THỜI THƠ ấu TRONG SÁNG tác của THẠCH LAM, THANH TỊNH, hồ DZẾNH DIỆN mạo và mỹ cảm

THỜI THƠ ấu TRONG SÁNG tác của THẠCH LAM, THANH TỊNH, hồ DZẾNH DIỆN mạo và mỹ cảm THỜI THƠ ấu TRONG SÁNG tác của THẠCH LAM, THANH TỊNH, hồ DZẾNH DIỆN mạo và mỹ cảm THỜI THƠ ấu TRONG SÁNG tác của THẠCH LAM, THANH TỊNH, hồ DZẾNH DIỆN mạo và mỹ cảm

THỜI THƠ ẤU TRONG SÁNG TÁC CỦA THẠCH LAM, THANH TỊNH, HỒ DZẾNH DIỆN MẠO

VÀ MỸ CẢM

- Giới thiệu về Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh

Thạch Lam (1919 – 1942), tên khai sinh là Nguyễn TườngVinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân, sinh ra tại Hà Nộinhưng có nhiều năm tháng tuổi thơ sống tại phố huyện CẩmGiàng, tỉnh Hải Dương Cảnh tượng phố huyện nghèo có mộtcái chợ, cái ga xép đêm đêm có chuyến tàu chạy qua, lù mùmấy ánh đèn hàng phở, hàng nước chè tươi đã in rất đậm trongtâm trí Thạch Lam Về sau, chính cái phố huyện nghèo khổ vàtăm tối này đã trở thành không gian nghệ thuật trở đi trở lạitrong sáng tác của ông

Sau khi học xong tú tài phần thứ nhất, Thạch Lam chuyểnqua làm báo cùng hai anh trai là Nhất Linh và Hoàng Đạo.Thạch Lam là một trrong những cây bút chủ chốt của Tự lựcvăn đoàn, nhưng so với các thành viên khác, Thạch Lam đã tựtìm cho mình một hướng đi riêng Trong khi Nhất Linh, HoàngĐạo hăng hái đả phá lễ giáo phong kiến, cổ vũ tự do hôn nhân,

hô hào cái cách xã hội thì Thạch Lam thường lặng lẽ hướngngòi bút về phía những người nghèo (thường là phụ nữ và trẻem) Mỗi truyện ngắn của Thạch Lam được ví như một bài thơtrữ tình đượm buồn và đầy xót thương, thể hiện những cảm xúcmong manh, mơ hồ, tinh tế trong lòng người Thạch Lam sáng

tác nhiều thể loại, bao gồm tiểu thuyết, tiểu luận, tùy bút nhưngthành tựu nổi bật là truyện ngắn Nhà văn để lại ba tập truyện

ngắn: Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc

(1942), đây có thể coi là những những tác phẩm đánh dấu sựxuất hiện dòng truyện ngắn trữ tình đầu thế kỷ trong văn họchiện đại Việt Nam

Thanh Tịnh (1911 – 1988), tên thật là Trần Văn Ninh, sauđổi thành Trần Thanh Tịnh, quê ở ngoại ô thành phố Huế.Thanh Tịnh có một tuổi thơ khá bình yên, hạnh phúc sau nàytrở thành một phần quan trọng trong sáng tác về thời thơ ấu củanhà văn Thuở nhỏ theo học chữ Nho, đến khi trưởng thành,Thanh Tịnh lại tiếp nhận ảnh hưởng từ văn hóa Pháp ThanhTịnh gia nhập làng báo năm 1938 Ông vừa viết văn vừa làmthơ, viết truyện ngắn và tiểu thuyết nhưng thành tựu sáng tácthể hiện tập trung trong truyện ngắn Những tập truyện ngắn

tiêu biểu của Thanh Tịnh gồm: Quê mẹ (1941), Chị và em (1942), Ngậm ngải tìm trầm (1943), Xuân và Sinh (1944).

Thanh Tịnh được coi là một thi sĩ viết văn xuôi, chất thơxuyên thấm trong nhiều trang văn của Thanh Tịnh đến mức,

đọc truyện có cảm nhận "mỗi truyện ngắn là một bài thơ" thể hiện

những rung cảm tinh tế của nhà văn trước cuộc đời Sự xuất

hiện những truyện ngắn giàu sắc thái trữ tình của ThanhTịnhmột phần cũng là do tiếp nhận được những ảnh hưởng tự nhiên

từ ngòi bút Thạch Lam bởi hai nhà văn đều có cái "tạng" nghệ

sĩ gần giống nhau

Hồ Dzếnh (1916 – 1991), tên thật là Hà Triệu Anh, sinh

ra trong một gia đình có cha là lữ khách người Quảng Đông(Trung Hoa), mẹ là một cô gái lái đò trên sông Ghép, tỉnhThanh Hóa Tuổi thơ của Hồ Dzếnh trôi qua trong buồn tủi vànhững mặc cảm về thân phận một đứa con lai Hoàn thành bậctrung học, Hồ Dzếnh vừa dạy học vừa tham gia viết báo HồDzếnh từng thử bút qua thể loại tiểu thuyết nhưng thất bại

Thành tựu sáng tác còn lại đến ngày nay của ông là tập thơ Quê ngoại (1942) và tập truyện Chân trời cũ, đều là những tác phẩm

mang tính chất tự truyện đậm nét Trong đó, những kỷ niệmtuổi thơ một thời giữa tác giả với những người thân hiện lêndung dị và chân thực

Tóm lại, nhìn vào hành trình sáng tác, dễ dàng nhận thấy

cả Thạch Lam, ThanhTịnh, Hồ Dzếnh đều là những nhà văn đãthử bút qua nhiều thể loại, họ đều thất bại ở tiểu thuyết nhưngtrụ lại với truyện ngắn, nhất là truyện ngắn trữ tình Điều này

cho thấy "họ chỉ có thể viết được những gì thực sự gắn bó với

thế giới của hồi ức, kỷ niệm, những gì mang đậm chất thơ của niềm hoài cảm đối với dĩ vãng, dưới sự chi phối của bút pháp trữ tình" [47; 117].

Các sáng tác của Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh đãtạo thành một dòng truyện ngắn trữ tình, mang một số đặc điểmphong cách của thể loại như kiểu kết cấu hòa hợp nội tâm vớingoại cảnh, kết cấu theo dòng tâm trạng và cảm giác của nhânvật; tình huống hồi cố với sự đan xen về không gian sáng– tối,

về thời gian quá khứ - hiện tại; nhân vật trữ tình chủ yếu đượcsoi sáng từ bên trong, mang nhiều dáng dấp của tác giả; ngônngữ nghiêng về biểu hiện cảm xúc, cảm giác, Truyện ngắn trữtình phảng phất cái buồn nhẹ nhàng, trong trẻo, không đem lạicảm giác đau thương bi lụy mà vẫn ánh lên niềm tin tưởng, lạcquan

Trong các truyện ngắn trữ tình, Thạch Lam, Thanh Tịnh,

Hồ Dzếnh luôn dành cho trẻ em và thời thơ ấu một địa vị ưu ái

và trang trọng Sự xuất hiện nhiều tác phẩm trong cùng một giaiđoạn, mang đặc trưng phong cách một thể loại, cùng thể hiệnmột chủ đề đã tạo thành một dòng văn học về thời thơ ấu Nhắctới Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh không thể phủ nhậnđóng góp độc đáo, to lớn của họ cho đề tài trẻ em và tuổi thơ

- Sự kiến tạo thời thơ ấu trong sáng tác của Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh

