dạy thơ tố hữu theo hướng tích hợp

Những thập kỉ gần đây, chúng ta đã làm quen với những tư tưởng như: liên môn, xuyên môn, tích hợp… Hiện nay tích hợp đã đặc biệt được quan tâm trong hệ thống giáo dục của các nước tiên t

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Đổi mới dạy học văn nói chung và dạy học văn ở trường THPT theo

hướng tích hợp là nhiệm vụ hết sức quan trọng và cấp thiết trong dạy học hiện nay Những thập kỉ gần đây, chúng ta đã làm quen với những tư tưởng như: liên môn, xuyên môn, tích hợp… Hiện nay tích hợp đã đặc biệt được quan tâm trong hệ thống giáo dục của các nước tiên tiến trên thế giới

và đã thu được nhiều kết quả khả quan như: Anh, Mĩ, Nhật, Úc,…

Hòa nhập vào xu thế phát triển chung của thế giới, giáo dục nước ta

cũng đang từng bước đổi mới chương trình SGK, phương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp Tuy nhiên, tích hợp được vận dụng vào nền giáo dục nước ta, đang là vấn đề mới mẻ, còn nhiều lúng túng về lí luận cũng

như cách thức thực hiện

Thực trạng của cách dạy học tách rời các phân môn thuộc môn Ngữ

văn bộc lộ nhiều hạn chế trong việc nâng cao hiệu quả của giờ học văn Đó

là tình trạng quá tải, trùng lặp, dư thừa kiến thức gây lãng phí thời gian đào tạo; HS học một cách thụ động, không phát huy được vai trò chủ thể tiếp

nhận, chủ thể sáng tạo của mình, khả năng tự chiếm lĩnh kiến thức của HS còn hạn chế, tư duy tổng hợp của HS rất yếu và thiếu đi cái nhìn tổng thể

về bộ môn

TPVC nói chung và thơ Tố Hữu nói riêng, bản thân nó là một đối

tượng tiềm tàng nhiều yếu tố và dữ kiện để thực hiện tích hợp Một TPVC mang trong mình nó rất nhiều vấn đề của cuộc sống xã hội trên nhiều phương diện như: Lịch sử, Địa lí, văn hóa, đạo đức, ngôn ngữ,…Chính vì vậy, dạy học TPVH không chỉ đơn thuần mình kiến thức văn chương mà còn cần liên hệ, gắn kết TPVH đó với các bộ phận khác nữa

2

2 Lịch sử vấn đề:

Về vấn đề tích hợp đã có một số công trình nghiên cứu được công

bố, nổi bật là cuốn sách “Khoa Sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực ở nhà trường” của tác giả Xavier Roegier Cuốn sách đã trở thành nguồn tài liệu quí giá đối với việc đổi mới dạy học theo hướng tích hợp

Giáo dục nước ta đã xây dựng chương trình, SGK Ngữ văn theo hướng tích hợp xuyên suốt từ cấp tiểu học, THCS và hiện nay đang tiếp tục triển khai ở THPT

Quan tâm đến vấn đề này, TS Đỗ Ngọc Thống, TS Nguyễn Văn

Đường và một số các báo cáo khoa học, luận văn cũng có những đóng góp nhất định

Về thơ Tố hữu và dạy học thơ Tố Hữu có khá nhiều công trình nghiên cứu Nhưng “Dạy học thơ Tố Hữu ở trường THPT theo hướng tích hợp” lại là một đề tài hoàn toàn mới mẻ, từ trước tới nay chưa có ai nghiên cứu

3 Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các phương pháp

sau: khảo sát, hệ thống, so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa

4 Mục đích nghiên cứu: Nhằm đánh giá được tình hình dạy học thơ

Tố Hữu theo phương thức cũ đồng thời xác định cơ sở lí luận của vấn đề

tích hợp trong dạy học Ngữ văn Trên cơ sở đó xây dựng một số nguyên

tắc và đề xuất một số biện pháp dạy học tác phẩm trữ tình, dạy học thơ Tố

Hữu ở THPT theo hướng tích hợp

5 Phạm vi nghiên cứu:

- Một số bài thơ của Tố Hữu trong chương trình THPT; giáo án của

GV, SGK, SGV, Sách bài soạn, sách bài tập Văn học hiện hành và Ngữ văn mới THPT

- Những vấn đề lí luận của tích hợp

3

- Vận dụng quan điểm tích hợp để xây dựng một mô hình thiết kế cho giờ dạy học tác phẩm thơ trữ tình của Tố Hữu ở nhà trường THPT

