Tri thức khoa học công nghệ ngày nay đã và đang trở thành nguồn lực chủ yếu của sản xuất hiện đại. Một đất nước có thể xem là phát triển hay không không chỉ dựa vào tổng sản phẩm quốc dân của họ cao hay thấp mà chủ yếu dựa vào sức mạnh công nghệ tương đối của họ. Việc xây dựng một cơ cấu kinh tế theo hướng mở cửa và một nền sản xuất công nghiệp hiện đại dựa trên sự phát triển của khoa học công nghệ là con đường ngắn nhất,hiệu quả nhất quyết định thành công của quy trình phát triển công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN
BÀI TI U LU N Ể Ậ
TRIẾT HỌC
THỨC HIỆN NAY
Giảng viên hướng dẫn:
Học viên thực hiện : Lớp :
Trang 2M C L C Ụ Ụ
MỤC LỤC 2
LỜI GIỚI THIỆU 3
I KHÁI NIỆM TRI THỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 5
1 Tri thức khoa học 5
a Khái niệm 5
b Đặc điểm của tri thức khoa học 6
c Nguồn gốc của sự hình thành tri thức khoa học 6
2 Tri thức công nghệ 6
a Khái niệm 6
b Đặc điểm của tri thức công nghệ 7
3 Mối quan hệ giữa khoa học và công nghệ 7
4 Cấu trúc của tri thức khoa học và công nghệ 8
a Cấu trúc của tri thức khoa học 8
b Cấu trúc của tri thức công nghệ 9
II VAI TRÒ CỦA TRI THỨC KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ 10
1 Trong điều kiện hiện nay ứng dụng tri thức khoa học, công nghệ là sự cần thiết 10
2 Vai trò của tri thức khoa học đối với phát triển kinh tế: 11
3 Vai trò của tri thức công nghệ cao đối với phát triển kinh tế 12
4 Thúc đẩy, vận dụng tri thức khoa học, công nghệ và phát triển kinh tế tri thức 13
5 Hạn chế được ảnh hưởng của tự nhiên, cho phép phát triển hoạt động kinh tế ngay cả khi điều kiện tự nhiên không thuận lợi 14
III VAI TRÒ CỦA TRI THỨC KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ CAO ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC 14
1 Nền kinh tế tri thức 14
a Khái niệm: 14
b Đặc điểm nền kinh tế tri thức 15
c Phát triển kinh tế tri thức là một xu hướng tất yếu 15
2 Tri thức khoa học công nghệ là chìa khóa đi vào nền kinh tế tri thức 15
KẾT LUẬN 18
TÀI LIỆU THAM KHẢO 19
Trang 3LỜI GIỚI THIỆU
Cách đây khoảng 20, 30 năm, nếu hỏi một người nào đó về tri thức khoa học công nghệ, sẽ chẳng ngạc nhiên khi câu trả lời nhận được là một cái lắc đầu Còn hiện nay, mỗi người trong chúng ta chắc chẳng còn lạ lẫm gì nữa với khái niệm này vì chúng ta có thể bắt gặp nó từng ngày, từng giờ trên các phương tiện thông tin đại chúng và ngay cả trong cuộc sống thường ngày Quả thực vai trò của tri thức khoa học công nghệ ngày càng trở nên to lớn Nó đang có những bước phát triển chóng mặt Tri thức khoa học công nghệ ngày nay đã và đang trở thành nguồn lực chủ yếu của sản xuất hiện đại Một đất nước có thể xem là phát triển hay không không chỉ dựa vào tổng sản phẩm quốc dân của họ cao hay thấp mà chủ yếu dựa vào sức mạnh công nghệ tương đối của họ Việc xây dựng một cơ cấu kinh tế theo hướng mở cửa và một nền sản xuất công nghiệp hiện đại dựa trên sự phát triển của khoa học công nghệ
là con đường ngắn nhất,hiệu quả nhất quyết định thành công của quy trình phát triển công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước Việc phổ cập tri thức khoa học công nghệ đã phần nào được thể hiện bằng việc đưa các bộ môn Tự nhiên-xã hội và Công nghệ vào chương trình giáo dục tiểu học và trung học Điều đó thể hiện ảnh hưởng của khoa học công nghệ đã và đang lan rộng trên mọi lĩnh vực của cuộc sống Đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế khoa học công nghệ có thể nói là đã mang lại một số thành tựu và có một vai trò cực kì quan trọng
Trong kinh tế vai trò của tri thức khoa học và công nghệ trong bất cứ giai đoạn nào của xã hội loài người cũng đã được lịch sử thừa nhận Tuy nhiên, vào cuối thế kỷ XX vai trò của tri thức khoa học công nghệ ngày càng rõ rệt, trở thành yếu tố có tính quyết định trong sự phát triển kinh tế