Như đã nói, chỉ đến văn học lãng mạn, đứa trẻ mới đượcmiêu tả như là chính nó và lần đầu tiên, đứa trẻ được xác lậpbởi một hệ giá trị Cũng do vậy, đứa trẻ được trao quyền trầnthuật Nhiều nhà văn lãng mạn trong đó có Thạch Lam, ThanhTịnh, Hồ Dzếnh đã dùng nhãn quan trẻ thơ để kiến tạo thế giớinghệ thuật của mình Bức tranh thế giới trong sáng tác của họtồn tại dưới mô hình cõi nhớ và cõi về, thông qua những biểutượng không gian nghệ thuật và con người

- Thời thơ ấu như một không gian mơ tưởng và hoài niệm

Không gian nghệ thuật là một phạm trù rộng Đề tàikhông nghiên cứu không gian nghệ thuật nói chung trong sángtác của Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh mà gắn không gian

ấy với với chủ đề thời thơ ấu của con người, là không gian gắnliền với trẻ thơ, được cảm nhận và miêu tả qua cái nhìn trẻ thơ.Không gian ấy vừa mang những đặc trưng riêng vừa là một yếu

tố quan trọng góp phần tạo nên diện mạo nghệ thuật, cho thấycách nhìn, cách cảm riêng của mỗi nhà văn về thế giới

Trong những truyện ngắn Thạch Lam viết về thời thơ ấu

và trẻ em, có những không gian đã trở thành biểu tượng quan

trọng giúp nhà văn gửi gắm nhiều thông điệp nhân sinh sâu sắc.Truyện ngắn Thạch Lam hướng tới hai loại không gian: khônggian hiện tại và không gian hoài niệm Không gian của hiện tạithường là không gian phố huyện, chợ huyện, ga xép, nơi đónhững đứa trẻ sống cuộc sống nghèo nàn, quẩn quanh, tăm tối,

u buồn, thứ không gian "nửa mùi thôn ổ, nửa đã thị thành"

(Nguyễn Tuân), mang trong mình những đối lập: vừa bắt đầuxuất hiện những dấu hiệu và hơi hướng thị thành vừa còn đónhững cánh đồng, tiếng muỗi, tiếng ếch nhái, con đường làngmấp mô vết chân trâu với những kiếp người tàn vẫn hàng ngàysống lầm lụi, mòn mỏi và bế tắc với những lo lắng triền miên

về sinh kế, với những ước mơ tưởng chừng nhỏ nhoi giản dịnhưng chẳng bao giờ thành, những đợi chờ vô vọng về sự đổithay

Nhưng có lẽ trong những truyện ngắn viết về thời thơ ấu,Thạch Lam vẫn ưu ái đặt trẻ thơ trong một loại không gian đặcbiệt, không gian đẹp gắn liền với mơ tưởng và hoài niệm Nếunhư không gian thực luôn chứa đựng giá rét và bóng tối thìkhông gian mộng tưởng luôn là một vùng ánh sáng động đậy,nhiều khi có cả hương thơm Đó chính là cõi nhớ, cõi về củanhân vật, là ngoại cảnh đã thành tâm cảnh Gắn với thế giới tuổithơ là hình ảnh khu vườn và không gian làng quê Đây chính là

cõi về của mỗi con người Nhân vật của Thạch Lam, có thể đã

trưởng thành, khi gặp lại những không gian ấy là như được trở

về, sống lại tuổi thơ ngọt ngào thân thương Một con người gần

như đã chối bỏ hoàn toàn gốc gác của mình như Tâm (Trở về)

mà về đến đầu làng, trong lòng "cũng thấy cảm động", "một cái cảm giác mát lạnh bỗng trùm lên hai vai" khi chàng đi vào "dưới vòm tre xanh trong ngõ" Đó còn là sự cảm nhận tinh tế của

Thanh về không gian khi về thăm bà được nhà văn miêu tả

trong tác phẩm Dưới bóng hoàng lan Khi Thanh lách cánh cửa

gỗ để khép, nhẹ nhàng bước vào, chàng thấy "mát hẳn cả người",

"những vòng ánh sáng lọt qua vòm cây xuống nhảy múa theo chiều gió Một mùi lá tươi non phảng phất trong không khí".

Thanh như bước vào thế giới thần tiên, không phải thế giới củanhững ông bụt bà tiên có phép màu mà là thế giới của tuổi ấuthơ Thế giới ấy có thể coi như một thiên đường đã mất Thờigian như ngừng lại bên ngoài cánh cửa, với chàng mọi thứ vẫnnhư xưa, không có gì thay đổi Con mèo già vẫn chơi đùa với

chàng ngày trước "khẽ phe phẩy cái đuôi" như thể đón mừng chàng Nhịp sống vẫn bình yên Người bà với "mái tóc bạc phơ",

"đôi mắt hiền từ" lúc nào cũng "sẵn sàng chờ đợi để mến yêu chàng" Căn nhà với thửa vườn này đối với chàng như một nơi mát mẻ và hiền lành, khác hẳn những oi bức bên ngoài: "Ngoài

khung cửa sổ, trời xanh ngắt ánh sáng; lá cây rung động dưới làn gió nhẹ (…) mùi hương thơm thoang thoảng đưa vào Thanh nhắm mắt ngửi mùi hương thơm" và nhớ đến cây hoàng

lan ngày trước chàng thường hay chơi dưới gốc cây nhặt hoa

"Thanh thấy tâm hồn nhẹ nhõm tươi mát như vừa tắm ở suối Chàng tắm trong cái không khí tươi này" Thanh còn gặp lại Nga, người bạn gái thời thanh mai trúc mã, "vẫn tươi đẹp và vui

vẻ như thế", vẫn sang giúp bà chàng hàng ngày Và khi cùng

Nga bước vào khu vườn tuổi thơ thì dường như tất cả nhữngngày xưa yêu dấu lại trở về khiến lòng Thanh dịu lại Hươnghoàng lan vẫn thoang thoảng khu vườn, vương vào tóc Nga và

có lẽ vương cả vào chút tình âu yếm vừa được đánh thức lại củaThanh Khu vườn ấu thơ trở thành khu vườn cổ tích, nâng đỡ vàthanh lọc tâm hồn Thanh, khiến cho nó trở nên trong trẻo vàmát lành

Trong tác phẩm Hai đứa trẻ, có một không gian mà Liên

và An luôn hướng tới, đó là Hà Nội Hà Nội là không gian cóthực đã từng gắn với những năm tháng tuổi thơ của hai đứa trẻ,

khi gia đình chúng còn khá giả Hà Nội nhiều đèn, đó là "một vùng sáng rực và lấp lánh" Hà Nội luôn gắn với những chuyến

đi chơi bờ Hồ, với "những thức quà ngon, lạ", "những cốc nước lạnh xanh đỏ" Từ khi phải xa Hà Nội, về sống ở phố huyện

nghèo, Hà Nội chỉ còn lại trong ký ức, chỉ còn là cõi nhớ của

hai chị em Đối với hai đứa trẻ, những gì thuộc về Hà Nội đềuđẹp đẽ, đáng mơ ước Hà Nội giống như một vùng đất hứa, chonên đêm nào chúng cũng cố thức thật khuya để chờ tàu, chờ tàukhông phải chỉ để bán hàng, để nhìn hoạt động cuối cùng củađêm khuya mà để nhìn ngắm, chiêm ngưỡng con tàu từ Hà Nội

về, sống lại tuổi thơ tươi đẹp, rực rỡ, gửi vào đó bao khát khao

về sự đổi đời Càng đối diện với không gian phố huyện tăm tối,

u buồn, hai đứa trẻ càng mơ tưởng, ngưỡng vọng quá khứ, quákhứ càng đẹp, càng lung linh Phải chăng Thạch Lam cũngmuốn gửi vào không gian hoài niệm của Liên một nỗi niềm tiếcnuối vẩn vơ về thời quá khứ hoàng kim và ước mơ về mộttương lai tươi sáng?

