sang, cái đẹp

Nhóm 4 - Các giá trị không đặc trưng: Địa vị xã hội [Dẫn theo 16]

Đối với việc hoạt động đào tạo của một trường học có nhiều giá trị để giáo dục cho học sinh Ở đây luận án chỉ lựa chọn một số giá trị để nghiên cứu Đó là những giá trị trong số các giá trị quan trọng đối với giáo dục cho con người.Trong bối cảnh

của xã hội hiện nay, các giá trị này có tính thời sự trong nhà trường Đó là:

- Tôn sư trọng đạo: Đây là một giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc đối với giáo

dục con người Giá trị này thể hiện ở chỗ người học phải tôn kính người thầy, xem trọng, đề cao đạo lý.Trong bối cảnh hiện nay, giá trị tôn sư trọng đạo của con người

có phần suy giảm Do vậy, trong xây dựng văn hóa nhà trường rất cần chú đến xây dựng giá trị tôn sư trọng đạo cho học sinh

- Tiên học lễ, hậu học văn: Tiên học lễ thể hiện ở chỗ người học trước hết phải học

tập, trau dồi lễ nghĩa, các ứng xử đối với những người khác sao cho đúng với các chuẩn mực, cho người khác hài lòng Hậu học văn tức là sau khi học lễ nghĩa thì phải học văn hóa, học các kiến thức Với con người cần học cả lễ nghĩa và kiến thức, song các lễ nghĩa phải học trước

- Con người: Nói về giá trị con người trong xây dựng văn hóa nhà trường là nhà

trường phải lấy con người làm tâm điểm của sự giáo dục, phải biết phát huy cái tốt, hạn chế, loại bỏ cái xấu của con người Con người là nhân tố quan trọng nhất và quyết định của xây dựng văn hóa nhà trường Con người ở đây là những người lãnh đạo, những người quản lý, là đội ngũ giáo viên và học sinh của nhà trường Xây dựng giá trị con người là phải lấy học sinh làm trung tâm của hoạt động giáo dục