Nghiên cứu khu kinh tế cửa khẩu ở vùng đông bắc và tác động đến sự phát triển kinh tế

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN Trải qua 15 năm với chính sách thí điểm lần đầu tiên áp dụng tại cửa khẩuMóng Cái Quảng Ninh, đến nay, khu kinh tế cửa khẩu KKTCK đã trở thành mộtloạ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

THÁI NGUYÊN - 2015

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS VŨ VÂN ANH

THÁI NGUYÊN - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu vàkết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, dựa trên các nguồn thông tin tư liệuchính thức với độ tin cậy cao và chưa từng được ai công nhận trong bất cứ một côngtrình nào khác

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Thuần

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian nghiên cứu, thực hiện đề tài này, tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của Ban Giám hiệu, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, các thầy giáo, cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình.

Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng biết ơn sâu sắc tới:

TS Vũ Vân Anh, đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn này.

Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo – Bộ phận Sau Đại học, Khoa Địa lí và các thầy giáo, cô giáo giảng dạy chuyên ngành của Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này.

Các phòng, ban, cơ quan chuyên môn của khu KTCK vùng Đông Bắc đặc biệt và ban quản lý KKTCK Lạng Sơn, Lào Cai đã cung cấp những tư liệu có giá trị trong thời gian tác giả làm đề tài.

Trong quá trình thực hiện đề tài luận văn, bản thân tôi đã có nhiều cố gắng nhưng không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy, cô và các bạn đồng nghiệp để đề tài luận văn được hoàn thiện hơn.

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2015

Học viên

Nguyễn Thị Thuần (Khóa học 2013 - 2015)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục viết tắt iv

Danh mục các bảng v

Danh mục các hình .vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài 2

3 Mục tiêu, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu 4

4 Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu

5 5 Những đóng góp của đề tài 7

6 Bố cục của luận văn 7

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KHU KINH TẾ CỬA KHẨU 8

1.1 Cơ sở lí luận 8

1.1.1 Một số khái niệm 8

1.1.1.1 Cửa khẩu 8

1.1.1.3 Khu kinh tế 8

1.1.1.4 Khu kinh tế cửa khẩu 9

1.1.2 Đặc điểm, vai trò của khu kinh tế cửa khẩu 9

1.1.2.1 Đặc điểm của Khu kinh tế cửa khẩu 9

1.1.2.2 Vai trò của Khu kinh tế cửa khẩu 12

1.1.3 Các nhân tố ảnh hưởn đến sự phát triển khu kinh tế cửa khẩu biên giới

12 1.1.4 Tiêu chí đánh giá phát triển khu kinh tế cửa khẩu biên giới 16

1.2 Cơ sở thực tiễn 17

1.2.1 Phát triển khu kinh tế cửa khẩu của Trung Quốc 18

1.2.2 Phát triển khu kinh tế cửa khẩu ở Thái Lan

19 1.2.3 Phát triển các KKTCK ở Việt Nam 21

Tiểu kết chương 1 24

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÁC KHU KINH TẾ CỬA

KHẨU Ở VÙNG ĐÔNG BẮC VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN

KINH TẾ 25

2.1 Khái quát chung về các tỉnh biên giới vùng Đông Bắc Việt Nam 25

2.1.1 Vị trí địa lí và lãnh thổ 25

2.1.2 Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên 27

2.1.2.1 Địa hình, địa mạo 27

2.1.2.2 Tài nguyên khí hậu, đất và nước 27

2.1.2.3 Tài nguyên khoáng sản 28

2.1.2.4 Tài nguyên du lịch 29

2.1.3 Dân cư và lao động 30

2.1.3.1 Dân số và dân tộc 30

2.1.3.2 Trình độ của lực lượng lao động 30

2.1.4 Điều kiện kinh tế - xã hội 31

2.1.5 Cơ sở hạ tầng kinh tế và xã hội 32

2.1.5.1 Giao thông 32

2.1.5.2 Phát triển thông tin liên lạc, giáo dục y tế 34

2.1.5.3 Nguồn vốn đầu tư 35

2.2 Nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động KKTCK tiểu vùng Đông Bắc 35

2.2.1 Xu hướng toàn cầu hóa, khu vực hóa 35

2.2.2 Quan hệ hữu nghị giữa Việt Nam -Trung Quốc 36

2.2.3 Nhân tố tự nhiên 36

2.2.4 Trình độ phát triển kinh tế - xã hội và cơ sở hạ tầng 37

2.2.5 Chính sách phát triển biên giới 38

2.2.5.1 Chính sách phát triển biên mậu của Trung Quốc 38

2.2.5.2 Chính sách phát triển biên mậu của Việt Nam 41

2.3 Thực trạng phát triển các khu kinh tế cửa khẩu và tác động của nó đến sự phát triển kinh tế ở vùng Đông Bắc 42

2.3.1 Quá trình hình thành các khu kinh tế cửa khẩu ở vùng Đông Bắc 42

2.3.2 Thực trạng các KKTCK và tác động của nó đến kinh tế - xã hội ở vùng Đông Bắc 44

2.3.2.1.Tình hình phát triển không gian lãnh thổ về kinh tế và dân cư tại khu kinh tế cửa khẩu vùng Đông Bắc 45

2.3.2.2 Khái quát về phát triển không gian lãnh thổ kinh tế và dân cư của các

KKTCK ở vùng Đông Bắc: 46

2.3.2.2 Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội tại khu kinh tế cửa khẩu ở vùng Đông Bắc trong tương quan vành đai biên giới Việt - Trung 49

2.3.2.3 Đánh giá chung về các khu KTCK ở tiểu vùng Đông Bắc 54

2.3.2.4 Tác động của KKTCK đối với sự phát triển kinh tế - xã hội vùng Đông Bắc 59

Tiểu kết chương 2 72

Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KHU KINH TẾ CỬA KHẨU VÙNG ĐÔNG BẮC ĐẾN NĂM 2020 74

3.1 Quan điểm và mục tiêu phát triển 74

3.1.1 Quan điểm phát triển 74

3.1.2 Mục tiêu phát triển 77

3.2 Định hướng phát triển KKTCK vùng Đông Bắc đến năm 2020 77

3.3 Một số giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục phát triển KKTCK vùng Đông Bắc Việt Nam 80

3.3.1 Hoàn thiện công tác quy hoạch không gian lãnh thổ kinh tế -xã hội các khu kinh tế cửa khẩu biên giới 80

3.3.2 Tiếp tục hoàn thiện chính sách xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh tại các khu kinh tế cửa khẩu 83

3.3.3 Tạo bước đột phá về xây dựng và nâng cấp chất lượng kết cấu hạ tầng kỹ thuật phục vụ cho phát triển kinh tế tại các khu kinh tế cửa khẩu 85

3.3.4 Tăng cường công tác vận động xúc tiến đầu tư và đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư vào khu kinh tế cửa khẩu 85

3.3.5 Nâng cao tính chủ động, đẩy mạnh cải tiến ứng dụng tiến bộ công nghệ và tăng cường năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam 88

3.3.6 Tăng cường củng cố an ninh quốc phòng ở các khu kinh tế cửa khẩu 88

3.3.7 Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường bảo vệ môi trường nhằm phát triển các khu kinh tế cửa khẩu theo hướng bền vững 89

Tiểu kết chương 3 91

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment)

Số hóa bởi Trung

T

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

Bảng 1.1 Đặc điểm các mô hình phát triển không gian của KKTCK 11Bảng 1.2: Các CKQT và Khu KTCK của Việt Nam 22Bảng 1.3: “Vành đai” CKQT khu vực biên giới Việt - Trung 23Bảng 2.1 Diện tích và dân số các tỉnh biên giới vùng Đông Bắc Việt Nam năm 2013 25

Bảng 2.2 Tình hình sử dụng đất các tỉnh biên giới vùng Đông Bắc Việt Nam

năm 2013 28Bảng 2.3 Sự thay đổi cơ cấu lao động đã qua đào tạo của một số tỉnh biên giới

vùng Đông Bắc Việt Nam giai đoạn 2008 – 2012 31Bảng 2.4 Số cán bộ ngành y và ngành dược của 4 tỉnh biên giới Đông Bắc năm 2013 34