Nếu như nhân vật trẻ thơ của Thạch Lam thường "đi về"giữa hai loại không gian là phố huyện (Cẩm Giàng, Hải Dương– nơi nhà văn cùng gia đình từng sống) và Hà Nội thì nhân vậtcủa Thanh Tịnh hầu như được đặt trong một không gian, không

có thực trên bản đồ, nhưng được nhà văn đặt cho một cái tênthật đẹp: làng Mỹ Lý Đó là nơi diễn ra mọi sinh hoạt của conngười thôn quê, nơi có những ngôi nhà, con đường đến trường,dòng sông thơ mộng, con đò êm ả khua mái chèo, điệu hát ngọtngào tha thiết, con người thuần hậu thủy chung, tiếng trẻ con ê

a học chữ, … Nhà văn chủ yếu miêu tả làng trong những đêmtrăng thơ mộng hữu tình Thế giới nghệ thuật của Thanh Tịnhtràn ngập ánh trăng Những đêm sáng trăng vừa là động lực vừa

là cơ hội để con người ra khỏi mái nhà tranh tăm tối, giải thoát

họ khỏi những mối lo nghĩ luẩn quẩn về sinh kế hàng ngày, đểtâm hồn họ được nâng đỡ bởi thứ ánh sáng khác, bao dung vàphóng khoáng hơn Những đêm trăng bảo toàn nét đẹp truyền

thống, hiền hòa, thơ mộng cho làng Làng Mỹ Lý không "chỉ rặt những cái đầy thơ mộng, huyền ảo" nhưng cũng không quá

xơ xác tiêu điều Nói như Trần Thị Thu Hương, "mảnh làng ấy nằm giữa hai dòng sóng đối" với hai dòng hình ảnh biểu tượng: một bên là dòng sông – con thuyền – câu hát và một bên là đường sắt (nhà ga) – con tàu – tiếng còi Mỹ Lý là không gian

mang tính biểu tượng, là nơi gặp gỡ giao thoa gữa hai luồng

văn hóa Dòng sông – con thuyền – câu hát là những biểu trưng

văn hóa truyền thống của làng xã Việt Nam từ bao đời nay, nógắn liền với nhịp sống êm ả không có nhiều biến động của mỗivùng quê Nhưng song song với dòng sông lại xuất hiện con

đường sắt mới bắc qua Đường sắt (nhà ga) – con tàu – tiếng còi là những biểu trưng của văn minh đô thị hiện đại, được áp

đặt từ ngoài vào, sản phẩm của phương Tây, chứ không nằmtrong cơ cấu nội tại của văn hóa phong kiến Việt Nam Nó phá

vỡ sự yên ả, khép kín của làng, của văn hóa truyền thống nhưnglại mới mẻ và đầy sức hấp dẫn, khiến cho người dân quê đi từngạc nhiên đến chấp nhận và bị cuốn theo nó Thậm chí đã xuấthiện những làng chết Sự giao thoa văn hóa Đông Tây là mộtquy luật không thể cưỡng lại, làng truyền thống buộc phải tiếpnhận những ảnh hưởng của văn minh đô thị hiện đại Nhữngxáo trộn trong cách sống, nếp nghĩ, những hẹn hò và những mốitình lỡ làng dang dở không chỉ tác động đến những ngườitrưởng thành mà còn tác động đến cuộc sống của chính nhữngđứa trẻ, chúng chứng kiến những thay đổi hợp tan của ngườilớn nên cũng dễ buồn vui thương cảm ngậm ngùi Một hệ quảtrực tiếp và tất yếu của sự giao thoa văn hóa Đông Tây ở làng

Mỹ Lý chính là sự xuất hiện không gian trường học Những ôngđốc thay cho ông đồ, bảng đen phấn trắng thay cho mực tàu bútlông, trẻ con học chữ quốc ngữ thay cho chữ Hán Mặc cho tâmhuyết khôi phục cho bằng được nền giáo dục cổ truyền của ôngthầy đồ nho là chú tôi, trẻ con vẫn thờ ơ với việc học chữ Nho.Trái lại, bọn trẻ vẫn háo hức đến trường làng Mỹ Lý học chữquốc ngữ Tiếng học trò trường làng Mỹ Lý vẫn ngày ngàyvang lên, át cả tiếng đọc chữ Hán trong lớp học của thầy đồ nho

hủ lậu Sở dĩ trường học thu hút học trò bởi đó là không gian ít

có những ràng buộc quá khắt khe, có thể xây dựng được quan

hệ bình đẳng, quan hệ bạn hữu vô tư, không gian cho con ngườinhững nổi loạn đầu tiên, rất phù hợp với tâm lý trẻ thơ và tuổimới lớn Có lẽ bởi thế mà nhiều nhà thơ, nhà văn lãng mạnkhác như Xuân Diệu, Tế Hanh, Xuân Tâm, Xuân Huy… đềuchú trọng khai thác không gian trường học, nhắc đến thời đi họcnhư một ẩn dụ biểu hiện cá tính, tự do?

Đặt điểm nhìn vào đứa trẻ để miêu tả, làng Mỹ Lý hiệnlên không chỉ là không gian sống quen thuộc, nơi diễn ra mọisinh hoạt của con người mà còn là một không gian văn hóa ẩntàng những xung lực cũ – mới, cổ truyền – hiện đại, nội tại –ngoại lai Những yếu tố mới xuất hiện làm biến đổi ít nhiềudiện mạo vật chất và tinh thần của làng truyền thống, có yếu tốphù hợp với xu hướng phát triển thì được ủng hộ như trườnghọc, nhưng còn những giá trị mới chưa ổn định bền vững thìchưa hoàn toàn được chấp nhận Điều đáng quý là, trong cáinhìn của đứa trẻ, tuy có những xáo trộn, không gian làng vẫnchưa rơi vào vòng xoáy biến đổi nghiệt ngã, vẫn giữ được nétđẹp hiền lành, thuần hậu, trong sáng giống như trong văn

chương mục ca (Lá thư hè – Đô đê) Làng của Thanh Tịnh vẫn

là bến náu, là điểm tựa tinh thần cho con người trước những bađộng của đời

Tiếp cận không gian nghệ thuật trong sáng tác của ThanhTịnh, Thạch Lam, ta thường nhận thấy dù tả làng hay phố, haylàng giao thoa với phố thì không gian ấy vẫn ánh lên những

vùng sáng động đậy Tuy nhiên, đến với Chân trời cũ của Hồ

Dzếnh, ta thường bắt gặp một loại không gian gắn với những

vùng tối u buồn, không gian nghệ thuật trong tác phẩm Hồ

Dzếnh tự nó đã hàm chứa ý nghĩa biểu tượng cho những tâm sự

chất chứa mặc cảm của đứa trẻ, bởi đứa trẻ ấy đã chứng kiến, tham dự và luôn day dứt về những gì đã qua Trong Chân trời

cũ có hai loại không gian, một không gian gắn bó với cuộc sống

hàng ngày của đứa trẻ là không gian quê mẹ, một vùng đấtmiền Trung nghèo khó mà nghĩa tình, nơi đứa trẻ là Hồ Dzếnh

đã "uống nước và nói tiếng nói của Người", nơi "chỉ bị bạc đãi mà không hề bạc đãi ai bao giờ", đó cũng chính là nước Nam, nơi

có "những luống cày mà hương thơm còn phảng phất" đã khiến đứa trẻ yêu đến "trên bậc tuyệt vời của tôn giáo" Có một không

gian khác, không gian thứ hai, chỉ nằm trong hình dung và mơtưởng bởi đứa trẻ chưa từng một lần đặt chân đến, đó là quêcha, là vùng đất Trung hoa xa xôi tận Thiểm Tây, Cam Túc, đó

là vùng đất xa lạ, luôn ở trong mơ tưởng nhưng thiếu sự gắn bómáu thịt Đứa trẻ thường chơi vơi, "đi về" giữa hai không gian

ấy và không ít lần phải giật mình bởi mặc cảm phản bội khi để

cho mơ tưởng về đất nước Trung Hoa đi quá xa Như vậy, quê

mẹ và quê cha vừa gắn với những mặc cảm thân phận vừa gắnvới tình yêu khắc khoải không dễ nguôi ngoai của đứa trẻ khi

tìm về Chân trời cũ.