6 Ý nghĩa đề tài:

Về mặt lí luận: Trên cơ sở nghiên cứu về lí luận dạy học theo hướng tích hợp, những đặc trưng có tính chất đặc thù của tác phẩm trữ tình, luận văn cụ thể hóa tư tưởng dạy học tích hợp vào một tác gia lớn Tố Hữu

Về thực tiễn: Xây dựng được một hệ thống các nguyên tắc, biện pháp dạy học TPVC nói chung, dạy học thơ Tố Hữu nói riêng theo hướng tích hợp, phát huy được tính tích cực, chủ động và tiềm năng sáng tạo của

HS, phù hợp với việc đổi mới phương pháp dạy học và khắc phục được

những hạn chế đang tồn tại trong giờ dạy học văn như hiện nay, góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy học văn

7 Kết cấu luận văn: Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh

mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của Đề tài được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Khảo sát thực trạng dạy học tác phẩm trữ tình của Tố

Hữu ở nhà trường THPT hiện nay

Chương 2: Cơ sở lí luận của việc dạy học theo hướng tích hợp

Những nguyên tắc và biện pháp dạy học TPVC nói chung và dạy học tác phẩm trữ tình của Tố Hữu ở trường THPT nói riêng theo hướng tích hợp

Chương3: Thiết kế giáo án thể nghiệm dạy học tác phẩm Từ ấy của

Tố Hữu cho HS THPT ( Lớp 11- Bộ 2- Ban KHXH- SGK thí điểm)

4

NỘI DUNG

Chương 1:

Khảo sát thực trạng dạy học tác phẩm

trữ tình của Tố Hữu ở nhà trường THPT hiện nay

1 Mục đích khảo sát

Nhằm hiểu rõ thực tế cảm thụ, tiếp nhận thơ Tố Hữu nói chung,

bài Từ ấy nói riêng của HS THPT hiện nay Đồng thời so sánh, đánh

giá hiệu quả của hai cách dạy: dạy học thơ Tố Hữu theo hướng tách

biệt các phân môn và dạy học thơ Tố Hữu theo hướng tích hợp để

khẳng định một cách thuyết phục nhất hướng dạy học tích hợp

2 Tư liệu và phương pháp khảo sát

- SGK, SGV, Sách bài soạn, sách bài tập văn học hiện hành và Ngữ

văn THPT

- Tìm hiểu giáo án và trao đổi với GV về việc dạy học thơ Tố Hữu

- Tổng hợp các tài liệu lí luận có liên quan

3 Quá trình khảo sát và kết quả khảo sát

3.1 khảo sát SGK

3.1.1 SGK văn học hiện hành: Thơ Tố Hữu được học ở lớp 12,

gồm 3 bài học chính thức (Tố Hữu, Việt Bắc, Kính gửi cụ Nguyễn Du) và 2 bài đọc thêm (Mẹ Tơm, Quê mẹ)

Nhìn chung việc kết hợp dạy học giữa ba phân môn Văn- Tiếng Việt- Làm văn chưa được chú ý đến, vì vậy ba phân môn ít có sự liên hệ,

hỗ trợ lẫn nhau Tuy cũng có những câu hỏi hướng dẫn HS học bài có sự liên hệ với thời đại, hoàn cảnh lịch sử, với bài thơ, bài văn khác có liên quan, nhưng rất hạn hữu

5

3.1.2 SGK mới Ngữ văn: Gồm 2 bộ sách, thơ Tố Hữu được học ở lớp 11 và lớp 12

Bộ 1: GS Trần Đình Sử tổng chủ biên: Lớp 11 (Tập 2)- Ban KHXH bài

Nhớ đồng- 1 tiết Lớp 12 (Tập 1)- Ban KHTN bài Việt Bắc (trích)- 2 tiết

và một bài đọc thêm Bác ơi

Bộ 2: GS Phan Trọng Luận tổng chủ biên: Lớp 11 (Tập 2)- Ban KHXH,

bài thơ Từ ấy- 1 tiết Lớp 12 (tập 1)- Ban KHTN bài Việt Bắc (trích) – 2

tiết và bài đọc thêm Bác ơi

Nhìn chung các nhà biên soạn chương trình, SGK đã có sự chọn lựa kĩ

càng, hợp lí trong việc đưa những bài nào vào chương trình và phân bố dạy

ở những lớp nào cho phù hợp Các bộ SGK (nhất là bộ 2) hướng dẫn HS

học rất cụ thể, kĩ càng và thể hiện được tinh thần tích hợp, ba phân môn:

Văn- Tiếng Việt- Làm văn thực sự có sự hỗ trợ đắc lực cho nhau Cách hướng dẫn học tập như vậy sẽ giúp HS hiểu văn bản một cách sâu sắc, cặn

kẽ; HS sẽ có cái nhìn liên môn, xuyên môn chứ không bó hẹp, khép kín trong phạm vi văn bản văn học HS sẽ có ý thức tự học, tự tìm hiểu để có

những suy nghĩ, xúc cảm, cảm nhận riêng của cá nhân mình về TPVC

3.2 Khảo sát bài soạn của GV về thơ Tố Hữu được học trong

chương trình THPT

3.2.1 Các bài soạn theo SGK hiện hành:

Phần lớn các giáo án soạn sơ sài, vẫn còn tồn tại nhiều câu hỏi phát

hiện, tái hiện, số lượng câu hỏi có vấn đề, câu hỏi liên hệ, mở rộng rất ít

được sử dụng Nhìn chung hệ thống câu hỏi chưa được GV quan tâm chú ý nên chất lượng bài soạn và kết quả tiết dạy chưa cao

Giáo án chưa thể hiện rõ được công việc làm của HS, chưa có được

sự kết hợp giữa các phân môn, bộ môn như yêu cầu đổi mới phương pháp

dạy học theo hướng kết hợp của SGK hiện hành Vì thế vẫn chưa hoàn toàn khắc phục được tình trạng thầy diễn giảng, thầy cảm thụ hộ còn HS nghe và

6

ghi chép theo HS chưa có được những hoạt động bên trong một cách tích

cực và sự tự ý thức, tìm tòi, chiếm lĩnh kiến thức ở các em còn hạn chế

3.2.2 Các bài soạn SGK mới Ngữ văn theo hướng tích hợp

Nhiều GV vẫn đang còn dạy học theo cách cũ lâu nay, vẫn là dạy

TPVH chỉ bó hẹp trong phạm vi văn bản văn học, ít hướng dẫn cho HS

thói quen, kĩ năng liên hệ, mở rộng sang những vấn đề khác có liên quan

GV vẫn còn thuyết giảng nhiều dẫn đến tình trạng HS ít được làm việc, ít

có cơ hội bày tỏ chính kiến của bản thân; những kiến thức ngoài văn bản,

những cách hiểu riêng của cá nhân HS ít được GV quan tâm tới

Một số GV đã bước đầu ý thức được việc soạn bài, dạy học theo tinh

thần tích hợp Nhưng sự tích hợp mà GV thể hiện trong giáo án đôi khi chưa rõ ràng, sâu sắc, đang còn gượng ép chung chung Hơn nữa, hệ thống

câu hỏi để dẫn dắt, khơi gợi, định hướng cho HS chưa được quan tâm nhiều Tuy tinh thần tích hợp mà GV thể hiện qua bài soạn mới chỉ dừng lại ở mức

độ khiêm tốn, nhưng đó đã là một bước khởi đầu đáng ghi nhận

4 Phân tích những hạn chế của việc dạy học tách biệt các phân

môn thuộc môn Ngữ văn

4.1 Dạy học tách biệt các phân môn sẽ dẫn đến việc GV và HS

thiếu ý thức gắn kết các phần khác của chương trình

Lâu nay GV vẫn rất quen với cách dạy khu biệt Văn ra Văn, Tiếng

ra Tiếng và Làm văn lại càng tách riêng lẻ Trong từng phân môn, hầu hết

là GV dạy bài nào biết bài nấy mà thiếu đi sự liên hệ, so sánh, gắn kết với

các bài, các phần khác Chính vì vậy mà kiến thức HS thu nhận được cũng rời rạc, lẻ tẻ, không có tính hệ thống, tổng thể HS sẽ không có được thói

quen liên hệ, gắn kết kiến thức giữa phân môn này với phân môn khác, giữa bài này với bài với bài khác, các em chưa biết lấy kiến thức, kĩ năng

của các phân môn để soi sáng cho nhau Cách dạy tách rời như vậy dẫn tới

tư duy người học bị hạn chế chỉ phát triển theo kiểu suy luận khép kín, kiến thức HS tiếp thu được có phần nghèo nàn, kém đi sự liên tưởng và HS

