Vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng mô hình nông thôn mới tại một số điểm vùng đồng bằng sông hồng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI ---VŨ ĐỨC LẬP VAI TRÒ CỦA NGƯỜI DÂN TRONG VIỆC THAM GIA XÂY DỰNG MÔ HÌNH NÔNG THÔN MỚI TẠI MỘT SỐ ĐIỂM VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG L

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI

-VŨ ĐỨC LẬP

VAI TRÒ CỦA NGƯỜI DÂN TRONG VIỆC THAM GIA XÂY DỰNG MÔ HÌNH NÔNG THÔN MỚI TẠI MỘT SỐ ĐIỂM

VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Chuyên ngành : KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

Mã số : 60.31.10

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS QUYỀN ĐÌNH HÀ

HÀ NỘI - 2008

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và hoàn toàn chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ để thực hiện luận văn này đã được cảm

ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Vũ Đức Lập

Lời cảm ơn

Trước hết với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xingửi lời cảm ơn đến PGS TS Quyền Đình Hà - Người trực tiếp hướng dẫn vàgiúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn này

Tôi xin trân trọng cảm ơn TS Mai Thanh Cúc đã chỉ dẫn cho tôi hoànthành luận văn và các thầy giáo, cô giáo Khoa Kinh tế và PTNT, Khoa Sauđại học - Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội đã trực tiếp giảng dạy và giúp

đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn các tập thể, cơ quan, Ban, ngành đã tạo điều kiện

và giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thiện luận văn

Tôi cũng xin cảm ơn bà con nông dân và Ban phát triển thôn HoànhĐồn, xã Hải Đường, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định; thôn Thanh Sầm,

xã Đồng Thanh, huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên; thôn Hạ, xã ĐônNhân, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, đã cung cấp số liệu thực tế và thông

tn cần thiết để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, bạn bè, cùngtoàn thể gia đình, người thân đã động viên tôi trong thời gian nghiên cứu đềtài

Hà Nội, ngày tháng năm 2008

Tác giả

Vũ Đức Lập

2 CƠ Sở Lý LUậN Và THựC TIễN Về VAI TRò CủA NGƯờI

4.1 Tình hình chung về mô hình nông thôn mới tại các điểm nghiên

4.1.1 Điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội của các mô hình 73

4.2 Vai trò của người dân trong xây dựng mô hình nông thôn mới ở

4.2.1 Đặc điểm vai trò của người dân trong xây dựng mô hình nông

4.2.2 Nội dung hoạt động của mô hình trong việc huy động kinh tế - xã

4.3 Tình hình thực hiện và kết quả xây dựng mô hình nông thôn mới

4.3.1 Tình hình triển khai xây dựng mô hình nông thôn mới 894.3.2 Vai trò của người dân trong việc huy động kinh tế - xã hội 894.4 Một số khó khăn, hạn chế đối với vai trò của người dân trong

4.5 Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nâng cao vai trò của người

dân

4.5.2 Giải pháp về đẩy mạnh vai trò của đội ngũ cán bộ lãnh đạo địa

phương và các tổ chức xã hội trong xây dựng nông thôn mới 1104.5.3 Giải pháp về tăng cường sự tham gia của người dân trong xây

4.5.4 Phát triển cơ sở vật chất cho hoạt động văn hoá, phát huy bản

PTNT Phát triển nông thôn

UBND Uỷ ban nhân dân

XHCN Xã hội chủ nghĩa

3.3a Kết quả phát triển sản xuất của huyện Kim Động qua các

4.1 Một số chỉ tiêu kinh tế xã hội của điểm xây dựng mô hình 73

4.3 Người dân tham gia xây dựng quy chế và lập kế hoạch phát

DANH MỤC HÌNH

STT Tên hình Trang

2.1 Nội dung nâng cao vai trò của người dân trong việc

2.2 Các lực lượng chính tham gia vào hệ thống phát

2.3 Vai trò của người dân tham gia xây dựng và PTNT 182.4 Tam giác phối kết hợp 3 nguồn lực trong phát triển

4.1 Các mức độ tham gia khác nhau của người dân

4.2 Các hoạt động phát triển bền vững kinh tế - xã hội

trong các mô hình nông thôn mới thông qua vai trò

1 MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Định hướng phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2010 của Đảng ta, tại