Không gian trong truyện ngắn hồ Dzếnh cũng luôn gắnliền với thời gian, đó là không gian chiều – chạng vạng Đây làkhoảng không – thời gian nhân vật sống cuộc sống thứ hai,cuộc sống riêng tư của tâm hồn Xưa nay chiều luôn là thời giangợi buồn gợi nhớ Chiều được gợi lên nhiều lần trong cáctruyện ngắn của Hồ Dzếnh Chiều trước hết là cái nền để gợi

nhớ Truyện ngắn Ngày gặp gỡ khởi đầu cho hành trình trở về

tuổi thơ của nhà văn cũng bắt đầu bằng một buổi chiều nghiêng

xế: "Tôi còn nhớ nơi mẹ tôi ngồi kể chuyện là một cái hè bằng đất nện trước nhà Tự đó, tôi vừa nghe chuyện, vừa nhìn ánh nắng chiều nghiêng xế, và những bóng lá lung linh" Theo lời kể

của mẹ, ngày gặp gỡ đầu tiên gần như định mệnh giữa cha và

mẹ, một cô gái lái đò trên sông Ghép miền Trung Việt Nam vớingười lữ khách Trung Hoa cách đây hơn năm mươi năm cũng

vào "một buổi chiều mùa hè vàng rực", "trên bờ sông Ghép lặng lẽ của tỉnh Thanh Hóa" Chiều không chỉ là nơi gặp gỡ, còn là thời

khắc của chia ly, lưu lạc Anh Hai chia tay em để dấn thân vàocon đường gió bụi vào một buổi chiều trên sân ga Nhân vật

"tôi" chia tay em Phin lần cuối trong "một buổi chiều sương đục lờ mờ rây trên dải núi đằng xa" Chú Nhì từ giã chị dâu và

các cháu ở Việt Nam để về bên Trung Hoa cũng vào một buổi

chiều: "chú tôi lúc ấy đã kéo sụp chiếc mũ dạ tàng xuống để che ánh nắng chiều vàng vọt và hình như khe khẽ thở dài" Người anh cả từ giã cuộc đời vào lúc "sương chiều bắt đầu xuống"…

Chiều còn là thời khắc khiến đứa trẻ xót xa khi nhận ra dángdấp buồn bã, lam lũ của người thân, nhất là người mẹ và người

chị dâu cả Đứa trẻ se lòng trước hình ảnh người mẹ "vui mừng một cách đau khổ" dưới "ánh nắng vàng vọt của chiều hè" khi đem bánh cho đứa con học xa nhà và nhói lòng khi nhìn thấy "quần

áo người tiều tụy nhuộm nắng xế chiều" (Lòng mẹ) Hay người

mẹ với "vẻ mặt đau khổ, chống gậy chiều chiều trông ngóng một bầy con không về" (Vừa một kiếp người) Đó là lúc "trời chiều sàng từng giọt hoàng hôn xuống tóc" người chị dâu cả Đó cũng

là lần đầu tiên sau cái chết của người cha, đứa trẻ thấm thía nỗi

đau mất mát, "nhận thấy mấy cây cột nhà đứng bơ vơ hơn trước, bóng tối mau chiếm lấy sân, và lòng tôi hay nhớ thương ngao ngán"(Con ngựa trắng của ba tôi).

Còn có một không gian chiều khác trong sáng tác của HồDzếnh, đó là những buổi chiều trong tâm hồn, trong cõi lòngbuồn đau tan nát của đứa trẻ trước những cuộc chia ly, những

biến cố hay bi kịch bất ngờ xảy đến với gia đình và những

người thân yêu "Cái bóng người mẹ già yếu đuối và ba tấm lòng bồ côi là ba chúng tôi thực đã thấy rơi hoàn toàn cả vào một buổi chiều đời buồn bã"; "Tình thân ái xưa cũ dần dần bỏ tôi

đi, như bóng mây một buổi chiều lửng lơ kéo sang nơi khác";

"Một buổi chiều không nắng, không mưa, một buổi chiều nhàn tĩnh (…) Gió chiều lên lành lạnh (…) Hình như từ phương xa đương trôi về lòng tôi một buổi chiều tận thế…" Không gian

chiều trở thành không – thời gian nghệ thuật quan trọng gópphần thể hiện những cảm xúc và tâm tình của đứa trẻ trước hiệnthực cuộc sống muôn màu

Tóm lại, mỗi một sự kiến tạo nghệ thuật trong tác phẩmđều gắn liền với một dụng ý của nhà văn và đều chịu sự chiphối của một quan niệm, một lý tưởng thẩm mỹ nhất định Nhìnvào những truyện ngắn về thời thơ ấu của Thạch Lam, ThanhTịnh, Hồ Dzếnh, có thể nhận ra một tình cảm và quan niệmthẩm mỹ mới của thời đại đã chi phối sự kiến tạo không gian

mơ tưởng và hoài niệm, đó là sự nuối tiếc của con người thờiđại về quá khứ vàng son đã qua, sự chán nản và bế tắc trướchiện thực cuộc sống đương thời Với họ, quá khứ là biểu tượngcủa cái đẹp, nó trở thành cõi nhớ và cõi về trong tâm thức của

mỗi người, có tác dụng nâng đỡ, thanh lọc tâm hồn và bảo tồnphần tốt đẹp quý giá trong mỗi con người.

- Thời thơ ấu như là bản nguyên của tính thiện

Nói đến tính thiện là nói đến phần tốt đẹp, nhân văn trongmỗi con người Văn học xưa nay xây dựng nên nhiều kiểu nhânvật khác nhau, có thể đơn giản, nhất phiến (tốt, xấu, thiện, ác)hoặc phức tạp, đa diện (tốt xấu, thiện ác lẫn lộn) Xây dựngkiểu nhân vật như thế nào là quyền, là ý đồ nghệ thuật của nhàvăn và bao giờ cũng chịu sự chi phối của một quan niệm, một

lý tưởng thẩm mỹ nhất định

Trong các tác phẩm viết về chủ đề thời thơ ấu của văn họclãng mạn, dễ dàng nhận thấy con người, mà trước hết là trẻ thơ,hiện lên như là bản nguyên của tính thiện Thiện căn gắn với trẻthơ và gắn với cái nhìn của trẻ thơ về thế giới

Trong những truyện ngắn viết về thời thơ ấu của ThạchLam, bao giờ cũng có một đứa trẻ là nhân vật trung tâm, ấy là

sự phân thân, hóa thân của chính cái tôi tác giả Trong nhiềutruyện ngắn hiện thực hoặc có sự giao thoa giữa hiện thực vàlãng mạn của Thạch Lam, trẻ thơ thường có số phận hẩm hiu,tội nghiệp, sớm phải mang gánh nặng mưu sinh Đó là nhữngkiếp người tàn tạ đáng thương, tàn khi đang còn là đứa trẻ