Bảng 2.5 Đầu tư trực tiếp của nước ngoài được cấp giấy phép năm 2013 35Bảng 2.6 GDP bình quân đầu người năm 2003 – 2010 38Bảng 2.7: Số KKTCK tiếp giáp với Trung Quốc ở vùng Đông Bắc được thành

lập đến năm 2010 44Bảng 2.8 Phát triển không gian lãnh thổ kinh tế và xã hội các KKTCK biên

giới Việt - Trung năm 2010 48Bảng 2.9 Tình hình xuất nhập cảnh tại KKTCK biên giới Việt - Trung 51Bảng 2.10 Tình hình huy động vốn đầu tư tại các KKTCK biên giới Việt - Trung 52

Bảng 2.11 Giá trị GDP của KKTCK tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2006 – 2013 65Bảng 2.12 Tình hình thu ngân sách thông qua hoạt động XNK trên địa bàn tỉnh

Lạng Sơn 66Bảng 2.13 Tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh lào Cai giai đoạn 2005 – 2013 68Bảng 2.14 Bảng 2.13 Tình hình thu ngân sách thông qua hoạt động XNK trên

địa bàn tỉnh Lào Cai 70Bảng 3.1: Dự báo một số chỉ tiêu phát triển kinh tế chủ yếu của các KKTCK

biên giới Việt - Trung đến năm 2020 80

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

Hình 1.1 Một số mô hình không gian của KKTCK 10

Hình 2.1 Bản đồ hành chính vùng Đông Bắc 26

Hình 2.2 Bản đồ nguồn lực ảnh hưởng đến sự phát triển KTCK vùng Đông Bắc 33

Hình 2.3 Kim ngạch XNK tại các KKTCK biên giới Việt - Trung 50

Hình 2.4 Mức đóng góp cho NSNN của các KKTCK biên giới 53

Hình 2.5 Bản đồ tình hình phát triển KKTCK vùng biên giới Đông Bắc 58

Hình 2.6 Biểu đồ GDP bình quân đầu người của Lào Cai so với vùng và cả nước 69

Hình 2.7 Bản đồ định hướng phát triển KKTCK vùng Đông Bắc 72

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

Trải qua 15 năm với chính sách thí điểm lần đầu tiên áp dụng tại cửa khẩuMóng Cái (Quảng Ninh), đến nay, khu kinh tế cửa khẩu (KKTCK) đã trở thành mộtloại hình KKT có vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh biêngiới nói riêng và của cả nước nói chung

Kinh tế cửa khẩu (KTCK) là một trong các nhân tố quan trọng tác động đếntăng trưởng và phát triển kinh tế của mỗi địa phương Việc trao đổi kinh tế qua biêngiới giữa các nước bất kể nước lớn hay nước nhỏ, nguồn tài nguyên thiên nhiên giàuhay nghèo, chế độ chính trị xã hội nào, cuối cùng đều nhằm mục tiêu tăng trưởngkinh tế Thực tế ngày nay cho thấy, KTCK đã và đang trở thành động lực trực tiếpthúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển của các quốc gia có nền kinh tế mở

Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia láng giềng có quan hệ hữu nghị,truyền thống và giao lưu kinh tế - thương mại lâu đời Triển vọng quan hệ kinh tếgiữa hai nước trong thời gian tới là rất lớn, phù hợp với xu thế hội nhập của các quốcgia trên thế giới cũng như chiến lược phát triển kinh tế đối ngoại của Việt Nam vàTrung Quốc Vì vậy, việc phát triển các khu KTCK biên giới Việt – Trung là một tấtyếu khách quan

Cùng với xu thế hội nhập lan tỏa mạnh mẽ trên toàn thế giới, mọi vùng đấtcủa Việt Nam cũng dần chuyển mình để tiến những bước dài trên con đường hội nhậpkinh tế quốc tế Được xác định là vùng có vị thế kinh tế - chính trị thuận lợi vùngĐông Bắc có các khu KTCK: Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Giang nơi đây trởthành đầu mối giao lưu giữa Việt Nam với các địa phương Trung Quốc cũng như cácnước vùng Trung Á, từ đó kết nối với các khu vực khác Trên thực tế, việc hình thànhkhu KTCK đã đem lại hiệu quả rõ rệt không chỉ bản thân các địa phương biên giới

mà còn là động lực thúc đẩy sản xuất trong tỉnh, mở đường cho hàng hóa Trung Quốctiến sâu vào nước ta và ngược lại, tạo đà phát triển các vùng kinh tế trọng điểm

Đông Bắc có 10 tỉnh thì trong đó có 4 tỉnh có KKTCK đó là: Lạng Sơn, HàGiang, Lào Cai, Cao Bằng giáp với Trung Quốc Nhận thức đúng đắn vị trí, vai tròquan trọng của việc phát triển KKTCK các tỉnh nói riêng và vùng Đông Bắc nói

chung trong công cuộc đổi mới, cần làm rõ cơ sở lí luận, thực tiễn của việc phát triểnkinh tế cửa khẩu của vùng Đông Bắc, qua đó chỉ rõ tác động của KKTCK đối với sựphát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh, đồng thời đề ra những giải pháp nhằm thúcđẩy phát triển KKTCK vùng Đông Bắc là vấn đề cấp thiết hiện nay Tuy vậy, việcphát triển các KKTCK ở Việt Nam nói chung và các KKTCK vùng Đông Bắc ViệtNam nói riêng trong những năm qua vẫn còn nhiều tồn tại, yếu kém, đặc biệt nhữngvấn đề đang đặt ra trong giai đoạn hiện nay khi mà nước ta đã gia nhập Tổ chứcthương mại thế giới Để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới, khai thác triệt để tiềm

năng, lợi thế của các KKTCK, thì việc lựa chọn đề tài " Nghiên cứu khu kinh tế cửa khẩu ở vùng Đông Bắc và tác động đến sự phát triển kinh tế” là hết sức cần thiết

trong giai đoạn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

* Trên thế giới

Nghiên cứu về phát triển các KKT, KKTCK nói chung, KKTCK biên giớiViệt - Trung được nhiều tác giả nước ngoài quan tâm, nhất là các nhà kinh tế họcTrung Quốc Có thể nêu lên một số công trình đã công bố của các tác giả sau đây:

Tác giả Mã Tuệ Quỳnh trong bài “Tăng cường vai trò lan tỏa của thương mại biên

giới, thúc đẩy bước phát triển mới trong quan hệ kinh tế Trung – Việt” đã đề cập đến

thực trạng phát triển kinh tế thương mại biên giới của tỉnh Quảng Tây sau hơn 15năm, kể từ khi Trung Quốc và Việt Nam bình thường hóa quan hệ năm 1991; thựctrạng phát triển KTCK của tỉnh Quảng Tây; những vấn đề tồn tại trong quá trình pháttriển kinh tế thương mại biên giới và đối sách áp dụng để phát huy ưu thế thương mạibiên giới, mở rộng quan hệ giao lưu thương mại giữa Trung Quốc và Việt Nam Mặc

dù tài liệu mới chỉ đề cập chủ yếu đến phát triển thương mại biên giới của tỉnh QuảngTây, song cũng đã giúp ích rất nhiều cho tác giả trong quá trình tham khảo để phântích đánh giá vai trò của các cửa khẩu biên giới trong quá trình phát triển các KKTCKcũng như tạo sự gắn kết, lan tỏa giữa các vùng, miền khác nhau để phát triển thươngmại giữa Trung Quốc và Việt Nam

Ngoài ra còn nhiều bài viết đã đăng tải trong các kỷ yếu hội thảo, hội nghị của

hai nước như: “Phương pháp nghiên cứu chính sách cho các đặc khu hợp tác kinh tế

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

n

Trung - Việt”, báo cáo Hội nghị lần thứ nhất Uỷ ban chỉ đạo hợp tác xuyên biên giới

Trung - Việt, Cơ quan phát triển Liên hợp quốc, tổ chức tại Côn Minh tháng 6 năm

2008 Tài liệu đã nêu bật được ý nghĩa quan trọng của việc xây dựng các đặc khu hợptác kinh tế Trung – Việt; đề xuất tư duy tổng thể cho việc xây dựng các đặc khu hợptác kinh tế Trung –Việt; đưa ra những trở ngại chủ yếu của việc xây dựng đặc khuhợp tác kinh tế Trung – Việt; kiến nghị một số chính sách mang tính chiến lược đốivới các đặc khu hợp tác kinh tế…

* Ở Việt Nam

Từ khi thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 53/2001/QĐ – TTg ngày 19tháng 4 năm 2001 về “chính sách đối với khu kinh tế cửa khẩu biên giới” đã có một

số nhà nghiên cứu, quản lí, báo chí viết bài xung quanh vấn đề này:

Các khu kinh tế cửa khẩu biên giới Việt – Trung và tác động của nó tới sự phát triển kinh tế hàng hóa ở Việt Nam TS Phạm Văn Linh, NXB Chính trị quốc

gia, Hà Nội năm 2001; đã đề cập đến nhiều nội dung về phát triển các KKTCK biêngiới phía Bắc Việt Nam, phân tích vị trí, tầm quan trọng của KKTCK trong quá trìnhphát triển kinh tế hàng hóa, hội nhập và mở cửa kinh tế, thực trạng quá trình hìnhthành, phát triển và tác động của các KKTCK đến sự phát triển kinh tế hàng hóa ởViệt Nam; trên cơ sở đó đề xuất các quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm phát huytác dụng tích cực của các KKTCK

Khu kinh tế - quốc phòng trên địa bàn Tây Bắc nước ta hiện nay của Trần Thanh Quang, 2006 Tác giả đã đánh giá tình hình các khu kinh tế cửa khẩu Việt

Nam nằm tại các vùng tiếp giáp 3 nước láng giềng Trung Quốc, Lào, Campuchia Vànhận định: Từ áp dụng các chính sách thí điểm trước đây, đặc biệt là Quyết định53/2001/QĐ – TTg, các khu kinh tế cửa khẩu đã có những tác dụng tích cực, gópphần thúc đẩy tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh cũng như của cảnước Bên cạnh đó tác giả còn nhận định: Hạn chế lớn nhất khu kinh tế cửa khẩu hiệnnay do vị trí các khu kinh tế cửa khẩu Việt Nam – Trung Quốc ở xa các trung tâmkinh tế và hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội còn kém, đòi hỏi nhu cầu đầu tưlớn

Một số chính sách và giải pháp chủ yếu cấp bách nhằm phát triển quan hệ thương mại khu vực biên giới Việt - Trung Đây là đề tài nghiên cứu cấp bộ, của Bộ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

thương mại, hoàn thành năm 2000; đã tập trung đi sâu nghiên cứu thực trạng các hoạtđộng thương mại tại khu vực biên giới Việt – Trung, đánh giá hệ thống chính sáchmậu dịch biên giới của Trung Quốc và ảnh hưởng của nó tới môi trường thương mạikhu vực biên giới Việt –Trung; trên cơ sở đó đã đưa ra các quan điểm và đề xuất cácgiải pháp chủ yếu để thúc đẩy sự phát triển thương mại khu vực biên giới Việt - Trung

Qua đánh giá sơ bộ về tình hình nghiên cứu có thể thấy rằng, các công trìnhnghiên cứu đã được thực hiện chỉ mới đề cập sơ bộ đến một khía cạnh khu KTCK màchưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu khu KTCK và tác động của nó đối với

sự phát triển vùng Đông Bắc Tuy nhiên các nghiên cứu này sẽ là tiền đề quan trọngđịnh hướng và bổ sung cho hướng nghiên cứu của đề tài

3 Mục tiêu, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục tiêu của đề tài

Trên cơ sở hệ thống hóa những vấn đề lí luận và thực tiễn về KKTCK, đề tàiphân tích thực trạng phát triển của KKTCK và tác động của nó đối với sự phát triểnkinh tế vùng Đông Bắc, từ đó đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển một

số khu kinh tế cửa khẩu ở vùng Đông Bắc

3.2 Nhiệm vụ

- Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn về khu KTCK

- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển khu KTCKcủa vùng Đông Bắc, thực trạng hoạt động giai đoạn 2006 – 2013 và tác động củaKKTCK đến vùng Đông Bắc

- Đề xuất giải pháp phát triển KKTCK ở vùng Đông Bắc

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung, vì phát triển KKTCK có phạm vi rộng, trong luận văn này sẽ tập

trung nghiên cứu phát triển KKTCK về không gian lãnh thổ kinh tế -xã hội và pháttriển kinh tế tại các KKTCK trong đó nhấn mạnh đến các hoạt động giao lưu thươngmại, du lịch, dịch vụ

Về không gian: Hiện nay các tỉnh Việt Nam có biên giới đất liền tiếp giáp với

Trung Quốc gồm 7 tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai, ĐiệnBiên và Lai Châu Tại 7 tỉnh này đã có 8 KKTCK Trong phạm vi đề tài nghiên cứu

về vùng Đông Bắc nên lựa chọn 4 KKTCK đã và đang hoạt động tại 4 tỉnh vùng ĐB

để nghiên cứu Cụ thể là: KKTCK Đồng Đăng, tỉnh Lạng Sơn; KKTCK Lào Cai, tỉnhLào Cai; KKTCK Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng; KKTCK Thanh Thủy, tỉnh Hà Giang

Về thời gian: Luận văn nghiên cứu phát triển các KKTCK Việt Nam tiếp giáp

với Trung Quốc từ khi nhà nước ta mở cửa biên giới đến nay, số liệu chủ yếu từ năm

2006 đến 2013; đưa ra quan điểm, định hướng phát triển các KKTCK biên giới phíaBắc Việt Nam tiếp giáp với Trung Quốc giai đoạn đến năm 2020

4 Các quan điểm và phương pháp nghiên cứu

4.1 Các quan điểm chủ yếu

4.1.1 Quan điểm hệ thống – cấu trúc

Mỗi đối tượng nghiên cứu là một chỉnh thể thống nhất hay bộ phận của ột hệthống nào đó Vì vậy, khi nghiên cứu phải đặt đối tượng trong hệ thống để có cáchnhìn nhận sâu sắc, toàn diện Việc nghiên cứu về khu KTCK vùng Đông Bắc luônphải đặt trong mối tương quan với hệ thống các khu KTCK biên giới Việt – Trung.Trong mối quan hệ này khu KTCK vùng Đông Bắc là đơn vị phân vị cấp thấp hơn.Đồng thời khu KTCK này có đặc điểm, quy luật vận động, phát triển riêng nhưngluôn có mối quan hệ qua lại, chặt chẽ với các hệ thống khác và phải vận động theoquy luật của toàn hệ thống

4.1.2 Quan điểm lãnh thổ

Khu KTCK là hình thức tổ chức lãnh thổ sản xuất được tạo thành bởi cácthành tố: tự nhiên, lịch sử, trình độ phát triển kinh tế - xã hội, chính sách đối ngoại vàquan hệ kinh tế chính trị có mối quan hệ mật thiết gắn bó với nhau một cách hoànchỉnh Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá các nguồn lực phát triển KTCK thường đượcnhìn nhận trong mối quan hệ về mặt không gian hay lãnh thổ nhất định, phù hợp vớiđường lối, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của vùng nói riêng và nước ta nóichung để đạt được những giá trị đồng bộ về mặt kinh tế - xã hội và môi trường

4.1.3 Quan điểm sinh thái

Tất cả các hoạt động giao lưu, buôn bán đều diễn ra trong môi trường tựnhiên Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tác động trực tiếp đến sự phát triển khu kinh

tế cửa khẩu Bên cạnh nhưng thuận lợi thì hoạt động của KKTCK đã làm ảnh hưởng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

đến môi trường tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên Hoạt động của KKTCK không thểtách rời môi trường tự nhiên nhưng phải có giải pháp hiệu quả để không làm ảnhhưởng đến môi trường tự nhiên

4.1.4 Quan điểm lịch sử, viễn cảnh

Mọi sự vật, hiện tượng không ngừng vận động và biến đổi theo không gian

và thời gian Vận dụng quan điểm lịch sử và viễn cảnh khi nghiên cứu đề tài: Nghiêncứu những thay đổi trong hoạt động của các khu KTCK từ năm 2006 đến năm 2013(hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh, du lịch, thu hút đầu tư kinh doanh, thungân sách trên địa bàn…) Từ đó đánh giá đúng thực trạng và đề xuất một số giảipháp nhằm đẩy mạnh hoạt động của các khu KTCK ở vùng Đông Bắc

4.1.5 Quan điểm phát triển bền vững

Hoạt động kinh tế tại KKTCK góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển,tuy nhiên các hoạt động đó lại tác động đến môi trường, gây ô nhiễm môi trườngxung quanh Vì vậy, vận dụng quan điểm phát triển bền vững thể hiện việc phát triểnkinh tế ở các khu vực cửa khẩu phải kết hợp hài hòa với việc giải quyết các vấn đề xãhội, bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên hợp lý Đó là mục tiêu phát triển khuKTCK nói riêng và nền kinh tế của vùng nói chung một cách bền vững, hiệu quả