Ngày nay các quốc gia đều thừa nhận khoa học, công nghệ là công cụ là chiến lược để phát triển kinh tế xã hội một cách nhanh chóng và bền vững trong
Trang 4Ở Việt Nam vai trò của tri thức khoa học công nghệ đã được khẳng định Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định “Khoa học công nghệ đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước” Đại hội Đảng VIII Đảng cộng sản Việt Nam cũng nhấn mạnh “Khoa học
và công nghệ phải trở thành nền tảng và động lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” tiếp theo Đại hội IX “Tăng cường tiềm lực và đổi mới khoa học
và công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển đất nước”
Vậy vai trò của tri thức khoa học và tri thức công nghệ đối với phát triển kinh tế như thế nào và cần có những phương hướng để phát triển, vận dụng thúc đẩy tri thức khoa hoc, công nghệ
Trang 5I KHÁI NIỆM TRI THỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
Tri thức là kết quả của các quá trình nhận thức của con người về đối tượng được nhận thức, làm tái hiện trong tư tưởng con người những thuộc tính, những mối quan hệ, những quy luật vận động, phát triển của đối tượng
và được diễn đạt bằng ngôn ngữ hay hệ thống ký hiệu khác hay nói cách khác Tri thức là sự hiểu biết, sáng tạo và những khả năng, kĩ năng để ứng dụng nó vào việc tạo ra cái mới nhằm mục đích phát triển Kinh tế-xã hội
1 Tri thức khoa học.
a Khái niệm
Khoa học là một hệ thống tri thức về tự nhiên, về xã hội, về con người và
về tư duy của con người Nó nghiên cứu và vạch ra những mối quan hệ nội tại, bản chất của các sự vật hiện tượng, quá trình, từ đó chỉ ra những quy luật khách quan của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy Tri thức khoa học là những hiểu biết có hệ thống về các đặc điểm, quy luật khách quan của thế giới (tự nhiên, xã hội và tư duy)
Tri thức khoa học được hình thành trong quá trình nhận thức của con người từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, dưới dạng khái niệm, phạm trù, quy luật, lý thuyết…Như vậy, tri thức khoa học không chỉ là sự phản ánh thế giới hiện thực mà còn được kiểm nghiệm qua thực tiễn
Tri thức khoa học còn có thể được hình thành nhờ trực giác hoặc tuân theo những quy luật của logic học Loại tri thức này xét cho đến cùng cũng là
sự phản ánh thế giới hiện thực và được thực tiễn kiểm nghiệm Do đó, 1 hệ thống tri thức được coi là tri thức khoa học phải đảm bảo tính đúng đắn và tính trung thực
Trang 6Tri thức khoa học là sản phẩm của quá trình phát triển lâu dài, liên tục của tư duy nhân loại từ thế hệ này sang thế hệ khác Ngày nay nó đang trở thành tài sản chung của xã hội loài người
b Đặc điểm của tri thức khoa học
Tri thức khoa học là tri thức ở tầm quản lý được cái bản chất qui luật nguyên nhân, xu hướng của thế giới khách quan
Tri thức khoa học là tri thức có tính hệ thống về sự vật khách quan
Tri thức khoa học là tri thức chân thực về thế giới khách quan và không phải được kiểm tra và chứng minh bởi logic và thực tiễn
c Nguồn gốc của sự hình thành tri thức khoa học
Tri thức khoa học là sản phẩm của quá trình phát triển lâu dài, liên tục tư duy nhân loại từ thế hệ này sang thế hệ khác Từ những con số, chất liệu, dữ liệu thu nhận được qua việc quan sát, phân tích các đối tượng nghiên cứu qua thực nghiệm, thí nghiệm khoa học đã hình thành nên những tri thức kinh nghiệm khoa học, song nếu chỉ dừng lại ở tri thức kinh nghiệm khoa học thì chưa thể có tri thức khoa học Vì chưa khám phá ra được bản chất của sự kiện, chưa nắm bắt được qui luật tồn tại và hoạt động của nó bằng tư duy lý luận với tư duy trừu tượng khoa học Một đặc trưng chỉ vốn có của bộ não con người, con người gạt
bỏ được những mối liên hệ ngẫu nhiên bề ngoài của sự vận động biến đổi và phát triển của đối tượng nghiêng cứu