Không dừng lại ở việc miêu tả cảm động về số phận trẻthơ, điều đáng quý là Thạch Lam đã nhìn thấy trong mỗi đứa trẻ

vẻ đẹp của thiên thần Trẻ thơ có thể đánh thức bao rung cảmtinh tế, thanh lọc gột rửa cả những vẩn đục xấu xa tầm thường ởngười lớn Đó là đứa con đầu lòng của Tân Lúc mới chào đời,

"cái đầu phủ tóc đen và mượt" của nó chỉ khiến chàng "tò mò ngắm nhìn" nhưng chàng vẫn chưa cảm nhận mình có chút liên lạc gì với "cái dúm thịt động đậy, cái mầm sống nhỏ mọn và yếu

ớt kia" Có lúc Tân còn thấy "trông nó thế nào ấy", "cái đầu dài",

"một mắt to, một mắt nhỏ", "cái thân hình ngắn ngủn và chân tay ngẳng nghiu của nó làm cho chàng khó chịu" Tân nhìn đứa bé,

không thích một chút nào Chàng không có được cái cảm giácgần gũi thiêng liêng như mình tưởng tượng trước kia về đứacon Tưởng như người cha hoàn toàn thờ ơ vô cảm với conmình, nhưng rồi chính vẻ non nớt luôn cần được che chở, bảobọc của nó đã đánh thức bản năng làm cha và những tình cảm

cao đẹp trong Tân "Đứa bé tắm rửa sạch sẽ trông hồng hào như đánh phấn Cái bàn tay mập mạp xinh xắn của nó nắm chặt lấy tay mẹ như để cầu sự âu yếm và che chở Thỉnh thoảng nó ậm ừ trong miệng có vẻ rất bằng lòng" Nhìn con, chàng thấy "trong lòng một mối cảm động êm đềm và phiền phức", "cảm thấy lần đầu tiên cái thiêng liêng sâu xa của sự sống" "Tân thấy trong

lòng rung động khẽ như cánh bướm non, một tình cảm sâu xa

và mới mẻ chàng chưa từng thấy" Đứa trẻ còn trở thành "cái dây giữ sự hòa hợp trong hai vợ chồng Tân và vợ chàng không cãi nhau nữa" Không chỉ miêu tả rất chân thực những cảm giác,

cảm xúc của một người lần đầu được làm cha, Thạch Lam còncho thấy sự kì diệu khi trẻ con xuất hiện trong cuộc đời này.Đứa trẻ, đó là một thiên thần mang sứ mệnh hòa giải mâu thuẫn

và xung đột, giúp "người gần người" hơn

Sức mạnh cảm hóa kì diệu của trẻ thơ còn thể hiện trong

truyện ngắn Đứa con Bà Cả vốn là người phụ nữ ác nghiệt, keo

kiệt, bủn xỉn, giàu lên nhờ cho vay nặng lãi Bà đối xử với anh

em họ hàng, người ăn kẻ ở chẳng ra sao cho nên việc bà không

có con chẳng những không khiến ai thương cảm mà họ còn thấy

"hể hả trong lòng như một sự báo thù" Những tưởng con người

bà Cả chỉ biết đến tính toán, tiền bạc, không biết đến tìnhthương, sự xúc động là gì Nhưng hóa ra không phải Tận trongsâu thẳm nỗi lòng người phụ nữ lắm điều đay đả ấy có lẽ là khátkhao cháy bỏng được làm mẹ Người ta chỉ thấy được điều sâu

thẳm ấy ở bà Cả khi chị Sen - người ở cũ nhà bà Cả - cho đứa

con của chị lên chơi Bà bế đứa trẻ, "tặc âu" với nó mấy tiếng,

"vòng tay ghì chặt đứa bé vào cái sườn cằn cỗi của bà, khiến tấm áo lụa căng thẳng trên ngực lép và đôi vú héo hon" "Trong

mắt bà sáng lên một tia thèm muốn và ao ước" Bà khen đứa trẻ

"kháu khỉnh", hình như lần đầu tiên bà không mát mẻ hay đay nghiến chửi bới người ta mà đó là lời khen thật lòng "Mắt bà đờ

ra như đang theo đuổi một ước vọng xa xôi" "Người bà rung động", "đôi mắt ráo của bà bỗng mờ đi như ướt lệ" "Giá bà đánh đổi tất cả của cải để lấy đứa con" Đối với bà Cả, tiền bạc của

cải bao nhiêu cũng không bằng đứa con Đứa con của chị Sen,cái đứa trẻ đáng yêu ấy đã đánh thức bản năng làm mẹ của bà

Cả, nó khiến cho lòng bà mềm hẳn ra như một dòng suối mátlành tưới vào mảnh đất khô cằn sỏi đá, và bà đã biết đồng cảmvới những thân phận nghèo khó Bà nhất định không nhận lễcủa chị Sen, bà còn mở túi lấy hai đồng bạc mới đưa cho chịSen về may áo cho con mặc và không quên dặn chị đến Tết lại

bế nó lên chơi Cảnh chị Sen cho con lên nhà bà Cả diễn ra rấtnhanh, nhà văn cũng không miêu tả đứa trẻ mà chỉ tập trung nói

về sự thay đổi trong thái độ và tình cảm của bà Cả để thấy trẻthơ như có phép màu, làm rung động và đánh thức phần nhântính sâu thẳm trong con người Nói về đứa trẻ, nhà văn pháthiện nhân tính, căn tính trong con người

Viết về trẻ thơ, Thạch Lam chủ yếu đi vào đời sống tâmhồn, tình cảm, cảm xúc của chúng Mỗi truyện ngắn của ôngnhư một bài thơ, lắng đọng những tâm tình thấm thía và xúc

động Đứa trẻ của Thạch Lam có tự sự riêng, đều là ánh xạ củacái tôi tác giả Mỗi nhân vật đều là một phiên bản của tâm hồnThạch Lam, tinh tế, nhạy cảm, dịu dàng, đôn hậu, giàu lòng trắc

ẩn Vốn là nhà văn thiên về cảm giác, Thạch Lam trân trọngtừng khoảnh khắc rung động trong tâm hồn đứa trẻ dù rất mong

manh, mơ hồ, tinh tế Đó là cái "buồn man mác của Liên trước cái giờ khắc của ngày tàn", là cái "cảm giác mơ hồ không hiểu"

của cô bé khi màn đêm buông xuống phố huyện tối tăm, tịch

mịch Đó còn là cảm giác của Thanh khi về thăm bà, được "tắm trong cái không khí tươi" của hương hoa hoàng lan thoang thoảng mà thấy "tâm hồn nhẹ nhõm tươi mát như vừa tắm ở suối" Đứa trẻ trong sáng tác của Thạch Lam, dù là trẻ lớn hay

trẻ nhỏ hình như mang sẵn trong mình sự nhạy cảm tinh tế.Chiều sâu của nhân vật trẻ thơ trong truyện ngắn Thạch Lam có

lẽ là lòng trắc ẩn, sự xót thương chân thành thấm thía đối vớinhững kiếp người nhỏ bé xung quanh mình TS Chu Văn Sơnrất có lý khi cho rằng chủ nghĩa nhân đạo của Thạch Lam

nghiêng về sự trắc ẩn Liên trong tác phẩm Hai đứa trẻ là cô gái

mới lớn giàu lòng trắc ẩn Liên cũng là một kiếp người tàn ởphố huyện, cuộc sống của chị cũng nghèo khổ, lay lắt nhưngkhi trông thấy những đứa trẻ con nhà nghèo ở ven chợ Liên