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X đã xác định: “Hiện nay và nhiều năm tới, vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng”, là vấn đề chiến lược trong quá trình phát triển kinh tế- xã hội, góp

phần quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, là cơ sở ổn định chính trị và

an ninh quốc phòng; là yếu tố quan trọng đảm bảo sự phát triển bềnvững của Đất nước trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa; nhưng trước hết phải xuất phát từ lợi ích củanông dân, phát huy vai trò của giai cấp nông dân, cùng với giai cấp côngnhân và giai cấp trí thức trở thành chỗ dựa chính trị vững chắc của Đảng vàNhà nước; tạo điều kiện thuận lợi giúp nông dân nâng cao trình độ mọi mặt,

có đời sống vật chất và tnh thần ngày càng cao Phát triển nông nghiệp,nông thôn hướng tới chủ động giải quyết thiết thực các vấn đề về đờisống và đáp ứng nhu cầu của nông dân trong đó chú trọng tạo điều kiệncho các vùng khó khăn, hộ nghèo vươn lên có cuộc sống tốt hơn, phù hợpvới yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế

Trong những năm qua, nhiều chương trình đã được thực hiện,như Chương trình giống, Chương trình khoa học công nghệ, Chương trìnhkhuyến nông, khuyến công… Bên cạnh đó, chúng ta cũng thực hiện một sốchương trình, dự án mang tnh phát triển nông thôn, như Dự án ngành cơ sở

hạ tầng nông thôn, Chương trình mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệsinh môi trường nông thôn, Chương trình 135 hay Chương trình mục têuquốc gia xoá đói giảm nghèo và Việc làm Tuy nhiên, những chương trình hay

dự án này hoặc chỉ mới giải quyết một số khía cạnh riêng rẽ (như về cơ sở hạ

tầng, môi trường) hoặc nhằm mục têu xoá đói giảm nghèo cho những

vùng đặc biệt khó khăn, vùng nghèo Trong giai đoạn vừa qua, Chính phủViệt Nam đang

thực hiện chủ trương tăng cường việc phân cấp và trao quyền cho các địaphương Bước đầu đã đạt được những kết quả đáng khích lệ Tuy nhiên, việc

triển khai thực hiện ở cơ sở (nhất là ở cấp xã và cộng đồng thôn, bản)

hiện còn chậm do bị ràng buộc bởi các cơ chế, chính sách và năng lực của độingũ cán bộ cơ sở còn hạn chế trong việc phát triển nông thôn văn minh, hiệnđại

Để nông nghiệp, nông thôn bền vững và phát triển, cần phải chútrọng đến việc nâng cao năng lực cho cộng đồng người dân ở nông thôn,đặc biệt phải nâng cao vai trò cho người dân Thể hiện sự quan tâm đếnphát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân, đặc biệt là nâng cao nănglực cho cộng đồng người dân, Đảng và Chính phủ đã ra những chỉ thị, nghịđịnh và Quyết định như: Chỉ thị 30 CT/TW ngày 12 tháng 8 năm 1998của Trung ương Đảng về thực hiện dân chủ cấp cơ sở, Nghị định số29/1998/NĐ-CP ngày 11 tháng 5 năm 1998 và Nghị định số 79/2003/NĐ-

CP ngày 07 tháng 7 năm

2003 của Chính phủ là cách tiếp cận, đánh giá đúng tnh hình ở cơ sở, thể chếhoá, pháp quy hoá những nội dung, nguyên tắc, phương châm cho sinhhoạt dân chủ ở nông thôn, Quyết định số 81/2005/QĐ - TTg ngày18/4/2005 của Thủ tướng Chính phủ về danh sách hỗ trợ dạy nghề ngắnhạn cho lao động nông thôn, Quyết định số 34/2006/QĐ - TTg ngày08/2/2006 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án Đào tạo, bồidưỡng cán bộ, công chức xã, phường, thị trấn người dân tộc thiểu số giaiđoạn 2006 - 2010

Trong thời gian qua các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng đã tếp nhận

và thu hút nhiều nguồn lực từ các chương trình, dự án để phát triển nôngthôn, góp phần cải thiện, nâng cao đời sống cho cộng đồng người dân sống ởnông thôn, nâng cao vai trò cho người dân, nhằm xây dựng và phát triểnnông thôn vùng đồng bằng sông Hồng bền vững

Tuy nhiên, trên thực tế nhiều nơi chưa phát huy được vai trò củangười dân trong thực hiện các dự án phát triển nông thôn Có rất nhiều lý

do và lực cản như trình độ hiểu biết của người dân, năng lực quản lý, cơchế, phương

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………10

pháp triển khai thực hiện và điều kiện cơ sở hạ tầng thấp kém,…

Hiện nay một số mô hình phát triển nông thôn mới đang thực hiện

ở một số tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng đã vận dụng một cách có chọn lọccác phương pháp, kế thừa bài học kinh nghiệm của một số nước trên thế giớinhằm huy động sự tham gia của người dân Vấn đề nâng cao vai trò củangười dân thực hiện chủ yếu thông qua một số mô hình phát triển nông thônmới vẫn chưa được cụ thể hoá một cách chi tết, chưa mô phỏng nó thànhphương pháp để thực hiện có tính đồng bộ, thống nhất, phù hợp với tnhhình thực tế

Xuất phát từ những yêu cầu về phát triển nông thôn mới và tnh

hình trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng mô hình nông thôn mới tại một số điểm vùng đồng bằng sông Hồng”.

