Xây dựng là một trong những ngành kinh tế lớn của nền kinh tế quốc dân, đóng vai trò chủ chốt ở khâu cuối cùng của quá trình sáng tạo nên cơ ở vật chất kỹ thuật và tài sản cố định cho mọi lĩnh vực hoạt động của đất nước và xã hội dưới mọi hình thức ( xây dựng mới, cải tạo, mở rộng và hiện đại hoá tài sản cố định). Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, quy mô hoạt động xây dựng của nước ta ngày càng mở rộng, thị trường xây dựng ngày càng sống động, tính xã hội của quá trình sản xuất sản phẩm xây dựng ngày càng cao, qua đó phương thức lựa chọn tổ chức nhận thầu thông qua đấu thầu đã bước đầu hình thành và ngày càng phát triển, ngày càng thể hiện rõ tính ưu việt của nó
Trang 1I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐẤU THẦU QUỐC TẾ
I.1 Khái niệm
Đấu thầu là một phương thức giao dịch đặc biệt, trong đó người gọi thầu(người mua) công bố trước các điều kiện mua hàng để người dự thầu (ngườibán) báo giá và các điều kiện chất lượng của hàng hóa, các điều kiện thươngmại khác để người mua chọn được người bán đáp ứng tốt nhất các yêu cầu củamình
Đấu thầu quốc tế là cuộc đấu thầu có các nhà thầu( cá nhân, tổ chức)trong và ngoài nước tham gia
Những bên liên quan:
Bên mời thầu: là chủ đầu tư hoặc tổ chức chuyên môn có đủ năng
lực và kinh nghiệm được chủ đầu tư sử dụng để tổ chức đấu thầu theo các quyđịnh của pháp luật về đấu thầu
Bên nhà thầu: là tổ chức, cá nhân trong nước hoặc nước ngoài có
năng lực pháp luật dân sự, đối với cá nhân còn phải có năng lực hành vi dân sự
để kí kết và thực hiện hợp đồng Nhà thầu phải đảm bảo sự độc lập về tài chínhcủa mình
Nhà thầu có thể phân loại: nhà thầu chính và nhà thầu phụ
+ Nhà thầu chính: là nhà thầu chịu trách nhiệm về việc tham gia đấu
thầu, đứng tên dự thầu, kí kết và thực hiện hợp đồng nếu được lựa chọn Nhàthầu tham gia đấu thầu một cách độc lập gọi là nhà thầu độc lập Nhà thầu cùngvới một hoặc nhiều nhà thầu khác tham gia đấu thầu trong một đơn vị dự thầuthì gọi là nhà thầu liên danh (Khoản 12, điều 4, luật đấu thầu 2005)
Trang 2+ Nhà thầu phụ: là nhà thầu thực hiện một phần công việc của gói thầu
trên cơ sở thảo thuận hoặc hợp đồng được kí với nhà thầu chính Nhà thầu phụkhông phải là nhà thầu chịu trách nhiệm về việc tham gia đấu thầu
Các đối tượng tham gia gián tiếp:
+Cơ quan thanh tra, kiểm tra, giám sát;
+Tổ chức, công ty kiểm toán độc lập;
+Công luận, các cơ quan báo chí;
+ Sự tham gia của cộng đồng với vai trò giám sát
2- Đối tượng mua bán không nhất thiết là hàng hoá có sẵn mà mua bán dựa vào tiêu chuẩn kỹ thuật, có thể là hàng hoá hữu hình hay dịch vụ
Nhà thầu có thể biết tiêu chuẩn về kỹ thuật của hàng hoá mà bên mờithầu yêu cầu khi nhận được hồ sơ mời thầu Các yêu cầu về kỹ thuật của hànghoá trong thư mời thầu thường rất chi tiết thể hiện rõ mặt hàng trong đấu thầuthường có quy cách phẩm chất phức tạp, giá trị cao
Đấu thầu không chỉ áp dụng trong mua sắm hàng hoá hữu hình mà còntrong lĩnh vực cung ứng dịch vụ Trong ngành dầu khí, do đặc điểm riêng của