"thấy động lòng thương" chúng tuy chị chẳng có gì để mà cho

chúng Liên đồng cảm với những người xung quanh như mẹcon chị Tí, bà cụ Thi điên, bác phở Siêu, gia đình bác xẩm Chỉvài ba câu chuyện lúc chiều muộn, mấy lời hỏi han than thở vềchuyện bán buôn ế ẩm hay một cái nhìn ái ngại cảm thươngcũng đủ cho thấy sự nhạy cảm và tấm lòng nhân hậu của cô gái

mới lớn… Lan và Sơn trong truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa

cũng là những đứa trẻ nhân hậu, biết đồng cảm và yêu thương,san sẻ với người xung quanh Hoàn cảnh gia đình thuộc hàngtrung lưu, Lan và Sơn may mắn hơn các bạn trong xóm nghèo,hai đứa trẻ được mẹ chăm sóc, có áo ấm mặc khi những trận giólạnh đầu mùa tràn về Nhưng chúng không phải những đứa trẻ

vô tâm ích kỉ chỉ biết nghĩ đến mình Chúng nhận ra nhữngthiệt thòi của các bạn nghèo cùng trang lứa và đồng cảm.Không những thế, chúng còn chia sẻ khó khăn với bạn bằng

hành động vô tư, tự nguyện Thấy Hiên đứng "co ro", "chỉ mặc có manh áo rách tả tơi, hở cả lưng và tay", "Sơn thấy động lòng thương", "một ý nghĩ tốt bỗng thoáng qua trong trí", Sơn bàn với chị đem cho Hiên cái áo bông cũ của em Duyên Trong khi "Lan hăm hở chạy về nhà lấy áo Sơn đứng lặng yên đợi, trong lòng

tự nhiên thấy ấm áp vui vui" Niềm vui nho nhỏ của đứa trẻ lần

đầu làm việc tốt được nhà văn trân trọng, nâng niu Đó là lòngtốt giản dị mà cần thiết trong cuộc đời này, nếu thiếu thì cũng

không có tính người, tình người vậy! Truyện viết về những cơngió lạnh đầu mùa nhưng không lạnh, vẫn ấm áp bởi tình ngườinồng hậu của trẻ thơ Cũng viết về lòng trắc ẩn, truyện ngắn

Tiếng chim kêu lại là một giai điệu khác trong bản nhạc tâm hồn

trong trẻo của trẻ thơ Một đêm mưa phùn ẩm ướt và tối tăm về

cuối tháng chạp, hai anh em, hai đứa trẻ vừa "cuộn kín trong chăn cho ấm" vừa thương những người lữ khách vẫn phải đi trên đường vắng, "ướt như chuột lột và run như cầy sấy, đi vội vàng

để tìm một chỗ trú chân", lại vừa "ái ngại cho những nhà nghèo bên hàng xóm, giờ này vợ chồng con cái đều phải dậy để chống cái nhà lá mà mỗi cơn gió mạnh làm lung lay và để đem các chậu thau hứng những chỗ dột nước" Lòng trắc ẩn trẻ thơ còn

được thể hiện qua một tình huống nhầm lẫn, khi hai đứa trẻ ngỡ

là có một chú chim non bị mưa gió đánh bạt, "tiếng kêu chiêm chiếp khe khẽ và yếu ớt" bên ngoài như kêu cứu, chúng "đem lòng thương con chim kia vô hạn, và muốn cứu vớt nó" Hai anh

em cứ nằm bàn nhau: "mang nó vào trong này cho nó ấm", "chứ nếu để nó ở ngoài ấy thì nó chết mất" Lòng trắc ẩn gần như

một thứ bản năng trong nhân vật trẻ thơ của Thạch Lam Đó làcội nguồn của cái thiện, bởi từ khi còn là một đứa trẻ, đứa trẻ đãbiết xót thương người khác nghĩa là chúng sẽ không nỡ làmđiều ác

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Thanh Tịnh khôngquá nhiều, đều giản dị và quen thuộc Nhân vật trung tâm hiệnlên giữa những trang văn của Thanh Tịnh là một cậu bé nhạycảm, đáng yêu, hồn nhiên Đứa trẻ ấy luôn biết lắng nghenhững rung động tinh vi trong tâm hồn mình để cảm nhận về sựthay đổi của chính mình, đó là cái cảm giác hồi hộp ngày tựutrường trong một sáng mùa thu se lạnh khi được mẹ dắt tay đếntrường làng Hơn nữa, nó còn luôn lắng nghe, tìm hiểu, quan sátcuộc sống xung quanh với sự đồng cảm sâu sắc Trong truyện

ngắn Chú tôi, đứa trẻ cảm thương ái ngại cho ông chú là một nhà nho lỡ vận đã từng tôn thờ chữ Hán đến mức "đi rửa mặt, mặc áo đen dài trước khi đọc đến chữa Hán Hay mỗi lần vô ý làm rơi quyển sổ chữ Hán xuống đất… lại lật đật cúi lượm lên, rồi kính cẩn đội lên đầu gần vài phút" Khi Tây học tràn vào,

ông chú không thể chấp nhận, ông nỗ lực "phục cổ" một cáchtuyệt vọng: ông đi khắp làng khuyên dân chúng cho con họcchữ Hán trở lại, mở lớp dạy chữ Hán không lấy tiền, còn cấpcho học trò giấy mực và bữa cơm trưa Nhưng cuối cùng lũ họctrò đều bỏ lớp chữ nho của thầy đồ để theo học chữ quốc ngữ

của thầy đốc thầy Tây Thời tàn của Hán học đã không thể

cưỡng lại hiện hình qua dáng vẻ thiểu não tội nghiệp của ngườichú Chứng kiến cảnh ấy, đứa cháu vừa nhận thức ra sự thay

đổi của đời sống hiện đại là điều tất yếu nhưng cũng không

khỏi xót xa, thương cảm Trong truyện Con ông Hoàng, đứa trẻ

nhìn thấy ông Hậu, tuy không nỗ lực phục cổ tuyệt vọng nhưngcũng bị ràng buộc một cách khốn khổ vào suy nghĩ cổ lỗ, cốchấp "giấy rách giữ lề" Đứa trẻ lặng lẽ quan sát từng sự thayđổi của gia đình ông Hậu từ sau khi cha ông mất, đó không đơnthuần chỉ là cái nhìn khách quan mà ánh lên sự thương cảm Nó

nhận ra "cái phủ nguy nga" của ông Hoàng "oai quyền hống hách một thời" đã "ngày càng tiêu điều" từ khi ông mất Con và cháu

ông là ông Hậu và anh Vân không còn giữ được nếp nhà, những

"cổ vật quý giá và đẹp mắt" "dần dần biến đi đâu mất" Tuy ông Hậu vẫn "làm ra dáng phong lưu", vẫn cố gắng che đậy cảnh nhà

sa sút nhưng "sự túng bấn ở nhà ông đã dần dần lộ ra ngoài".