2 Tri thức công nghệ.
a Khái niệm
Tri thức công nghệ là tập hợp tất cả những hiểu biết của con người về việc biến đổi, cải tạo thế giới nhằm đáp ứng nhu cầu sống của con người, sự tồn tại
và phát tiển của xã hội
Trang 7Tri thức công nghệ bao gồm các cách thức, phương pháp các thủ thuật, kỹ năng có được nhờ trên cơ sở khoa học và được sử dụng vào sản xuất trong các ngành khác nhau để tạo ra sản phẩm
b Đặc điểm của tri thức công nghệ.
Tri thức công nghệ có tính lưu truyền Chuỗi phát triển tri thức công nghệ không có kết thúc vì những kỹ năng, hiểu biết, đóng góp của con người tích lũy được trong quá trình hoạt động của họ truyền lại cho thế hệ sau
Tri thức công nghệ được tích lũy trong công nghệ trả lời hai câu hỏi “làm cái gì” và “làm như thế nào” nhờ các tri thức áp dụng trong công nghệ mà sản phẩm của nó có đặc trưng mà sản phẩm cùng loại của công nghệ khác không có được Do đó tri thức công nghệ là sức mạnh của công nghệ
Có 3 định nghĩa chủ yếu về tri thức công nghệ được sử dụng phổ biến nhất hiện nay:
+ Một là : Công nghệ được coi như một bộ môn khoa học ứng dụng triển khai (trong tương quan với khoa học cơ bản) trong việc vận dụng các quy luật tự nhiên và các nguyên lý khoa học nhằm đáp ứng các nhu cầu vật chất
và tinh thần ngày càng cao của con người
+ Hai là: Công nghệ được hiểu với tư cách như là các phương tiện vật chất kĩ thuật , hay đó là sự thể hiện cụ thể của tri thức khoa học đã được vật thể hoá thành các công cụ, các phương tiện kĩ thuật cần cho sản xuất và đời sống + Ba là: Công nghệ bao gồm các cách thức, các phương pháp, các thủ thuật, các kĩ năng có được nhờ dựa trên cơ sở tri thức khoa học và được sử dụng vào sản xuất trong các nghành khác nhau để tạo ra các sản phẩm
3 Mối quan hệ giữa khoa học và công nghệ.
Khoa học và công nghệ có quan hệ khăng khít bền chặt với nhau Ngày nay khi nói đến công nghệ, người ta hiểu ngay trong nó có khoa học
Trang 8Khoa học là tiền đề trực tiếp của công nghệ và công nghệ lại là kết quả trực tiếp của khoa học Trong công nghệ trí tuệ, tri thức khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Ngược lại những tri thức khoa học hiện đại không thể
có được nếu thiếu trợ giúp của công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin Vì
sự phát triển của khoa học chính là thước đo trình độ phát triển của tư duy con người Từ đây cho thấy rằng giữa thông tin và khoa học có mối quan hệ hết sức chặt chẽ, hữu cơ với nhau Thông tin vừa là nội dung khoa học vừa là hình thức biểu hiện của nó vì nó lưu giữ và chuyển tải thông tin tri thức khoa học là bằng công nghệ thông tin Qua các máy vi tính, siêu vi tính và mạng Internet bằng công nghệ thông tin
So sánh các giai đoạn phát triển cơ bản của khoa học và công nghệ hay cũng có thể coi đó là những cuộc cách mạng khoa học và cách mạng công nghệ chúng ta thấy mối quan hệ chặt chẽ và phù hợp với nhau một cách đáng kinh ngạc Xét về mặt thời gian các cuộc cách mạng khoa học và các cuộc cách mạng công nghệ diễn ra về cơ bản như đồng bộ với nhau Xét về mặt nội dung và tính chất của các cuộc cách mạng này biểu hiện những trình độ phát triển ngày càng cao,hoàn thiện hơn
4 Cấu trúc của tri thức khoa học và công nghệ.
a Cấu trúc của tri thức khoa học.