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp thu thập và xử lí sô liệu

Cơ sở tài liệu về khu kinh tế cửa khẩu, các mô hình…là tư liệu quan trọng choviệc nghiên cứu đề tài Để có được những tư liệu đó tác giả sưu tầm từ nhiều nguồntài liệu khác nhau, báo cáo và các niên giám thống kê, tính toán trên bản đồ…Trên cơ

sở đó xử lí các tư liệu liên quan đến đề tài

4.2.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh

Trên cơ sở tư liệu thu thập được tác giả phân tích tổng hợp so sánh theo yêucầu nội dung đề tài để làm nổi bật khu kinh tế cửa khẩu và tác động của nó đối với sựphát triển vùng Đông Bắc Phân tích đánh giá khu kinh tế cửa khẩu rồi so sánh vớicác khu kinh tế khác

4.2.3 Phương pháp bản đồ

Bản đồ là nơi bắt đầu và nơi kết thúc của địa lý Phương pháp bản đồ được

sử dụng để thể hiện trực quan và khoa học sự phân bố theo không gian và các phương

án quy hoạch và khu kinh tế cửa khẩu Dự kiến tác giả biên tập một số bản đồ: Bản

đồ hành chính các tỉnh Đông Bắc, bản đồ nguồn lực phát triển KKTCK vùng ĐôngBắc, bản đồ thực trạng KKTCK vùng Đông Bắc

4.2.4 Phương pháp GIS

Trong quá trình thực hiện đề tài máy vi tính là công cụ đắc lực giúp cho tácgiả thu thập, lưu trữ, xử lý và phân tích tài liệu Các phần mềm được ứng dụng như:Microsoft Excel, Wold, tra cứu website trên Internet, đặc biệt là phần mềm biên tậpbản đồ Mapinfo phần mềm đặc trưng trong nghiên cứu địa lý

- Trình bày có hệ thống về các vấn đề lý luận cơ bản về KKTCK

- Đưa ra những đặc thù của KKTCK vùng Đông Bắc

- Đánh giá đúng thực trạng phát triển của KKTCK của vùng Đông Bắc, sự tácđộng kinh tế - xã hội của KKTCK vùng Đông Bắc

- Luận văn góp phần cung cấp thêm những cơ sở khoa học cho các cơ quanban ngành của các tỉnh Lạng Sơn, Lào Cai, Cao Bằng, Hà Giang trong việc hoạchđịnh các chính sách phát triển KKTCK của các tỉnh nói riêng và vùng Đông Bắc nóichung

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, mục lục, phụ lục, kết luận và danh mục tài liệu thamkhảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về khu kinh tế cửa khẩu

Chương 2: Thực trạng phát triển các khu kinh tế cửa khẩu vùng Đông Bắc và

tác động của nó đến sự phát triển kinh tế giai đoạn 2006 – 2013

Chương 3: Định hướng và giải pháp phát triển khu kinh tế cửa khẩu vùng

Đông Bắc đến năm 2020

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

Theo Nghị quyết số 32/2005/NĐ – CP ngày 14/3/2005 về Quy chế cửa khẩu

biên giới đất liền “Cửa khẩu biên giới đất liền (CK biên giới) bao gồm: cửa khẩu

quốc tế, cửa khẩu quốc gia (CK chính) và cửa khẩu địa phương (CK phụ), được

mở trên các tuyến đường bộ, đường sắt, đường thuỷ trong khu vực biên giới theo Hiệp định về Quy chế biên giới đã được ký kết giữa Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam với Chính phủ nước láng giềng để thực hiện việc xuất, nhập và qua lại biên giới quốc gia” Cửa khẩu Việt Nam được hiểu như là những

nơi tại Việt Nam diễn ra các hoạt động xuất cảnh, nhập cảnh, xuất khẩu, nhậpkhẩu, quá cảnh và qua lại biên giới quốc gia đối mới người, phương tiện, hàng hoá

và các tài sản khác[12]

+ Cửa khẩu quốc tế được mở cho người, phương tiện, hàng hoá của Việt

Nam, nước láng giềng và nước thứ ba xuất, nhập qua biên giới quốc gia

+ Cửa khẩu chính (cửa khẩu quốc gia) được mở cho người, hàng hoá của

Việt Nam, nước láng giềng xuất, nhập khẩu qua biên giới quốc gia

+ Cửa khẩu phụ được mở cho người, phương tiện, hàng hoá của Việt Nam

và nước láng giềng ở khu vực biên giới, vùng biên giới qua lại biên giới quốc gia

1.1.1.3 Khu kinh tế

Theo Nghị định số 29/2008/NĐ – CP của Chính phủ ban hành ngày 13/3/2008

quy định về khu công nghiệp, khu chế xuất và khu kinh tế: “Khu kinh tế là khu vực

có không gian kinh tế riêng biệt thuận lợi cho các nhà đầu tư, có ranh giới địa lí xác định, được thành lập theo quy định của Chính phủ” [15].

Khu kinh tế được tổ chức thành các khu chức năng gồm: khu phí thuế quan,khu bảo thuế, khu chế xuất, khu công nghiệp, khu giải trí, khu du lịch, khu đô thị, khudân cư, khu hành chính và các khu chức năng khác phù hợp với đặc điểm của từngkhu kinh tế

1.1.1.4 Khu kinh tế cửa khẩu

Cho đến nay, nhiều cơ sở lý thuyết liên quan đến KKTCK được đề cập nhữngkhái niệm KKTCK vẫn chưa có sự thống nhất cao từ các nhà nghiên cứu trong vàngoài nước vì tùy thuộc vào điều kiện hình thành và phát triển đặc thù của nước mình

Theo Nghị định số 29/2008/NĐ – CP của Chính phủ và Quyết định số

33/2009/QĐ – TTg của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam đã xác định: “Khu kinh tế

cửa khẩu là khu kinh tế hình thành ở khu vực biên giới đất liền có cửa khẩu quốc tế hoặc cửa khẩu chính của các quốc gia, có dân cư sinh sống và được áp dụng những

cơ chế, chính sách phát triển đặc thù, phù hợp với đặc điểm từng địa phương sở tại nhằ mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất dựa trên việc quy hoạch, khai thác,

sử dụng, phát triển bền vững các nguồn lực, do đó Chính phủ hoặc Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập”[15;13].

Như vậy, khu KTCK đặt lên hàng đầu là các hoạt động về thương mại – dịch

vụ, gắn với cửa khẩu và chịu tác động mạnh mẽ của chính sách biên mậu của cácnước láng giềng có đường biên giới chung Đó là nguồn hàng hóa, dịch vụ tại chỗ và

từ các nơi khác (các vùng kinh tế, khu công nghiệp, khu chế xuất) là rất quan trọng đểđảm bảo hiệu quả hoạt động của nó Trên thực tế khu KTCK có mối quan hệ qua lạivới các hình thức và mô hình kinh tế khác

Cách hiểu này nêu rõ hai vấn đề cốt lõi của KKTCK biên giới:

- KKTCK biên giới là một không gian lãnh thổ về kinh tế, đồng thời cũng

là không gian lãnh thổ về dân cư;

- KKTCK lấy hoạt động giao lưu kinh tế qua cửa khẩu biên giới làm hoạt động chính

1.1.2 Đặc điểm, vai trò của khu kinh tế cửa khẩu

1.1.2.1 Đặc điểm của Khu kinh tế cửa khẩu

- Các KKTCK cách xa trung tâm kinh tế chính trị nước mình

- Dân cư tại các khu kinh tế ở các nước láng giềng có sự tương đồng về văn hóa,truyền thống, tín ngưỡng tôn giáo ;

- Có sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế - xã hội - môi trường và chấtlượng cuộc sống ;

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

- Hợp tác và cạnh tranh là đặc trưng chủ yếu ;

- Hợp tác và giao lưu kinh tế dựa trên nguyên tắc tôn trọng chủ quyền của nhau, bình đẳng cùng có lợi