Đứa trẻ nhận thấy cả những thay đổi nhỏ nhất, diễn ra từngngày trong cuộc sống của gia đình ông Hậu như chuyện ông ta

"đi đứng ra chiều nhàn hạ", cười nói vang nhà hay hát những câu

"Tẩu mã", chuyện ông ta mặc áo gấm làm từ bức trướng thêu vẫn

treo trong nhà, chuyện ông giả vờ mắng anh Vân khi anh ngồi

vá áo mà có khách đến, chuyện những bát lư hương sành, lưhương gỗ thay cho lư hương ngọc, chuyện ông Hậu đổi ba con

gà trống tía để lấy thúng gạo ăn, chuyện ông Hậu không còntiền ăn phải ngồi nhắm mứt với nước trà Tất cả đều chỉ là

hình thức bên ngoài để che đậy cuộc sống hoang tàn ở bêntrong Không chỉ quan sát và nhận xét khách quan, đứa trẻ cònthể hiện mối đồng cảm kín đáo với cha con ông Hậu Cậu bé

"thấy cảnh nhà anh Vân túng thiếu nên thương hại", đặc biệt khi

lên tỉnh, nhận ra ông Hậu đang ngồi viết chữ thuê, tuy có giật

mình nhưng nó "vội vàng đi thật nhanh" vì sợ ông Hậu nhận ra

mình Đó chính là sự ý tứ rất người lớn của cậu bé để giữ chútthể diện cuối cùng cho ông Cái nhìn của đứa trẻ đối với nhữngnhà nho cuối mùa vừa thể hiện những nhận thức khách quan,trung thực vừa ánh lên sự thương cảm chân thành Trong truyện

ngắn "Ra làng", đứa trẻ cũng thấy nuối tiếc khi một tục lệ tưởng

như rất đẹp của làng là lễ rước thần cũng đã không còn thiêngliêng cuốn hút giới trẻ bởi nạn xôi thịt chè chén nhếch nhác củaquan viên làng

Mối cảm thương của đứa trẻ trong Quê mẹ còn san sẻ cho

nhiều số phận éo le khác mà nó chứng kiến, đặc biệt dành chonhững người phụ nữ - những "khuôn mặt của làng" Cuộc sốnghiện đại với những nhà ga, đường sắt, thầy xếp xuất hiện đemđến sự thay đổi đáng kể cho bộ mặt làng quê nhưng cũng vì thế

mà kéo theo bao nhiêu hệ lụy Những cuộc tình kết thúc chóngvánh cùng với sự ra đi của thầy xếp ga để lại cho người phụ nữcủa làng bao nhiêu thất vọng Đứa trẻ của Thanh Tịnh chứng

kiến những biến động thăng trầm đó với sự đồng cảm chân

thành sâu sắc Trong truyện ngắn Tình thư, khi nhận làm "viên thư ký bé con" cho chị Sương, mỗi khi đọc và trả lời thư tình giúp chị, cậu bé Thanh cảm nhận được nơi chị vẻ "e lệ", "ngây thơ như một đứa trẻ", cảm nhận chị đã gửi vào trong "mấy dòng chữ nguệch ngoạc" của mình "những lời nói thầm kín của tâm hồn chị, của bao nhiêu điều ước muốn mơ màng của chị" Cái "trí non nớt nhưng sớm khôn" của Thanh đã giúp cậu bé nhận ra "cuộc tình duyên bằng thư của thầy ký ga với cô gái quê ngày càng đằm thắm, mặn mà Những lời tha thiết chân thật của thầy Xuân bao giờ cũng khiến cho chị Sương cảm động và nói ra những câu mộc mạc nhưng không thiếu gì những tình tứ đẹp đẽ của một tấm lòng sung sướng vì yêu đương" Nhưng cuộc tình

của thầy xếp ga với cô gái quê không thành, đứa trẻ nhạy cảm

nhận ra "dáng mặt âu sầu", sự "băn khoăn lo ngại như đứng trước một tai nạn sắp xảy đến" của chị Sương Cho đến khi nghe câu nói "như thấm đầy nước mắt" của chị và thấy chị "bưng mặt khóc"

vì cuộc tình duyên lỡ dở thì nó cũng "mủi lòng nức nở khóc theo" Cuộc tình duyên dang dở của cô Duyên trong Bên con đường sắt cũng là một bi kịch tương tự mà đứa trẻ đã chứng kiến và cảm thông Đứa trẻ còn dành sự xót thương cho cô Thảo (Quê

mẹ), cô Hoa (Con so về nhà mẹ) – những người phụ nữ đã về

nhà chồng mà luôn thương cha nhớ mẹ…

Không chỉ xót thương cho số phận những người phụ nữ,đứa trẻ luôn dành cho họ sự trân trọng đặc biệt bởi họ là nhữngngười phụ nữ của làng, vẫn giữ được những nét đẹp truyền

thống của người phụ nữ Việt Nam, "là người có tính cách dân tộc hơn ai hết", mang "cái đẹp đẽ vĩ đại của dân tộc Việt Nam"

Đó là cô Thảo, cô Hoa luôn nặng lòng với quê hương nguồncội Đó là chị Sương, chị Duyên đằm thắm, thủy chung hết mựctrong tình yêu, khát khao hạnh phúc Đó là người mẹ dịu dàngluôn ở bên con, dìu dắt nâng đỡ, khích lệ con trong khoảnh

khắc tựu trường đáng nhớ của cuộc đời Những người phụ nữ

-họ luôn là suối nguồn yêu thương gần gụi nhất đối với đứa trẻ

Tóm lại, đứa trẻ trong sáng tác của Thanh Tịnh có nhiềunét gần gũi với đứa trẻ trong sáng tác của Thạch Lam hơn HồDzếnh, vừa hồn nhiên trong sáng vừa nhạy cảm, tinh tế và giàutrắc ẩn trước những biến chuyển của cuộc sống quanh mình Đóchính là bản thể của tính thiện, là thiện căn mà mỗi nhà văn đềumuốn nâng niu gìn giữ bởi đó là vốn quý của đời

Truyện ngắn Hồ Dzếnh rất ít nhân vật, chủ yếu xoayquanh những thành viên trong một gia đình Việt – Hoa không

lấy gì làm đông đúc, mở rộng ra đến vài người thân thiết trong

làng Nhân vật trung tâm của tập truyện là đứa trẻ - Hồ Dzếnh.

Đó là đứa trẻ mang đầy mặc cảm thân phận, mặc cảm về nơichốn và mặc cảm về sự dị biệt huyết thống, văn hóa Cuộc gặp

gỡ định mệnh tạo nên cuộc hôn nhân giữa một người đàn ôngTrung Hoa và một cô gái Việt Nam chính là nguyên nhân tạonên mặc cảm ấy Cảm nhận điều này từ khi còn là một đứa trẻ,cái tôi Hồ Dzếnh luôn mang nặng cảm cảm bơ vơ Mặc cảmnày đè nặng lên quãng đời thơ ấu của nhà văn tạo nên một thời

ấu thơ bị tổn thương sâu sắc chứ không bình yên trong trẻo nhưThạch Lam, Thanh Tịnh, thậm chí để lại "di chứng" trong tâmhồn tác giả, tạo nên một phần tính cách buồn rầu, nhút nhát củanhà văn khi đã trưởng thành

Tuy vậy, mặc cảm không giết chết tình yêu của đứa trẻdành cho quê cha và quê mẹ Có chăng, nó chỉ khiến cho tìnhyêu ấy đau đáu, khắc khoải hơn Đó là bản tính thiện vẫn còngiữ được trong đứa trẻ sớm phải nếm trải nhiều buồn rầu củacuộc đời Dẫu chưa một lần được đặt chân đến quê cha nhưngđứa trẻ luôn hướng về nơi đó với lòng ngưỡng vọng và tưởng

tượng ra cảnh "hoàng hôn ở đây ưu hoài như một chinh phụ nhớ chồng" (Ngày gặp gỡ) Có những lúc không gian Trung Hoa mê hoặc và cuốn cảm xúc của đứa trẻ đi rất xa, đến tận "miền sa

mạc Mông Cổ, trôi qua Thiểm Tây, Cam Túc, luồn vào những khu rừng không tên của hai tỉnh Lưỡng Quảng" (Chú Nhì) Tuy

nhiên tình yêu quê cha thường gắn với những tưởng tượng xavời, còn tình yêu dành cho quê mẹ mới là tình cảm giản dị, cóthật, luôn hàm chứa sự biết ơn Đó là nơi đứa trẻ đã được sinh

ra, nuôi dưỡng và trưởng thành, có những người thân yêu nhưcha, mẹ, anh, chị, em Có những khi tình yêu ấy mãnh liệt đến