Hầu hết các nhà khoa học đều thừa nhận tri thức khoa học bao gồm tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận Trong đó tri thức kinh nghiệm là trình độ thấp còn tri thức lý luận là trình độ cao của tri thức khoa học, giữa hai trình độ này các tri thức khoa học có mối quan hệ mật thiết với nhau làm tiền đề, cơ sở cho nhau cung phát triển, phản ánh ngày càng đúng đắn hơn, đầy đủ hơn và sâu săc hơn về thế giới vật chất đang vận động không ngừng
Tri thức kinh nghiệm chủ yếu thu nhận được thông qua quan sát và thí nghiệm thực tế Nó nảy sinh một cách trực tiếp từ thực tiễn, từ lao động sản xuất đến đấu tranh xã hội hoặc từ thí nghiệm khoa học Xét về mặt toàn diện và đầy
Trang 9đủ tri thức kinh nghiệm lại được chia thành hai loại là tri thức kinh nghiệm thông thường và tri thức kinh nghiệm khoa học Tri thức kinh nghiệm mới chỉ là những hiểu biết về những mặt riêng rẽ, rời rạc về các mối liên hệ bên ngoài của đối tượng Vì thế dù đã mang tính trừu tượng và khái quát nhất định nhưng tri thức kinh nghiệm mới chỉ là bước đầu và còn hạn chế
Để nắm bắt được bản chất của sự vật thì nhận thức của con người tất yếu phải chuyển lên trình độ tri thức lý luận Đây là một trình độ cao hơn về chất so với tri thức kinh nghiệm Tri thức lý luận được khái quát tư tri thức kinh nghiệm Nó tồn tại trong hệ thống các kinh nghiệm phạm trù,quy luật,giả thuyết,
lý thuyết, học thuyết nào đó Tri thức lý luận là sự biểu hiện chân lý chính xác hơn, hệ thống hơn và có tính sâu sắc hơn và vì thế phạm vi ứng dụng của nó cũng rộng rãi hơn tri thức kinh nghiệm
Tri thức lý luận và tri thức kinh nghiệm là hai trình độ phản ánh khác nhau
và bổ xung cho nhau để nắm bắt chuẩn xác hơn bản chất của sự vật
b Cấu trúc của tri thức công nghệ.
Theo trình độ tri thức công nghệ căn cứ vào mức độ phức tạp, hiện đại của công nghệ được chia thành các tri thức công nghệ đơn giản và phức tạp hơn Phát triển tri thức công nghệ của con người hình thành khi được nuôi dưỡng, dạy dỗ trong nhà trẻ, lớp mẫu giáo, tiếp theo được hoc tập trong nhà trong nhà trường rồi đào tạo trong trường dạy nghề hay trường chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học Với kiến thức trang bị qua quá trình đào tạo, con người tham gia vào công nghệ trong quá trình đó với sự tích lũy kinh nghiệm, kỹ năng của
họ được nâng cấp và phát triển
Trang 10II VAI TRÒ CỦA TRI THỨC KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ
1 Trong điều kiện hiện nay ứng dụng tri thức khoa học, công nghệ là
sự cần thiết.