1.a Mô hình đường thẳng 1.b Mô hình quạt giao nhau ở cán

1.c Mô hình quạt giao nhau ở cánh 1.d Mô hình lan tỏa

Hình 1.1 Một số mô hình không gian của KKTCK

Nguồn: Theo nghiên cứu của PGS.TS Phạm Văn Linh

Chú thích: - khu kinh tế cửa khẩu

- Đường biên giới

- Đường giao thông đô thị

- Đô thị, KCN

Bảng 1.1 Đặc điểm các mô hình phát triển không gian của KKTCK

Mô hình Đường thẳng Quạt giao

Cạnh biên giới

có các khu đôthị, KCN tậptrung

Các khu đô thị

và KCN, cácvùng sản xuấtkhông tập trung

ở gần biên giớinhư các môhình trên

dân cư qua lại sau đó

do nhu cầu trao đổi

tăng, giao thông phát

triển thành cửa khẩu

Việc trao đổihàng hóa tậptrung về khukinh tế theođường giaothông gần nhất

Hàng hóa haibên trao đổiphân tán ởnhiều cặp chợbiên giới

Hàng hóa đượctrao đổi phát tán

ở nhiều cặpchợ, thị trấnbiên giới

Đặc điểm - Là mô hình có nhiều

ưu điểm: vừa giảm

tập trung cao về biên

- Thích hợp vớibiên giới có địahình bằngphẳng đông dâncư

- Mang tính tựphát do tậpquán sinh hoạtdân cư, pháttriển theo yêucầu, lợi dụngcác yếu tố tựnhiên

Nguồn: Tổng hợp của tác giả

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

Như vậy, mô hình đường thẳng là mô hình có nhiều ưu điểm: vừa giảm tập

trung cao về biên giới, cũng có thể sử dụng kênh hàng hóa nhập khẩu và xuất khẩuvới lợi thế về giao thông Đây là mô hình cơ sở cho các mô hình khác

1.1.2.2 Vai trò của Khu kinh tế cửa khẩu

Kinh tế cửa khẩu từ lâu đời đóng góp rất lớn đối với nền kinh tế đất nước, nótác động đến mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội cả nước nói chung và các tỉnhbiên giới nói riêng

- Tạo điều kiện phát huy tiềm năng, ưu thế các địa phương biên giới nhằm tăngcường giao thương giữa các nước có chung đường biên giới, đẩy mạnh phát triển du lịch, công nghiệp, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế của các tỉnh có cửa khẩu

- Thu hút mạnh mẽ nguồn vốn đầu tư từ nhiều nguồn khác nhau để xây dựng

cơ sở hạ tầng, mở rộng sản xuất kinh doanh, phát triển có hiệu quả nhiều lĩnh vực củahoạt động kinh tế cửa khẩu

- Góp phần mở rộng các hoạt động giao lưu buôn bán, mở rộng thị trường, tìmđầu ra cho sản phẩm, tăng kim ngạch xuất nhập khẩu, tạo lợi thế cạnh tranh trước mắt

và lâu dài cho các sản phẩm, ngành chủ lực; ngành xây dựng các hệ thống, mạng lướiphân phối, cung cấp các dịch vụ đi kèm

- Hạ tầng cơ sở vật chất kĩ thuật được cải thiện đáng kể, góp phần thúc đẩyphát triển kinh tế địa phương, cải thiện chất lượng cuộc sống người dân địa phương

và các khu vực lân cận

- Tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương và thu hút nhiều cá nhân ,doanh nghiệp, người lao động đến kinh doanh, làm việc trong các ngành của KTCK

- Thiết lập quan hệ hữu nghị, hợp tác giữa Việt Nam với các nước láng giềng

và các nước trong khu vực, mở rộng và nâng cao hơn nữa quan hệ hợp tác kinh tế,thương mại giữa nước ta với những nước có chung đường biên giới; góp phần giữvững hòa bình và an ninh quốc phòng, ổn định xã hội ở vùng biên giới hai nước

1.1.3 Các nhân tố ảnh hưởn đến sự phát triển khu kinh tế cửa khẩu biên giới

Về đại thể, có rất nhiều nhân tố và nhóm nhân tố ảnh hưởng đến quá trìnhhình thành và phát triển các KKTCK bao gồm cả nhân tố bên trong và nhân tố bênngoài bởi lẽ đây là mô hình kinh tế được hình thành và phát triển từ lâu đời (dưới các

hình thức và quy mô khác nhau nhưng tính chất và đặc điểm vẫn giữ nguyên bản chấtvốn có của nó), chịu nhiều yếu tố ảnh hưởng và chi phối dưới nhiều chiều, hướng tácđộng Trong đó nổi lên các nhóm nhân tố chủ yếu sau:

* Nhân tố bên ngoài

- Thứ nhất, các yếu tố tự nhiên (vị trí địa lí, khí hậu, địa hình, môi trường…)

Việc lựa chọn xây dựng các KKTCK trước hết phải căn cứ vào điều kiện tự nhiên,

đó phải là nơi có những thuận lợi về vị trí địa lí “đắc địa”, phù hợp với giao lưu kinh

tế - thương mại biên giới, là cầu nối kinh tế trong và ngoài nước, bởi đây là đầu nốiphát triển không gian kinh tế mở nước ta

- Thứ hai, yếu tố lịch sử Quan hệ giao lưu kinh tế giữa nước ta với các nước

láng giềng có lịch sử từ lâu đời, xuất phát từ các chuyến cống phẩm bàn giao giữa cácnước cũng như hình thành từ các phiên chợ biên giới trao đổi các vật phẩm địaphương phục vụ nhu cầu hàng ngày và sản xuất tại chỗ Cứ như thế, các tuyến đườngmòn biên giới hình thành là cơ sở phát triển các tuyến, các hành lang kinh tế - giaothông sau này, các phiên chợ ba hay bảy ngày, ngày xưa giờ nâng lên thành chợthường nhật, chợ biên giới, chợ cửa khẩu được tổ chức quy mô với cơ sở hạ tầngkhang trang, rộng rãi hiên nay

- Thứ ba, trình độ phát triển kinh tế - xã hội, trình độ dân trí, các vấn đề giáo

dục, y tế, phong tục tập quán…cũng ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển KTCK Kinh

tế càng phát triển, lượng hàng hóa luân chuyển trên thị trường càng tăng cao nhằmđáp ứng nhu cầu cơ bản và ngày càng của người tiêu dùng Muốn thế, các dòng vậtchất đầu vào, sản phẩm đầu ra phải đủ lớn để đáp ứng nhu cầu đó Kinh tế trong nộiđịa phát triển, các dòng hàng hóa, dịch vụ được vận chuyển nhanh với quy mô ngàycàng lớn ra các vùng biên, thông qua cửa khẩu đến thị trường các nước Bán kính tiêuthụ càng mở rộng với những hạt nhân và các trung tâm thương mại có tiềm lực vềkinh tế sẽ phát triển càng nhanh Bán kính tiêu thụ càng mở rộng với những hạt nhân

là các trung tâm thương mại có tiềm lực về kinh tế sẽ phát triển càng nhanh, từ đóhình thành nên các cực, tuyến điểm trong giao thương các nước

- Thứ tư, chính sách đối ngoại và quan hệ kinh tế - chính trị Bầu không khí

chính trị của các nước trong khu vực mà trực tiếp là quan hệ giữa các nước láng giềng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

có chung đường biên ảnh hưởng rất nhiều đến sự hình thành và phát triển KTCKnước ta không chỉ trong quá khứ, hiện tại mà cả trong tương lai Lịch sử nước ta đãchứng kiến nhiều thời kì, khi trong quan hệ hai nước lắng xuống, khu vực biên giớitrở thành điểm nóng về an ninh, trính trị, phải đóng cửa hàng loạt các cửa khẩu biêngiới và khi đó trao đổi thương mại hầu như không diễn ra Chính vì thế, nhóm nhân tốnày không chỉ ảnh hưởng mà còn chi phối đến các nhân tố khác, điều này thể hiệnqua sự uyển chuyển, linh hoạt trong phân tích, xử lí và ban hành các chính sách pháttriển kinh tế cửa khẩu, nhất là khi nước ta hội nhập kinh tế khu vực và thế giới vớimức độ cạnh tranh gay gắt hơn

* Nhân tố bên trong

Thứ nhất, cơ sở hạ tầng kinh tế kỹ thuật và kinh tế - xã hội ở khu vực biên giới

phải phát triển đến trình độ nhất định

KKTCK là khu kinh tế được xác định trong phạm vi nhất định, có thể xem đó

là không gian kinh tế mở Khác với các khu công nghiệp, khu chế xuất, vị trí củaKKTCK ở các cửa khẩu trên đường biên giới với các nước và phạm vi của KKTCKkhông có ranh giới rõ ràng, trong hàng rào và ngoài hàng rào như khu công nghiệp,khu chế xuất