độ bật thốt thành lời: "Hỡi nước Nam! Tôi nghiêng lòng xuống Người, trên những luống cày mà hương thơm còn phảng phất…

vì tôi đã thề yêu Người trên bậc tuyệt vời của tôn giáo" (Chị Yên) Thật khó để so sánh hai thứ tình cảm ấy bởi đối với đứa

trẻ tình yêu quê cha hay quê mẹ đều thiêng liêng, cao trọng, đôi

khi nó còn khiến cho cái tôi tác giả lâm vào tình thế khó xử: "có

ai hỏi tôi yêu nước Nam hay nước Trung Hoa, thì tôi chỉ còn biết … khóc" (Thằng cháu đích tôn) Nỗ lực tìm kiếm một miền

đất lý tưởng để có thể thỏa mãn được những mối giao thoaphức hợp của mình mà không phải phản bội cả hai xứ sở nhưngkhông tìm thấy vùng đất đó, cái tôi Hồ Dzếnh luôn mang trong

mình "những giằng xé âm thầm, những khắc khoải triền miên của một kẻ chơi vơi giữa hai bờ xứ sở" [47;124].

Mặc cảm thân phận và hoàn cảnh sống tuy có đôi khikhiến cho đứa trẻ Hồ Dzếnh tỏ ra ghen ghét đố kỵ hay vô tâm

với người thân (Thằng cháu đích tôn, Chị Yên, Chú Nhì) nhưng

vượt lên tất cả, cuối cùng đứa trẻ luôn cảm thông và thấu hiểu

họ Trong vai một đứa bé ngoái nhìn lại tuổi thơ của chínhmình, Hồ Dzếnh thường tỏ ra áy náy, day dứt, thậm chí hối hận

vì có lúc còn hiểu sai, hiểu lầm và đối xử không phải với ngườithân Sau tất cả hiếu lầm, đứa trẻ xót xa nhận ra họ chỉ là nhữngthân phận lưu lạc đáng thương Hầu như ai cũng mang mộtgánh nặng lưu đày, từ người cha, chú Nhì, anh cả, anh hai đếnngười chị dâu cả, em Dìn, chị Yên, anh đỏ Phụ, chồng chị đỏ

Đương Theo Phạm Thị Thu Hương: "Hồ Dzếnh không tả lại một cách cụ thể cuộc sống của những con người đó, cũng không tả lại cảnh lưu lạc, mà chỉ diễn tả cảm giác về sự lưu lạc thông qua cảm giác không gian: một không gian ngàn trùng xa cách, không có đường về" [47;129] Không gian ấy là Tân Thế Giới "Xa Xa và xa" trong tưởng tượng của chị đỏ Đương về nơi chồng mình đang lưu lạc Hay đó là "một góc biển xa xôi, nơi phiêu lưu của một linh hồn phóng dật" là anh hai… Người ở lại

hình dung về không gian xa ngái thì bất lực, người đang trênchặng đường lưu lạc thì cô đơn đến tận cùng Họ lúc nào cũng

chỉ có một mình Người anh Cả lúc sống đã chỉ "sống với mình hơn là sống với mọi người xung quanh", đến lúc chết cũng phải

"nhắm mắt ở một chốn vắng ngắt loài người" Cuộc đời người chị

dâu Trung Hoa từ khi đặt chân vào gia đình chồng Việt Namcũng giống như một cuộc lưu đày lớn và tuyệt vọng, chìm trongcông việc và bổn phận với những tháng năm buồn bã bất tận.

Phạm Thị Thu Hương khi khảo sát văn xuôi nghệ thuật

của Hồ Dzếnh đã đi đến kết luận: "cái phần tinh hoa nhất, cái chất rung động đặc biệt làm nên phong cách nhà văn, chính là phần viết về quá khứ, về thân phận những con người đã đi qua tuổi thơ ông, trong đó có những người mẹ, người chị, người

em, "những người đàn bà nhà quê đau khổ, chua xót nhưng vẫn

bị sống quên lãng sau lũy tre xanh", "những người đàn bà Việt Nam đã làm nên đất nước này" [47;131] Quả thật, Hồ Dzếnh đã

viết chân thật và cảm động về những người phụ nữ mà ông thực

sự gắn bó, trân trọng và yêu thương, từ người mẹ nghèo đếnngười chị dâu bất hạnh, từ thím Củ, chị đỏ Đương, chị Yên đến

em Dìn, em Phin… Họ là những người phải chịu đau khổ từ lúclọt lòng và sẽ phải đau khổ cho đến hết cuộc đời, là hiện thân và

nạn nhân của "định mệnh khắt khe", "duyên phận tối tăm và buồn rầu" Sức chịu đựng của họ khiến người ta phải ái ngại và kính

phục Đó là thím Củ từng một thời e lệ mảnh mai với đôi chân

"bó nhỏ" nay phải lam lũ vật lộn kiếm sống nuôi cả đàn con thơ

dại; là người chị dâu Trung Hoa chập chững và đau đớn đặt gótsen hồng một thuở xuống những cánh đồng bùn lầy rét buốt của

làng Đông Bích Họ khóc nhiều hơn nói, họ hiếm cười và nếu

có cười thì cũng "cười gần như khóc", "cười chua chát cực điểm",

"cười đau đớn", "cười dữ dội quá, lạnh lẽo quá" Họ sống với mình

là chính bởi không được thấu hiểu và sẻ chia Sự buồn rầu gầnnhư là tiền định mà người phụ nữ phải mang trong đời Nhưng

họ là những người "tận tụy với nghĩa vụ làm người", tận tụy với

bổn phận và thiên chức của người phụ nữ Đứa trẻ Hồ Dzếnh

trân trọng gọi họ là "Người thiếu phụ Việt Nam", "Người đàn bà Việt Nam chân chính", "Người mẹ Việt Nam",…

Nhưng có lẽ, người phụ nữ gần gũi thân thương nhất vớiđứa trẻ chính là mẹ, đó là một người mẹ bằng xương bằng thịtnhững cũng là biểu tượng của người mẹ Việt Nam Ký ức tuổithơ của Hồ Dzếnh vẫn vẹn nguyên hình ảnh người mẹ nghèo

hết lòng vì con: "Dưới ánh nắng vàng vọt của buổi chiều hè, tôi nhận thấy mẹ tôi vui mừng một cách đau khổ Một tay người giữ chiếc nón, còn tay kia thì run run Người lách mình cho khỏi bị gai ở hàng rào vướng Quần áo người tiều tụy nhuộm ánh nắng xế chiều" Người có thể chấp nhận hi sinh, mang tiếng

xấu để con được ăn học nên người Người mẹ ấy luôn yêu con

"bất chấp cả lời kháng nghị của trời đất, bất chấp cả những thói xấu của thằng con" Là một kẻ luôn mang nặng mặc cảm dị biệt,

"thiếu quê hương" ngay từ nhỏ, Hồ Dzếnh đã tìm thấy nơi