1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

1.2.1 Mục têu chung

Đánh giá thực trạng vai trò của người dân trong xây dựng nôngthôn mới, xác định các yếu tố ảnh hưởng, từ đó đề xuất một số giải phápchủ yếu để nâng cao vai trò người dân trong việc tham gia xây dựng môhình phát triển nông thôn mới

1.2.2 Mục têu cụ thể

- Góp phần hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tễn về vai trò của ngườidân trong việc tham gia xây dựng nông thôn mới

- Đánh giá thực trạng vai trò của người dân trong việc xây dựng

mô hình nông thôn mới tại một số điểm vùng đồng bằng sông Hồng

- Đề xuất các giải pháp để nâng cao vai trò của người dân trong việcxây dựng mô hình nông thôn mới ở một số điểm vùng đồng bằng sông Hồng

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát của đề tài: Một số mô hình nông thôn mới, cùng với

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………12

sự tham gia của người dân đến xây dựng mô hình nông thôn mới

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận

và thực tễn về vai trò của người dân trong các hoạt động xây dựng mô hìnhnông thôn mới

- Thời gian nghiên cứu: nghiên cứu thực trạng vai trò của ngườidân trong các mô hình phát triển nông thôn mới tại một số điểm vùng đồngbằng sông Hồng từ khi có mô hình nông thôn mới, đề xuất giải pháp cho đến2015

- Địa điểm nghiên cứu: phạm vi nghiên cứu của đề tài là một sốtỉnh đồng bằng sông Hồng có mô hình nông thôn mới (Nam Định, Hưng Yên

Đồng ThanhHải Đường

Thanh SầmHoành Đồn

2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA NGƯỜI DÂN TRONG

PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Phát triển nông thôn và vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng mô hình nông thôn mới

2.1.1.1 Các quan điểm về phát triển nông thôn

Để tìm hiểu các quan điểm về phát triển nông thôn, chúng ta hãytìm hiểu về khái niệm nông thôn:

- Nông thôn: Là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sản xuấtnông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn [20]

Khác với phát triển và phát triển kinh tế, phát triển nông thôn là chỉ sựphát triển ở khu vực nông thôn; có thể hiểu rằng phát triển nông thôn chỉ

sự phát triển kinh tế - xã hội trên phạm vi hẹp hơn phát triển và phát triểnkinh tế Sau đây là một số quan điểm về phát triển nông thôn

- Phát triển nông thôn là những thay đổi cần thiết ở vùng nôngthôn Tuy nhiên, những gì coi là cần thì lại khác nhau ở từng nước, từng vùng,từng địa phương; theo quan điểm thông thường, bản chất của phát triển

là tăng trưởng và hiện đại hoá mang lại cho người nghèo chút lợi nho nhỏ.[28]

- Phát triển nông thôn bền vững là sự phát triển kinh tế - xã hộinông thôn với tốc độ cao, là quá trình làm tăng mức sống của người dân nôngthôn Phát triển nông thôn phù hợp với nhu cầu của con người, đảm bảo sựtồn tại bền vững và sự tiến bộ lâu dài trong nông thôn Sự phát triển đó dựatrên việc sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên mà vẫn bảo đảm giữ gìnmôi trường sinh thái nông thôn Phát triển nông thôn đáp ứng nhu cầu xã hộihiện nay nhưng không làm cạn kiệt tài nguyên, không để lại hậu quả cho thế

hệ tương lai [13]

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………14

- Phát triển nông thôn là một chiến lược đời sống kinh tế và xã hộicủa một nhóm người riêng biệt, người nghèo ở nông thôn Nó đòi hỏi phải

mở rộng

các lợi ích của sự phát triển đến với những người nghèo nhất trongnhững người nghèo nhất trong những người đang tìm kế sinh nhai ở các vùngnông thôn Nhóm này gồm những tểu nông, tá điền và những người không cóđất.