- Trong nền kinh tế thế giới chuyển dần sang cơ cấu phát triển theo chiều sâu, động lực thúc đẩy nền sản xuất không phải là vốn, tài nguyên thiên nhiên, sức lao động giản đơn mà là tri thức khoa học, công nghệ… Đặc biệt là trong công nghệ cơ cấu đó chuyển dịch khá nhanh về phía những ngành có hàm lượng khoa học, công nghệ và trí tuệ cao, cơ cấu tiêu thụ giảm theo hướng giảm các sản phẩm dùng nhiều lao động và nguyên liệu
Chính tiến bộ khoa học - kỹ thuật đã làm cho vai trò của năng lượng và lợi thế so sánh của nguyên liệu và sản phẩm sơ cấp trong công nghiệp giảm dần, do vậy mà mới có tình trạng chỉ số giá cả các sản phẩm sơ cấp và nguyên liệu trên thị trường thế giới giảm tới 40% so với đầu thập kỷ 80 Nhờ tiến bộ khoa học, công nghệ mà càng ngày người càng tạo ra được nhiều nguyên liệu có thể thay thế những thứ từ trước tới nay chỉ có thể dưa vào sự cung cấp của thiên nhiên
Vì vậy tiến bộ khoa học công nghệ đang làm cho ưu thế dưới dạng tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên trở nên tương đối
- Tiến bộ khoa học kỹ thuật một mặt tạo thời cơ thuận lợi cho các nước đang phát triển thoát khỏi sự lạc hậu và trì trệ về kinh tế Nếu như biết định hướng đúng, có một tiềm năng nhất định nào đó về nguồn vốn và nguồn nhân lực có trình độ cần thiết để tiếp thu các công nghệ hiện đại Khi đã có những kỹ thuật công nghệ mới tiến bộ thì vấn đề đặt ra tiếp theo là giải quyết việc làm cho
số lao động dôi ra, tìm thị trường tiêu thụ sản phẩm thì khả năng hội nhập của các nước này với trào lưu chung của thế giới là hiện thực song tiến bộ khoa học công nghệ thời đại chúng ta còn có một mặt khác nghiệt ngã hoàn toàn có khả năng nhấn chìm các nước kém phát triển chìm sâu hơn trong cảnh lạc hậu và phụ thuộc Nếu như họ không tìm ra con đường thích hợp hoặc cố tình duy trì cách làm ăn cũ, thói quen cũ không thích nghi với những biến đổi của thời đại
- Khoa học và cộng nghệ là động lực của công nghiệp hoá hiện đại hoá
Trang 11Mục tiêu của công nghiệp hoá hiện đại hoá là sử dụng kỹ thuật công nghệ ngày càng tiên tiến hiện đại nhằm đạt năng suất lao động cao Tất cả những điều
đó chỉ có thể được thực hiện trên cơ sở khoa học công nghệ phát triển đến một trình độ nhất định Khi mà nền khoa học của thế giới đang có sự phát triển như
vũ bão, khoa học đang trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, khi mà công nghệ đang trở thành nhân tố quyết định chất lượng sản phẩm chi phí sản xuất… tức là nói đến khả năng cạnh tranh của hàng hoá, hiệu quả của sản xuất kinh doanh thì khoa học công nghệ là động lực của công nghiệp hoá hiện đại hoá Bởi vậy phát triển khoa học công nghệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá
2 Vai trò của tri thức khoa học đối với phát triển kinh tế:
- Tri thức khoa học là lực lượng sản xuất trực tiếp: Ngày nay trong sự tự động hoá sản xuất tri thức khoa học được kết tinh trong mọi nhân tố của lực lượng sản xuất, trong đối tượng lao động kỹ thuật, quá trình công nghệ và trong những hình thức tổ chức tương ứng của sản xuất Người lao động không còn là nhân tố thao tác trực tiếp trong hệ thống kỹ thuật mà chủ yếu là vận dụng tri thức khoa học để điều khiển sản xuất
Khoa học cho phép hoàn thiện các phương pháp sản xuất, hoàn thiện việc quản lý kinh tế hơn nữa khoa học trở thành một ngành sản xuất với quy mô ngày càng lớn bao hàm hàng loạt các viện, phòng thí nghiệm, trạm, trại, xí nghiệp với tiến bộ khoa học ngày càng tăng, vốn đầu tư ngày càng lớn hiệu quả đầu tư ngày càng cao Do những biến đổi căn bản về vai trò của khoa học đối với sản xuất mà tri thức khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp
- Việc sử dụng những thành tựu của tri thức khoa học vào sản xuất là một trong những con đường cơ bản để đẩy mạnh sản xuất, nâng cao hiệu quả lao động chiến lược phát triển mạnh mẽ Sản xuất phụ thuộc một cách nghiêm ngặt
và quá trình tăng tốc và tối ưu hoá những tìm kiếm khoa học đồng thời nó cũng quy định quá trình này Không có sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là những