7

không có đầu óc tổng hợp bởi kiến thức các em thu nhận được là những

mảng tách rời biệt lập

Nói tóm lại, việc dạy học tách biệt các phân môn, bộ môn tồn tại

trong hệ thống giáo dục nước ta qua một thời gian khá dài đã vô tình tạo

cho cả GV và HS thiếu ý thức gắn kết các phân môn với nhau cũng như

việc gắn kết khâu dạy học TPVH với các phần khác của chương trình

4.2 Dạy học tách biệt các phân môn dẫn đến tình trạng trùng lặp,

dư thừa kiến thức

Một điều chúng ta dễ nhận thấy là chương trình đào tạo phổ thông rất

chú trọng đến việc cung cấp hệ thống nội dung tri thức cho HS Đó là điều tốt nhưng đôi khi vì quá cẩn trọng nên tạo ra những dư thừa kiến thức không cần thiết Có hiện tượng trùng lặp kiến thức giữa môn này và môn

khác (như ở môn lịch sử và văn học), giữa cấp THCS và cấp THPT khiến

mất nhiều thời gian trong đào tạo

4.3 Dạy học tách biệt các phân môn dẫn đến tình trạng GV và HS tiếp cận tác phẩm của Tố Hữu một cách phiến diện, thiếu cái nhìn tổng thể

Cách dạy học theo hướng tách biệt trên đã ảnh hưởng trực tiếp đến

việc tiếp cận TPVC nói chung và thơ Tố Hữu nói riêng Đó là tình trạng dạy học thơ Tố Hữu nhưng GV không chú ý đến việc liên hệ gắn kết bài này với bài khác của tác giả, giữa kiến thức Văn học với Tiếng Việt, Làm văn, Lí luận văn học,…Trong khi dạy lại thiên lệch về một hướng tiếp cận nào đó hoặc chỉ bó hẹp trong khuôn khổ của kiến thức văn học là một việc làm phiến diện Cách dạy như trên làm cho HS thiếu đi sự liên hệ, so sánh kiến thức giữa các môn học, các bài học và thiếu đi sự nhìn nhận vấn đề trong hệ thống, trong chỉnh thể bộ môn

8

Chương 2

Cơ sở lí luận của việc dạy học theo hướng tích hợp Những

nguyên tắc và biện pháp dạy học TPVC nói chung và dạy học thơ trữ tình của Tố Hữu ở THPT nói riêng theo hướng tích hợp

1.Cơ sở lí luận của việc dạy học theo hướng tích hợp

1.1 Các quan điểm về tích hợp

Luận văn đã nêu ra một số quan điểm của các nhà nghiên cứu: Quan

điểm của Xavier Roegier, quan điểm của SGK Ngữ văn THCS, quan điểm

của SGK Ngữ văn THPT, quan điểm của TS Đõ Ngọc Thống và TS Nguyễn Văn Đường Tuy mỗi quan điểm thể hiện một cách hiểu, cách nhìn nhận và diễn đạt riêng nhưng các nhà nghiên cứu đều nêu lên được những vấn đề trọng tâm, cốt lõi của vấn đề tích hợp và gặp nhau ở một

điểm chung nhất trong tinh thần tích hợp, đó là làm sao để khắc phục tình trạng dạy học biệt lập giữa các phân môn, bộ môn; phải vượt qua được những “nhà thờ riêng”, những “lãnh địa bộ môn” ở các trường học Dạy

môn Ngữ văn phải làm thế nào đó để thể hiện rõ được mối liên hệ, gắn kết chặt chẽ với nhau và sự tác động lẫn nhau giữa ba phân môn Văn- Tiếng

Việt- Làm văn như nó vốn có cũng như làm rõ mối liên hệ giữa Ngữ văn

với các bộ môn gần gũi

1.2 Ý nghĩa, tác dụng của quan điểm tích hợp trong dạy học nói

chung và dạy học TPVC nói riêng

Từ những quan điểm về tích hợp nói trên, luận văn đã soi vào việc dạy

học TPVC nói chung và dạy học thơ Tố Hữu ở nhà trường THPT nói riêng

và nhận thấy quan điểm tích hợp có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt

Thứ nhất: Dạy học theo hướng tích hợp phù hợp với mục tiêu giáo

dục của nhà trường hiện đại, khắc phục được tình trạng quá tải, trùng lặp,

dư thừa kiến thức nhằm tiết kiệm thời gian trong đào tạo và tác động rất tốt đến việc rèn luyện tư duy sáng tạo và tư duy tổng hợp cho HS