Từ các quan điểm trên theo chúng tôi: Phát triển nông thôn là một quá trình nhằm cải thiện và nâng cao đời sống của người dân nông thôn một cách bền vững về kinh tế xã hội, văn hoá và môi trường, quá trình này, trước hết là do nỗ lực từ chính người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Chính phủ và các tổ chức khác.

2.1.1.2 Nội dung và vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng mô hình nông thôn mới

Sự tham gia của người dân vào việc xây dựng nông thôn mới được coinhư nhân tố quan trọng, quyết định sự thành bại của việc áp dụngphương pháp tếp cận phát triển dựa vào nội lực và do cộng đồng làm chủtrong thí điểm mô hình Khi tham gia vào quá trình phát triển thôn mới với

sự hỗ trợ của Nhà nước, người dân tại các cộng đồng dân cư nông thôn sẽtừng bước được tăng cường kỹ năng, năng lực về quản lý nhằm tận dụngtriệt để các nguồn lực tại chỗ và bên ngoài Khi xem xét quá trình tham giacủa người dân trong các hoạt động trong phát triển nông thôn, vai trò của

người dân ở đây được thể hiện: Dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi Như vậy, vai trò của người

dân vẫn theo một trật tự nhất định, các trật tự ở đây hoàn toàn phù hợp với

quan điểm của Đảng ta “lấy dân làm gốc” Các nội dung trong nâng cao vai

trò của người dân trong việc tham gia xây dựng mô hình nông thôn mới đượchiểu:

- Dân biết: là quyền lợi, nghĩa vụ và sự hiểu biết của người nông dân về

những kiến thức bản địa có thể đóng góp vào quá trình quy hoạch nông thôn,

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………16

quá trình khảo sát thiết kế các công trình xây dựng cơ sở hạ tầng nôngthôn Mặt khác, người dân có điều kiện tham gia hiệu quả hơn vào cácgiai đoạn sau của quá trình xây dựng công trình; Người dân nắm được thông

tn đầy đủ

về công trình mà họ tham gia như: mục đích xây dựng công trình, quy

mô công trình, các yêu cầu đóng góp từ công đồng, trách nhiệm và quyền lợicủa cộng đồng người dân được hưởng lợi

- Dân bàn: bao gồm sự tham gia ý kiến của người dân liên quan đến kế

hoạch phát triển sản xuất, liên quan đến các giải pháp, mọi hoạt độngcủa nông dân trên địa bàn như: bàn luận mở ra một hướng sản xuất mới,đầu tư xây dựng công trình phúc lợi công cộng, các giải pháp thiết kế,phương thức khai thác công trình, tổ chức quản lý công trình, các mứcđóng góp và các định mức chi têu từ các nguồn thu, phương thức quản lýtài chính, … trong nội bộ cộng đồng dân cư hưởng lợi

- Dân đóng góp: là một yếu tố không chỉ ở phạm trù vật chất, tền

bạc mà còn ở cả phạm trù nhận thức về quyền sở hữu và tính tráchnhiệm, tăng tnh tự giác của từng người dân trong cộng đồng Hình thức đónggóp có thể bằng tền, sức lao động, vật tư tại chỗ hoặc đóng góp bằng trí tuệ

- Dân làm: chính là sự tham gia lao động trực tếp từ người dân vào các

hoạt động phát triển nông thôn như: đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, cáchoạt động của các nhóm khuyến nông, khuyến lâm, nhóm tín dụng tiết kiệm

và những công việc liên quan đến tổ chức tiếp nhận, quản lý và sử dụngcông trình Người dân trực tếp tham gia vào quá trình cụ thể trong việclập kế hoạch có sự tham gia cho từng hoạt động thi công, quản lý và duy

tu bảo dưỡng, từ những việc tham gia đó đã tạo cơ hội cho người dân cóviệc làm, tăng thu nhập cho người dân

- Dân kiểm tra: có nghĩa là thông qua các chương trình, hoạt động có sự

giám sát và đánh giá của người dân, để thực hiện các quy chế dân chủ

cơ sở của Đảng và Nhà nước nói chung và nâng cao hiệu quả chấtlượng công trình Ở những công trình có nhiều bên tham gia, sự kiểmtra, giám sát của cộng đồng hưởng lợi có tác động tích cực trực tếp đến

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………18chất lượng công trình và tnh minh bạch trong việc sử dụng các nguồnlực của Nhà

nước và của người dân vào xây dựng, quản lý và vận hành công trình.Việc kiểm tra có thể được tến hành ở tất cả các công đoạn của quátrình đầu tư trên các khía cạnh kỹ thuật cũng như tài chính.