Vị trí địa lý của các cửa khẩu ở xa các trung tâm kinh tế, kinh tế kém pháttriển, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp canh tác truyền thống, địa hình hiểm trở, giaothông đi lại khó khăn Do đó, để hình thành các KKTCK phải quan tâm tới phát triển

cơ sở hạ tầng, đặc biệt là hệ thống đường giao thông Quá trình hình thành cácKKTCK là do nhu cầu phát triển của nền kinh tế của mỗi quốc gia, trước hết là nhucầu về trao đổi hàng hóa ngày càng tăng Cùng với sự phát triển của nền kinh tế quốcdân, các hoạt động kinh tế, hoạt động xuất nhập khẩu tăng nhanh về quy mô, tốc độ,

cơ cấu chủng loại hàng hóa KTCK phát triển đòi hỏi phải xây dựng hệ thống kết cấu

hạ tầng kỹ thuật và xã hội tương ứng Hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt,đường không, bến bãi, kho tàng với các phương tiện vận tải bảo quản hiện đại, côngsuất lớn Hệ thống mạng thông tin với các đường truyền đáp ứng yêu cầu thông tinchính xác, kịp thời, bảo mật an toàn cho doanh nghiệp về tình hình thông tin, giá cả,giao dịch, hợp đồng với đối tác…

Như vậy, hệ thống kết cấu hạ tầng, kinh tế đồng bộ được xem là tiền đề vậtchất cho sự phát triển của KKTCK Nó nối kết các vùng kinh tế trọng điểm, kinh tếđộng lực, kinh tế trong nước với nước ngoài hình thành các hành lang kinh tế Đồngthời với hoàn thiện kết cấu hạ tầng, kinh tế diễn ra quá trình xây dựng kết cấu hạ tầng

xã hội Các khu dân cư, đô thị mới mọc lên đáp ứng nhu cầu đời sống về ăn, ở, khámchữa bệnh, học hành, giải trí của các tầng lớp dân cư trong KKTCK

Thứ hai, sự phát triển hoạt động thương mại ở khu vực cửa khẩu biên giới

ngày càng tập trung quy mô lớn tất yếu dẫn đến việc phân công, chuyên môn hóa và hình thành KKTCK

Như chúng ta đã biết sản xuất hàng hóa là hình thức tổ chức kinh tế mà cácquan hệ kinh tế được thực hiện dưới hình thức quan hệ hàng hóa – tiền tệ, nó là loạihình kinh tế có tính lịch sử, tồn tại gắn liền với với một số phương thức sản xuất Sựphát triển của sản xuất hàng hóa có thể chia thành các giai đoạn:

Giai đoạn đầu ở trình độ thấp gọi là sản xuất hàng hóa giản đơn Giai đoạn sảnxuất hàng hóa phát triển ở trình độ cao, khi mà các quan hệ hàng hóa – tiền tệ trởthành phổ biến và các quy luật kinh tế của sản xuất hàng hóa đã phát huy đầy đủ tácdụng của nó, gọi là kinh tế thị trường Sản xuất hàng hóa giản đơn tồn tại trong nềnkinh tế nông nghiệp, sản xuất phân tán quy mô nhỏ dựa trên lao động thủ công, việcsản xuất ra sản phẩm để trao đổi nhằm mục đích giá trị sử dụng khác Quan hệ hànghóa – tiền tệ chưa trở thành hình thái thống trị phổ biến và các quy luật kinh tế củasản xuất hàng hóa tác động ở phạm vi hẹp và mức độ còn hạn chế

Quá trình phát triển của kinh tế thị trường dựa trên sự phát triển của phâncông, chuyên môn hóa theo ngành – lĩnh vực và theo lãnh thổ – vùng kinh tế Trongđiều kiện hội nhập quốc tế, hội nhập thị trường dân tộc, quốc gia với thị trường thếgiới, hoạt động buôn bán ở các cửa khẩu gia tăng mạnh mẽ về mọi mặt cả quy mô,tốc độ và cơ cấu chủng loại hàng hóa Lúc đầu các hoạt động trao đổi hàng hóa đượcthực hiện ở các chợ truyền thống ở vùng biên giới Mặt khác, hoạt động buôn bán quabiên giới đòi hỏi phải có những dịch vụ phục vụ cho nó, các bộ phận cung cấp dịch vụ

có xu hướng liên kết với nhau Có thể nói đó là tổng thể các quan hệ kinh tế phức tạpđan xen nhau mang tính đặc thù của KTCK, cần được tổ chức quản lý theo phương

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

pháp, hình thức, cách thức riêng KKTCK ra đời là kết quả tất yếu của quá trình phâncông lao động theo ngành và phân công – chuyên môn hóa theo vùng lãnh thổ

Thứ ba, trong điều kiện nền kinh tế thị trường hiện đại, việc hình thành và

phát triển KKTCK biên giới đòi hỏi phải có sự quản lý của Nhà nước

Hiện nay thế giới đang trong quá trình toàn cầu hóa, khu vực hóa và hội nhậpquốc tế Đây là là xu hướng phát triển của nền kinh tế thế giới hiện nay Quá trình này

đã lôi cuốn hầu hết các nước vào một hệ thống kinh tế thế giới trên cơ sở phân công,hợp tác lao động Quốc tế Các quốc gia khác vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, tàinguyên khoáng sản… là tiềm năng có thể phát huy lợi thế so sánh trong các quan hệkinh tế quốc tế Một mặt xét trên bình diện thế giới và khu vực, các quốc gia ngàycàng phụ thuộc vào nhau, mỗi quốc gia tham gia vào những phân khúc của thị trườngthế giới trong chuỗi giá trị gia tăng Mặt khác, quốc gia độc lập, có chủ quyền và thểchế chính trị, thể chế kinh tế riêng Mỗi quốc gia đều có lợi ích kinh tế của mình, tức

là có sự khác biệt về lợi ích kinh tế, thậm chí là xung đột với nhau

Rõ ràng KKTCK là hình thức tổ chức kinh tế thực hiện các quan hệ kinh tếquốc tế tất yếu cần phải có sự quản lý của Nhà nước Đó là quá trình có tính quy luậthình thành và phát triển của KKTCK Song ở đây về nhận thức cần phân biệt giữayêu cầu khách quan của quản lý nhà nước với quản lý của Nhà nước được thực hiệnbằng những phương thức, các biện pháp như thế nào là mang tính chủ quan Về vấn

đề này C.Mác đã chỉ ra: khi tiến hành các hoạt động chung tất yếu phải có sự chỉ huyphối hợp từ một trung tâm… và Nhà nước thực hiện chức năng của người nhạctrưởng điều phối hoạt động chung đó

Tóm lại, quá trình hình thành và phát triển KKTCK đòi hỏi Nhà nước trực tiếpcan thiệp các quá trình kinh tế – xã hội bằng việc ban hành cơ chế, chính sách riêngcho KKTCK Chất lượng, hiệu quả hoạt động của KKTCK phụ thuộc vào tính khoahọc và thực tiễn của cơ chế, chính sách đó

1.1.4 Tiêu chí đánh giá phát triển khu kinh tế cửa khẩu biên giới

Chỉ tiêu đánh giá sự phát triển KKTCK phản ánh kết quả về mặt số lượng vàchất lượng hoạt động của KKTCK Chính vì thế, việc xác định tiêu chí đánh giá pháttriển KKTCK cần phải dựa vào những căn cứ sau:

Một là, căn cứ vào nội dung của phát triển KKTCK Theo đó, các tiêu chí đánh

giá sự phát triển KKTCK phải phản ánh được nội hàm của khái niệm này

Hai là, căn cứ vào trình độ phát triển của KKTCK, bởi lẽ sự phát triển các

KKTCK là một quá trình từ thấp đến cao Do đó, số lượng các tiêu chí đánh giá cũng

có sự phát triển từ ít đến nhiều

Xuất phát từ đó, các tiêu chí đánh giá sự phát triển KKTCK chủ yếu là:

- Các tiêu chí phản ánh không gian lãnh thổ về kinh tế: Các tiêu chí này phản

ánh quy mô diện tích của KKTCK, các ngành nghề chủ yếu hoạt động trong KKTCK

- Các tiêu chí phản ánh sự phát triển xã hội tại KKTCK: Các tiêu chí này phản

ánh quy mô dân số, quy mô lao động, tỷ lệ dân số đô thị; thu nhập, đời sống của dân

cư tại KKTCK

- Các tiêu chí về phát triển kinh tế trong KKTCK, bao gồm:

+ Mức độ tăng trưởng thương mại và dịch vụ (phản ánh sự gia tăng về số lượng): Thể hiện khối lượng và giá trị hàng hoá được trao đổi tại KKTCK; tổng kim

ngạch xuất nhập khẩu hai chiều qua các cửa khẩu tại KKTCK; quy mô, tốc độ đầu tưtại KKTCK; số lượng người và phương tiện xuất nhập cảnh qua các cửa khẩu tạiKKTCK; các loại hình dịch vụ phục vụ phát triển thương mại và du lịch tại KKTCK;

1.2 Cơ sở thực tiễn

Trong số các nước hiện nay đang áp dụng chính sách tăng cường giao lưu kinh

tế qua các cửa khẩu biên giới, kinh nghiệm của Trung Quốc, Thái Lan và Lào đángđược chú ý Chẳng những vì hoạt động giao lưu kinh tế qua biên giới ở những nướcnày đang diễn ra sôi động, đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao mà còn vì đây là cácnước nằm trong khu vực châu Á, là đối tác thương mại lớn của Việt Nam và cónhững điều kiện gần gũi, tương đồng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

1.2.1 Phát triển khu kinh tế cửa khẩu của Trung Quốc

Sau hơn 20 năm mở cửa, tuy đã bắt đầu được khai thông một cách tích cực,khu vực biên giới Trung Quốc (gồm 8 tỉnh và khu tự trị) nhìn chung vẫn lạc hậu và

có khoảng cách xa với các vùng ven biển Việc kiên trì theo đuổi đường lối mở cửa

và những biến đổi trong phát triển kinh tế ở Trung Quốc và thế giới đã buộc nước nàyphải điều chỉnh và hoàn thiện chính sách này theo hướng đẩy nhanh mở cửa vùngbiên giới nội địa để phối hợp với các vùng Duyên hải Chính vì vậy, đã có một sốchính sách phát triển mới ra đời: chính sách cho phép một số nơi được làm giàutrước; chính sách cải cách mở cửa không chỉ dựa vào nguồn tài chính của Chính phủTrung ương mà còn “nới quyền, nhường lợi” cho các địa phương, doanh nghiệp; vàcác chính sách ưu đãi khác để phát triển kinh tế tại các khu vực lãnh thổ khác nhau.Các chính sách này được thực hiện với các nội dung không giống nhau, tùy thuộc vàođặc thù của từng khu vực

Về cơ bản, Chính phủ Trung Quốc tạo dựng được khuôn khổ pháp lý, môitrường, điều kiện khá đầy đủ để phát triển KTCK Các quy định đó cụ thể như sau:

Về hình thức, có 2 loại hình KTCK là chợ biên giới và mậu dịch tiểu ngạch:

Chợ biên giới: Là khu vực biên giới nằm trên tuyến đường biên giới khoảng

20 km, điểm mở cửa hoặc chợ biên giới do Chính phủ phê chuẩn hoặc chỉ định, thựchiện hoạt động trao đổi hàng hoá trong phạm vi số lượng, kim ngạch không vượt quáquy định

Mậu dịch tiểu ngạch biên giới: Chỉ các xí nghiệp thuộc các huyện biên giới

nằm trên tuyến đường biên giới của Trung Quốc, được Chính phủ Trung Quốc phêchuẩn cho phép mở cửa đối ngoại Các xí nghiệp này có quyền kinh doanh mậu dịchtiểu ngạch biên giới, thông qua các cửa khẩu biên giới đã được Chính phủ TrungQuốc chỉ định, hoạt động mậu dịch được tiến hành với các xí nghiệp thuộc khu vựcbiên giới các nước láng giềng hoặc các cơ quan mậu dịch khác

Các chính sách ưu tiên phát triển KTCK thể hiện ở các nội dung sau:

- Miễn giảm thuế: bao gồm các loại thuế xuất nhập khẩu, thuế VAT, thuế thu

nhập doanh nghiệp, tiền thuê đất cho các doanh nghiệp kinh doanh tại các KKTCK

- Phân quyền cho các địa phương biên giới: Căn cứ vào chính sách ưu tiên cho

thành phố huyện, thị xã biên giới mở cửa mà Chính phủ Trung Quốc đã phân cấp thuthuế biên giới, toàn bộ số tiền thu được để lại cho địa phương đầu tư cơ sở hạ tầng.Chính quyền địa phương tự định ra các mức thuế suất phải thu theo nguyên tắc: Mức

thuế mặt hàng cùng chủng loại cấp tỉnh quy định phải thấp hơn mức thuế của Trungương; cấp huyện, thị xã quy định phải thấp hơn mức thuế của cấp tỉnh và chỉ được thu

ở các cửa khẩu địa phương, còn các cửa khẩu quốc tế do Hải quan thu và nộp về ngânsách Trung ương

- Hàng năm, Nhà nước trung ương cấp một khoản tiền tương ứng để xây dựng,

tu bổ các cửa khẩu Ngoài ra, địa phương còn được sử dụng số tiền thu lệ phí hànghoá qua biên giới để xây dựng, tu bổ cơ sở hạ tầng ở vùng biên giới

Ngoài những quy định chung rõ ràng, chính quyền Trung ương còn có nhữngchỉ đạo linh hoạt cho địa phương về quản lý KTCK, có nhiều rào cản pháp lý ít thểhiện bằng văn bản Chẳng hạn như hiện nay đối với hàng hoá nhập khẩu qua các cửakhẩu huyện Bằng Tường vào Trung Quốc thì không được hưởng ưu đãi thuế nhậpkhẩu và VAT đối với biên mậu tiểu ngạch, nhưng nếu nhập khẩu qua các cửa khẩu tại

Hà Khẩu thì vẫn được hưởng các ưu đãi về thuế nhập khẩu và VAT đối với biên mậutiểu ngạch

1.2.2 Phát triển khu kinh tế cửa khẩu ở Thái Lan

Thái Lan có hoạt động thương mại biên giới với các nước láng giềng làCampuchia, Myanma, Lào và Malaysia Nhìn chung, các hoạt động này được thựchiện dưới hai hình thức chủ yếu là thương mại chính thức, các hoạt động giao lưubuôn bán được thực hiện thông qua các thủ tục hải quan tại biên giới theo các quyđịnh của pháp luật (các quy chế, hoặc các hiệp định, thỏa thuận đã được hai Chínhphủ ký kết) Các hoạt động này thường phải chịu những khoản thuế quan nhất định,được ghi chép trong hệ thống sổ sách của cơ quan có thẩm quyền về xuất nhập khẩu

Phần lớn các hàng xuất khẩu theo đường phi chính thức từ Thái Lan là cáchàng tiêu dùng, các dụng cụ dùng trong gia đình, thuốc tây, các loại xe gắn máy vàphụ tùng Hàng nhập khẩu phi chính thức vào Thái Lan là đá quý, các hàng lươngthực thực phẩm sơ chế hoặc chưa chế biến, các dụng cụ điện gia dụng, rượu, thuốc lá,gia súc và các hàng nông sản Theo ước tính hiện nay, kim ngạch thương mại phichính thức chiếm khoảng từ 1/3 đến trên 1 lần so với thương mại chính thức giữaThái Lan và Lào, lớn gấp đôi thương mại chính thức giữa Thái Lan với Myanma vàgiữa Thái Lan với Malaysia

Về quản lý KTCK, Thái Lan không có những quy định cụ thể rõ ràng mà đượcquản lý khá linh hoạt Ở đây, chính quyền Trung ương (Bộ Nội vụ) vẫn có sự giámsát nhưng về cơ bản do các chính quyền địa phương tự quản lý trên cơ sở khuôn khổchung cho phép Mục tiêu chủ yếu là giúp hoạt động thương mại biên giới sôi động,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

- Các chợ tạm biên giới: Thống đốc tỉnh biên giới có thể cấp phép cho các chợ

tạm hai bên biên giới nhóm họp, (có sự tham kiến Bộ Nội vụ, trước hết thường dựavào các lý do mang tính nhân đạo), nhằm đẩy mạnh việc trao đổi buôn bán các mặthàng tiêu dùng và tăng cường mối quan hệ giữa hai địa phương của hai nước Thốngđốc các tỉnh biên giới được ủy quyền đưa ra các quy tắc, quy chế đối với việc sắp đặtđịa điểm và vận hành chợ biên giới, cho phép những người buôn bán được vào, rachợ, quy định các mặt hàng được buôn bán trong chợ, quy định giờ đóng mở cửa chợ