Trang 3ngành nên lĩnh vực này rất được quan tâm Công ty dịch vụ kỹ thuật dầu khíthuộc Tổng công ty DKVN chuyên cung cấp các dịch vụ khác nhau từ đơn giảnđến phức tạp như dịch vụ tàu thuyền, dịch vụ trực thăng, bảo hiểm, dịch vụchống dầu tràn, cung cấp lao động kỹ thuật cao, cho thuê văn phòng
3-Trong đấu thầu chỉ có một người mua nhưng có nhiều người bán( thị trường của người mua) và giá thành là giá thấp nhất (giá sàn)
Đây là đặc điểm nổi bật nhất của hoạt động đấu thầu Đấu thầu thực sựđem lại lợi ích cho người mua vì nó tạo ra sự cạnh tranh quyết liệt, khách quan
và công khai giữa các nhà thầu có năng lực Các nhà thầu muốn trúng thầu thìphải tính toán đưa ra giá thấp nhất Tất nhiên giá cả không phải là yếu tố duynhất quyết định thắng thầu vì còn nhiều yếu tố khác như tiêu chuẩn kỹ thuật,chất lượng, quan hệ làm ăn giữa hai bên Thực tế, người thắng thầu không phải
là người đưa ra giá thấp nhất mà là người có uy tín trong các lần quan hệ làm
ăn trước đây
4-Mọi điều kiện đều được quy định sẵn trừ giá cả
Trong bất cứ thư mời thầu nào, bên mời thầu thường đưa ra các điều kiện
về mặt hàng, số lượng, quy cách, phẩm chất, thời gian giao hàng và ngay cảHợp đồng kinh tế cũng được nêu ra trước Tuy nhiên, giá cả là là điều kiệnquan trọng nhất để lựa chọn người thắng thầu nên được quyết định cuối cùng
5-Đấu thầu thường bị chi phối từ cơ quan quản lý nguồn vốn đầu tư
về một số các điều kiện cũng như các thủ tục pháp lý
Các tổ chức tài chính Quốc tế như WTO, IMF thường có các quy chếđấu thầu hướng dẫn các nước vay khi sử dụng vốn vay Riêng nguồn vốn ODAthì các công ty của nước cấp ODA thường thắng thầu trong các cuộc đấu thầu
Trang 4sử dụng vốn này vì hầu hết các nước cung cấp ODA đều quy định các nước vayphải sử dụng ODA để mua hàng hoá và dịch vụ cung cấp bởi nước cấp ODA.
I.3 Các loại hình đấu thầu quốc tế.
1-Căn cứ vào đối tượng đấu thầu:
Đấu thầu mua sắm hàng hoá (Tender for Procurement goods)
Đấu thầu xây dựng công trình (Tender for Works)
Đấu thầu tuyển chọn tư vấn (Tender for Consulting Services)
Đấu thầu dự án hoặc đấu thầu lựa chọn đối tác thực hiện dự án (Tenderfor Project)
2-Căn cứ vào hình thức lựa chọn nhà thầu:
Đấu thầu rộng rãi (open bidding hay international competitive)
Đấu thầu hạn chế (limited bidding)
Chỉ định thầu (Single bidding)
Chào hàng cạnh tranh
Mua sắm trực tiếp
Tự thực hiện (Tự thầu)
Mua sắm đặc biệt
3- Căn cứ vào hình thức báo thầu:
Đấu thầu 1 túi hồ sơ (1 phong bì)
Đấu thầu 2 túi hồ sơ (2 phong bì)
4-Căn cứ vào hình thức xét thầu:
Đấu thầu 1 giai đoạn
Đấu thầu 2 giai đoạn
Trang 5I.4 Vai trò của đấu thầu quốc tế
1-Sự cần thiết của đấu thầu quốc tế