- Dân quản lý: đó là các thành quả của các hoạt động mà người dân đã

tham gia; các công trình sau khi xây dựng xong cần được quản lý trực tiếpcủa một tổ chức do nông dân hưởng lợi lập ra để tránh tnh trạng không rõràng về chủ sở hữu công trình Việc tổ chức của người dân tham gia duy

tu, bảo dưỡng công trình nhằm nâng cao tuổi thọ và phát huy tối đa hiệuquả trong

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………20

Hình 2.1: Nội dung nâng cao vai trò của người dân trong việc tham gia

xây dựng mô hình nông thôn mới

- Dân hưởng lợi: chính là lợi ích mà các hoạt động mang lại, tuy nhiên

cần chia ra các nhóm hưởng lợi ích trực tiếp và nhóm hưởng lợi giántiếp Nhóm hưởng lợi trực tếp là nhóm thụ hưởng các lợi ích từ các hoạtđộng như thu nhập tăng thêm của năng suất cây trồng do thực hiện thâmcanh, tăng vụ, áp dụng các giống mới, các kỹ thuật tên tến, phòng trừ dịchbệnh và các hoạt động tài chính, tn dụng,… Nhóm hưởng lợi gián tiếp lànhóm thụ hưởng thành quả của các hoạt động đó, để hưởng lợi từ mức độcải thiện môi trường sinh thái, học hỏi nhóm hưởng lợi trực tiếp từ các môhình nhân rộng, mức độ tham gia vào thị trường để tăng thu nhập,… [25], [1],[4], [17]

2.1.1.3 Những quan điểm về nâng cao vai trò của người dân

Phát triển nông thôn mới được thực hiện trên cơ sở động viên toàn thểnhân dân phát huy nội lực theo phương châm: Dân biết, dân bàn, dânđóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi thành quả.Bên cạnh đó, cần được hỗ trợ tích cực, có hiệu quả từ các ngành, các cấp từtrung ương đến địa phương về vốn, kỹ thuật và cơ chế chính sách

Nâng cao vai trò của người dân là nâng cao thể chế quản lý, tự quản củacộng đồng người dân như xây dựng và thực hiện các hương ước, quy ước,nội quy,… Phát huy vai trò của trưởng làng, trưởng bản, trưởng dòng họ vàcác tổ chức tôn giáo tại địa phương; thực hiện đoàn kết trong toàn dân, xâydựng các mối quan hệ tốt trong thôn, xóm, làng, bản Phát huy tnh thầnthương yêu đùm bọc, giúp đỡ nhau trong phát triển kinh tế, phòng chống

và đấu tranh chống lại các tệ nạn xã hội; Đào tạo việc lập và thực hiện các

dự án phát triển, cũng như việc vận hành và bảo dưỡng các công trình cơ sở

hạ tầng nông thôn quy mô nhỏ; Đào tạo quản lý nguồn tài nguyên thiênnhiên và bảo vệ môi trường; Thiết lập các tổ, nhóm quản lý, vận hành và

duy tu, bảo dưỡng các công trình cơ sở hạ tầng nông thôn quy mô nhỏ, hìnhthành các tổ nhóm tết kiệm, tín dụng nông thôn [3]

Việc xây dựng mô hình nông thôn mới dựa vào nội lực và do người dânlàm chủ xuất phát từ:

Nhu cầu thực tế đòi hỏi phải có mô hình phát triển nông thôn

Các bài học, những mô hình thành công trong và ngoài nước

Các nguyên tắc cơ bản phát triển dựa vào nội lực và do người dân làm chủ Tinh thần chỉ đạo của Trung ương “người dân địa phương chịu trách

nhiệm chính và thực hiện việc xây dựng và phát triển, Trung ương, tỉnh,huyện và các đơn vị tư vấn, hỗ trợ và thúc đẩy”

Hình 2.2: Các lực lượng chính tham gia vào hệ thống phát triển nông

thôn

Theo các quan điểm trên, lực lượng tham gia vào hệ thống pháttriển nông thôn mới được chia làm 2 cấp: (1) Cấp được hỗ trợ từ trên xuống

hay từ bên ngoài cộng đồng dân cư và (2) Cấp thực hiện là các cộng đồngdân cư

Để nâng cao vai trò của người dân trong xây dựng PTNT, ngườidân cần được hỗ trợ từ các cán bộ hỗ trợ phát triển cộng đồng hay cán bộ

hỗ trợ phát triển nông thôn giúp họ nâng cao tnh tự chủ, tự lực và tạo độnglực ban đầu Vai trò của cán bộ phát triển là giúp đỡ và tư vấn cho ngườidân nông thôn xác định các mục têu phát triển và xây dựng kế hoạch pháttriển nông thôn Như vậy mọi người dân đều có thể trở thành nhân viênphát triển nếu hội tụ các têu chuẩn: có kiến thức về phát triển, có kỹ năng