- Các trạm kiểm soát tạm thời: Bộ Nội vụ có thể ra lệnh thành lập các trạm

kiểm soát tạm thời để kiểm soát việc vào ra của một số nhà xuất nhập khẩu trong mộtkhoảng thời gian đã định sẵn Biện pháp này thường được sử dụng trong các trườnghợp có lượng hàng hóa xuất nhập khẩu lớn, vận chuyển trong một thời gian tương đốidài Đây là những thương vụ không hoàn toàn chỉ nằm trong phạm vi thương mạibiên giới

Các hoạt động xuất nhập khẩu qua các trạm kiểm soát tạm thời thường khôngliên tục Thông thường đó là những thương vụ cụ thể với số lượng hàng hóa lớn vậnchuyển qua biên giới trong một khoảng thời gian đã được xác định trước do một sốnhà xuất nhập khẩu cụ thể thực hiện

Đối với các hàng nhập khẩu, khi hàng đã mang đến khu vực đặt trạm kiểmsoát biên giới, cán bộ Hải quan có thể yêu cầu vận chuyển số hàng đó đến trạm hảiquan địa phương Tại đó chủ hàng phải trình danh sách đơn mua hàng, danh sách cáckiện hàng và các giấy tờ liên quan khác và nộp thuế nhập khẩu Sau đó, hàng hóa sẽđược kiểm duyệt và cho phép nhập khẩu

- Các trạm kiểm soát chính thức (hay các cửa khẩu chính thức): được Chính

phủ của cả hai bên đồng ý, phục vụ mục đích thương mại, thăm thân nhân và pháttriển quan hệ hữu hảo giữa nhân dân hai nước Thông thường ngay tại (hoặc gần) cáccửa khẩu (trạm kiểm soát) này, ở cả 2 bên biên giới thường có một thị trấn nhỏ hoặcmột làng, bản có dân cư trú ngụ và những người dân này tạo nên những chợ biên mậu

- Các điểm buôn bán ở biên giới (các cửa khẩu phi chính thức): có điều kiện

địa lý thuận lợi cho nhân dân sinh sống hai bên biên giới qua lại làm ăn buôn bán,mặc dù đó không phải là những cửa khẩu được phê chuẩn một cách chính thức Các

hoạt động mậu dịch phi chính thức và buôn lậu thường được thực hiện qua các điểmnày.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

ĐHTN

Các hàng hóa được vận chuyển qua các cửa khẩu phi chính thức thường làhàng không hợp pháp và không được ghi vào giấy tờ sổ sách theo dõi như các hoạtđộng buôn bán chính thức Các hàng hóa được mua bán tại các chợ tạm biên giới vàtại các điểm có đặt trạm kiểm soát phải qua các thủ tục hải quan và phải chịu thuếnhập khẩu Các hàng hóa được khách du lịch đưa vào Thái Lan với số lượng ít vàkhông nhằm mục tiêu buôn bán thì được miễn khai báo, miễn nộp thuế nhập khẩu vàmiễn các thủ tục hải quan Trên thực tế, các cửa hàng miễn thuế là yếu tố quyến rũnhất đối với khách du lịch tại các địa điểm biên giới có trạm kiểm soát, hoặc các chợtạm biên giới nói trên

Các thủ tục hải quan tại biên giới Thái Lan cũng rất đơn giản Một nhà xuấtkhẩu chỉ cần trình danh sách đơn hàng gửi, danh sách các kiện hàng và các giấy tờliên quan khác tại trạm hải quan địa phương, sau khi kiểm tra các giấy tờ này, hảiquan có thể cử cán bộ của mình đến kiểm tra số hàng được khai báo và theo dõi việcvận chuyển số hàng đó qua cửa khẩu biên giới

Các chính sách ưu đãi cụ thể dành cho thương mại biên giới được cụ thể nhưsau: Đối với hàng hóa trao đổi thương mại qua biên giới giữa Thái Lan và nước lánggiềng, về cơ bản được hưởng mức thuế suất thuế xuất nhập khẩu ưu đãi hơn so vớithông thường Về phát triển cơ sở hạ tầng, đối với các cửa khẩu chính thức, Nhà nướctrung ương đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, còn đối với các điểm KTCK biên giớikhác phát sinh từ nhu cầu giao thương thực tế sẽ do chính quyền địa phương tự đầu tư

từ ngân sách của mình

1.2.3 Phát triển các KKTCK ở Việt Nam

Việc hình thành các khu KTCK ở vùng biên giới Việt Nam là hoàn toàn phùhợp với đường lối kinh tế đối ngoại, phù hợp với yêu cầu mở cửa thị trường, chuyểnđổi cơ cấu kinh tế, mang lại nhiều lợi thế cho nước ta:

- Tận dụng ưu thế gần gũi về vị trí địa lí (liền núi, liền sông, liền đường) nhằmgiảm chi phí giao thông vận tải và liên lạc Thu hút đầu tư trong nước và nước ngoàitiến hành xây dựng cơ sở hạ tầng, nâng cao bộ mặt địa phương

- Tạo bước đột phá cho sự phát triển kinh tế - xã hội, thúc đẩy các ngành nghềdịch vụ khác ở địa phương phát triển, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theohướng tích cực Khai thác lợi thế về nguồn nhân lực nhằm tạo việc làm, nâng cao thunhập, cải thiện đời sống của người dân vùng biên giới

- Trên thực tế, nguồn lợi lớn nhất mà khu KTCK mang lại đó là thúc đẩy tăngtrưởng kinh tế nhanh và cải thiện đời sống dân cư trong khu vực cửa khẩu nói riêng

và cả nước nói chung

Việt Nam có đường biên giới chung với 3 quốc gia láng giềng: Trung Quốc,Lào và Cam-pu-chia với tổng chiều dài đường biên giới trên 4000 km, hình thành 21Khu KTCK và CKQT (đường bộ và đường sắt)

Bảng 1.2: Các CKQT và Khu KTCK của Việt Nam

STT Tên cửa khẩu Việt Nam Tên cửa khẩu Trung Quốc

[Nguồn: www.t a ilieu v n ]

“Vành đai” cửa khẩu biên giới Việt - Trung có tổng chiều dài 1.449 km, qua 7tỉnh của Việt Nam (Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –

Bảng 1.3: “Vành đai” CKQT khu vực biên giới Việt - Trung

STT CKQT của Việt Nam CKQT đối đẳng của Trung Quốc

Nguồn :[5]

Đây là vị trí hết sức quan trọng của khu vực TDMN phía Bắc về các mặt kinh

tế, chính trị, an ninh quốc phòng, văn hóa xã hội và đặc biệt là về kinh tế Đây là cửangõ giao lưu giữa các tỉnh phía Bắc, các tỉnh khác trong nước và các tỉnh láng giềng(Lào, Cam-pu-chia) với Trung Quốc

Nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực biên giới, năm 2007, Chính phủ đãquyết định phê duyệt thành lập 8 khu KTCK ở khu vực biên giới Việt Nam - Trung

Quốc.Với tổng diện tích là 1.342 km2, dân số khoảng 143,4 nghìn người, chiếm 3%diện tích và 3,7% dân số các tỉnh biên giới Việt - Trung (2009) Việc phát triển vàphân bố các khu KTCK ở khu vực này tương đối hợp lí, có một số khu KTCK pháthuy có hiệu quả như: khu KTCK Móng Cái, Khu KTCK Lạng Sơn, khu KTCK LàoCai Các khu KTCK ở khu vực này là đầu mối giao thông quan trọng giữa Việt Nam

và Trung Quốc, trong đó khu KTCK Lào Cai, Lạng Sơn và Móng Cái - Quảng Ninh

là những điểm quan trọng nhất trên toàn tuyến biên giới Việt - Trung [9]

Các KKTCK đều phát triển theo hướng phát huy ưu thế của Thương mại và

Du lịch, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh có khu KTCK cũng như của cáctỉnh ở bên trong nội địa Tổng kim ngạch X-NK qua 8 khu KTCK biên giới Việt -Trung năm 2006 đạt 2,2 tỉ USD (khoảng 59,8% kim ngạch X-NK qua các khu KTCKcủa cả nước), chiếm 85,4% (khoảng 4.648 tỉ đồng) tổng thu ngân sách Nhà nước của