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………19

Người dân tại cộng đồng nông thôn đóng vai trò rất quan trọng trong các hoạt động phát triển nông thôn Người dân nông thôn cần đổi mới tư

duy về phát triển nông thôn từ nhận thức, cách nghĩ và hoạt động pháttriển được khởi xướng và bắt đầu từ bên ngoài, do người ngoài làm hộ, làmthay sang cách nghĩ năng động, tự chủ hơn rằng mọi việc phải được bắtđầu và khởi xướng từ người dân, do dân đề xuất, bên ngoài chỉ hỗ trợ

và tư vấn khi cần thiết thì sự nghiệp phát triển nông thôn mới mang lạihiệu quả thiết

thực và bền vững

1) Động lực của người dân trong cộng đồng nông thôn

2) Ủng hộ của Nhà nước và

chính quyền địa phương 3) Sự thúc đẩy và hỗ trợ từbên ngoài

Hình 2.4: Tam giác phối kết hợp 3 nguồn lực trong phát triển nông thôn

Như vậy, nâng cao vai trò của người dân trong sự nghiệp CNH, HĐHnông nghiệp, nông thôn theo tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó nông dân làmột lực lượng sản xuất, là lực lượng lớn gìn giữ, bảo lưu và phát triển nềnvăn hoá dân tộc Với vai trò đó, nông dân là người trực tiếp tham gia, đồngthời là đối tượng trực tếp thụ hưởng thành quả Phát huy vai trò của ngườidân là “một quá trình động”, các yếu tố quyết định quá trình đó không thểtách rời sự quản lý của Nhà nước

2.1.2 Mô hình phát triển nông thôn

Mô hình phát triển nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúctạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………20mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thônđược xây dựng mới có tnh tiên tiến về mọi mặt.

2.1.2.1 Quan điểm về mô hình nông thôn mới

Những năm gần đây, mô hình nông thôn mới không còn là tên gọi mới

mẻ đối với nước ta; mô hình phát triển nông thôn đã góp phần quan trọngtrong việc phát triển và cải thiện nông thôn nước ta Tuy nhiên, để đáp ứngnhu cầu về đời sống vật chất và tinh thần ngày càng cao của người dân nôngthôn, yêu cầu phát triển nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đạihoá, dân chủ hoá, hợp tác hoá theo tnh thần Nghị quyết 06 NQ-TW ngày 10tháng 11 năm 1998 của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 49/2001/CT-BNN/CS ngày 27tháng 4 năm 2001 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn vềviệc “Xây dựng mô hình phát triển nông thôn mới”, nhằm định hướng rõtrong chỉ đạo thực hiện Việc xây dựng mô hình phát triển nông thôn mới

là một quá trình chuyển đổi căn bản chiến lược phát triển kinh tế - xã hộiViệt Nam từ hướng cung sang hướng vào nhu cầu thị trường và xã hội Đồngthời đảm bảo sự tham gia tối đa của người dân vào quá trình phát triển theophương châm "dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dânquản lý thành quả và dân hưởng lợi" Đây là cơ sở để phát huy nội lực, hướngvào xây dựng tnh bền vững cho việc phát triển

Mô hình nông thôn mới là tập hợp các hoạt động qua lại để cụ thểhoá các chương trình phát triển nông thôn; mô hình nhằm bố trí sử dụng cácnguồn lực khan hiếm về tài chính, nhân lực, phương tện, vật tư thiết bị đểtạo ra các sản phẩm hay dịch vụ trong một thời gian xác định và thảo mãncác mục tiêu về kinh tế, xã hội và môi trường cho sự phát triển bền vững ởnông thôn

Đây là quan điểm có tnh khái quát và có tính mạch lạc về mô hìnhphát triển nông thôn mới Như vậy mô hình phát triển nông thôn mới có đặcđiểm chung nhất là gắn với nông nghiệp, nông thôn, nông dân

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………21

2.1.2.2 Một số têu chí đặc trưng cơ bản của mô hình nông thôn mới

Một là, đơn vị cơ bản của mô hình nông thôn mới là làng - xã.

Làng - xã thực sự là một cộng đồng, trong đó công tác quản lý của Nhà

nước không can thiệp sâu vào đời sống nông thôn trên tnh thần tôn trọngtnh tự quản của người dân thông qua hương ước, lệ làng (không trái với phápluật của Nhà nước) Quản lý của Nhà nước và tự quản của nông dân được kếthợp hài hòa; các giá trị truyền thống làng xã được phát huy tối đa, tạo

ra bầu không khí tâm lý xã hội tch cực, bảo đảm trạng thái cân bằng trongđời sống kinh tế - xã hội ở nông thôn, giữ vững an ninh, trật tự xã hội,…nhằm hình thành môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế nông thôn

Hai là, đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa, đô thị hóa, chuẩn bị những

điều kiện vật chất và tnh thần giúp nông dân làm ăn sinh sống và trởnên thịnh vượng ngay trên mảnh đất mà họ đã gắn bó lâu đời Trước hết, tạocho người dân có điều kiện để chuyển đổi lối sống và canh tác tự cung tựcấp, thuần nông (cổ truyền) sang sản xuất hàng hóa, dịch vụ, du lịch; để

người nông dân có thể “ly nông bất ly hương”.

Ba là, nông thôn biết khai thác hợp lý và nuôi dưỡng các nguồn lực

Tăng trưởng kinh tế cao và bền vững, môi trường sinh thái được giữ

gìn, khai thác tốt tiềm năng du lịch, khôi phục ngành nghề truyềnthống, ngành nghề tểu thủ công nghiệp Vận dụng các công nghệ cao vềquản lý, sinh học, các hoạt động kinh tế đạt hiệu quả Cơ cấu kinh tế nôngnghiệp phát triển hài hòa, hội nhập địa phương, vùng, cả nước và quốc tế

Bốn là, dân chủ nông thôn mở rộng và đi vào thực chất.

Các chủ thể nông thôn (lao động nông thôn, chủ trang trại, hộ nôngdân, các tổ chức phi chính phủ, Nhà nước, tư nhân…) tham gia tch cực trongmọi quá trình ra quyết định về chính sách phát triển nông thôn; thông tnminh bạch, thông suốt và hiệu quả giữa các tác nhân có liên quan; phân phốicông bằng Người nông dân thực sự “được tự do và tự quyết định trênluống cày, thửa ruộng của mình”, lựa chọn phương án sản xuất, kinh doanh

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………23làm giàu cho mình, cho quê hương theo đúng chủ trương, đường lối củaĐảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Năm là, nông dân, nông thôn có văn hóa phát triển, trí tuệ được nâng

lên, sức lao động được giải phóng, nhiệt tnh cách mạng được phát huy Đóchính là sức mạnh nội sinh của làng - xã trong công cuộc xây dựng nôngthôn mới Người nông dân có cuộc sống ổn định, trình độ văn hóa, khoa học -

kỹ thuật và tay nghề cao, lối sống văn minh, hiện đại nhưng vẫn giữ gìn nhữnggiá trị văn hóa, bản sắc truyền thống, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng,tham gia tích cực mọi phong trào chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh

- quốc phòng, đối ngoại… nhằm vừa tự hoàn thiện bản thân, nâng cao chấtlượng cuộc sống của mình, vừa góp phần xây dựng quê hương văn minh, giàuđẹp

Các tiêu chí này đang trở thành mục têu, yêu cầu trong hoạchđịnh chính sách về mô hình nông thôn mới ở nước ta trong giai đoạn hiệnnay [21]

2.1.2.3 Vai trò mô hình nông thôn mới trong phát triển kinh tế xã hội

Về kinh tế: Nông thôn có nền sản xuất hàng hóa mở, hướng đến

thị trường và giao lưu, hội nhập Để đạt được điều đó, cơ sở hạ tầng củanông thôn phải hiện đại, tạo điều kiện thuận lợi cho mở rộng sản xuất,giao lưu buôn bán, chăm sóc sức khỏe cộng đồng

- Thúc đẩy nông nghiệp, nông thôn phát triển nhanh, kích thíchmọi người tham gia vào thị trường, hạn chế rủi ro cho nông dân, điều chỉnh,giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo, chênh lệch về mức sống giữa cácvùng, giữa nông thôn và thành thị

- Phát triển các hình thức sở hữu đa dạng, trong đó chú ý xây dựng mớicác HTX theo mô hình kinh doanh đa ngành Hỗ trợ các HTX ứng dụng tến

bộ khoa học - công nghệ phù hợp với các phương án sản xuất, kinhdoanh, phát triển ngành nghề ở nông thôn

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………25

- Sản xuất hàng hóa với chất lượng sản phẩm mang nét độc đáo, đặcsắc của từng vùng, địa phương Tập trung đầu tư vào những trang thiết bị,công nghệ sản xuất, chế biến nông sản sau thu hoạch vừa có khả năngtận dụng nhiều lao động vừa đáp ứng yêu cầu xuất khẩu

Về chính trị: Phát huy dân chủ với tnh thần tôn trọng pháp luật, gắn lệ

làng, hương ước với pháp luật để điều chỉnh hành vi con người, đảm bảo tnhpháp lý, phát huy tnh tự chủ của làng xã

Phát huy tối đa Quy chế dân chủ cơ sở, tôn trọng hoạt động của cáchội, đoàn thể, các tổ chức hiệp hội vì lợi ích cộng đồng, nhằm huy độngtổng lực vào xây dựng nông thôn mới

Về văn hóa - xã hội: Tăng cường dân chủ ở cơ sở, phát huy vai trò tự

chủ trong thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước,trong xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, giúp nhau xóa đói giảmnghèo, vươn lên làm giàu chính đáng

Về con người: Xây dựng nhân vật trung tâm của mô hình nông

thôn mới, đó là người nông dân sản xuất hàng hóa khá giả, giàu có; là ngườinông dân kết tnh các tư cách: công dân, thể nhân, dân của làng, người concủa các dòng họ, gia đình

Có kế hoạch, chương trình, lộ trình xây dựng người nông dân nôngthôn thành người nông dân sản xuất hàng hóa trong kinh tế thị trường, thànhnhân vật trung tâm của mô hình nông thôn mới, người quyết định thànhcông của mọi cải cách ở nông thôn

Người nông dân và các cộng đồng nông thôn là trung tâm củamọi chiến lược PTNNNT Đưa nông dân vào sản xuất hàng hóa, doanh nhânhóa nông dân, doanh nghiệp hóa các cộng đồng dân cư, thị trường hóa nôngthôn

Về môi trường: Môi trường sinh thái phải được bảo tồn xây

dựng, củng cố, bảo vệ Bảo vệ rừng đầu nguồn, chống ô nhiễm nguồn nước,môi trường không khí và chất thải từ các khu công nghiệp để nông thônphát triển bền vững

Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ………27

Các nội dung trên trong cấu trúc vai trò mô hình nông thôn mới có mốiliên hệ chặt chẽ với nhau Nhà nước đóng vai trò chỉ đạo, tổ chức điều hànhquá trình hoạch định và thực thi chính sách, xây dựng đề án, cơ chế, tạohành lang

pháp lý, hỗ trợ vốn, kỹ thuật, nguồn lực, tạo điều kiện, kích thích tnh thần.Nhân dân tự nguyện tham gia, chủ động trong thực thi và hoạch định chínhsách Trên tnh thần đó, các chính sách kinh tế - xã hội ra đời tạo hiệu ứngtổng [21]

2.1.3 Những nội dung chủ yếu về xây dựng mô hình nông thôn

mới

Xây dựng nông thôn mới là biểu hiện cụ thể của phát triển nông thônnhằm tạo ra một nông thôn có kinh tế phát triển cao hơn, có đời sống vềvật chất văn hoá và tnh thần tốt hơn, có bộ mặt nông thôn hiện đại bao gồm

cả cơ sở hạ tầng phục vụ tốt cho sản xuất, phục vụ tốt cho đời sống và vănhóa của người dân, đẩy mạnh dân chủ hoá ở nông thôn và nâng cao vai tròcủa cộng đồng trong những quyết định về phát triển sản xuất, phát trển vănhoá và xã hội trên địa bàn Ba điều kiện cần trên đây cho chúng ta đề xuấtnhững chỉ têu chủ đạo trong xây dựng mô hình nông thôn mới với ý nghĩarằng một địa phương là một mô hình nông thôn mới thì ít nhất cần phải đạtnhững chỉ têu này

2.1.3.1 Phát triển kinh tế

Sản xuất phát triển, nhất là sản xuất hàng hoá là điều kiện cơ bản

để phát triển kinh tế của cộng đồng mỗi địa phương Kinh tế có pháttriển thì những yếu tố xã hội mới có cơ hội phát triển theo và đây là độnglực chính cho những tến bộ xã hội được thực hiện Sau khi đã có thunhập bảo đảm cuộc sống, người dân mới có điều kiện xây dựng nhữngcông trình phục vụ đời sống cho bản thân gia đình họ và đóng góp cho sựphát triển chung

Trong các nội dung xây dựng nông thôn mới thì nội dung phát triển sảnxuất hàng hoá là quan trọng nhất Tuy vậy không phải bất cứ địa phương nàocũng có điều kiện để sản xuất hàng hoá mà phải tạo ra hoặc lựa chọn