Thực tế cho thấy, đấu thầu được thực hiện một cách đúng đắn thì tiếtkiệm được vốn đầu tư vì khi đó nó có tác dụng làm các chủ đầu tư, các nhà dựthầu phải tính đến hiệu quả của hoạt động trước khi tiến hành ký kết hợp đồng.Công tác đấu thầu là một đòi hỏi thiết yếu để đảm bảo thành công cho các nhàđầu tư dù đó là đầu tư trong nước hay đầu tư nước ngoài Do tính chất côngbằng và cạnh tranh công khai nên đấu thầu quốc tế tạo ra một môi trường bìnhđẳng cho các nhà kinh doanh từ các quốc gia khác nhau trong việc tổ chức,thực hiện hợp đồng Đồng thời, đấu thầu quốc tế cũng giúp cho các nhà đầu tưmua được những thiết bị với giá rẻ, đạt yêu cầu về chất lượng, kỹ thuật và cácđiều kiện khác Như vậy, đấu thầu quốc tế đem lại lợi ích cho các bên tham gia
2- Ý nghĩa của đấu thầu Đấu thầu quốc tế ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia đặc biệt là với các nước đang phát triển như Việt Nam bởi tính hữu ích đối với chủ đầu tư, với các nhà thầu và Chính phủ
a, Đối với Nhà nước:
Thực hiện đấu thầu quốc tế là biện pháp quản lý tài chính có hiệu quả vàtăng cường các lợi ích kinh tế xã hội khác Đấu thầu quốc tế là cơ sở để đánhgiá khả năng của các đơn vị cơ sở, các đối tác nước ngoài, ngăn chặn được cácbiểu hiện tiêu cực, sự thiên vị, móc ngoặc riêng làm mất đi tính cạnh tranhtrong kinh doanh Đồng thời, thông qua đấu thầu quốc tế mà đất nước thu đượcnhững công nghệ mới, hệ thống trang thiết bị, máy móc hiện đại, học hỏi kinhnghiệm quản lý tiên tiến, những kiến thức về kỹ thuật, tư vấn của các chuyêngia, đội ngũ cán bộ, công nhân lành nghề phục vụ cho sự nghiệp công nghiệphoá- hiện đại hoá đất nước
Trang 6b, Đối với chủ đầu tư:
Áp dụng đấu thầu quốc tế là phương thức thích hợp để lựa chọn các nhàthầu có năng lực nhất đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật đặt ra đồng thời cũng cóđược giá thành và điều kiện tín dụng hợp lý nhất Đấu thầu chống tình trạngđộc quyền của các nhà thầu Chủ đầu tư giảm được giá vốn đầu tư do có sựcạnh tranh giữa các nhà thầu
Thực tế, giá chào thầu của các nhà thầu chênh nhau từ 30-40% trên cùngmột mặt bằng kỹ thuật Do vậy, các đơn vị trúng thầu có giá trúng thầu giảm từ20-30% so với các đơn vị chào thầu cao nhất và giảm từ 10- 15% so với giáchào ban đầu của chính đơn vị trúng thầu Thông qua đấu thầu, chủ đầu tư cóthể chọn được thiết bị công nghệ tiên tiến, đảm bảo yêu cầu kỹ thuật Côngnghệ và kỹ thuật là điều kiện tiên quyết đảm bảo khả năng trúng thầu cho cácnhà thầu
Ngoài ra, thông qua việc tham khảo ý kiến của các nhà thầu, các chủ đầu
tư còn thu được những thông tin hữu ích cho việc đầu tư, xây dựng các tiêuchuẩn tối ưu trong hồ sơ mời thầu
c, Đối với nhà thầu:
Đấu thầu quốc tế là hình thức bảo đảm công bằng và cơ hội tương đốicho tất cả các nhà cung ứng tiềm năng Đấu thầu quốc tế kích thích các nhàthầu nâng cao trình độ kỹ thuật, công nghệ để đáp ứng các yêu cầu của chủ đầu
tư nhằm tăng khả năng cạnh tranh Thông qua đấu thầu quốc tế, các nhà thầutrong nước có thể tiếp cận được những kỹ thuật công nghệ tiên tiến, học hỏikinh nghiệm quản lý để nâng cao năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế
I.5 Nguyên tắc của đấu thầu quốc tế
Trang 7Hiện nay trên thế giới đang tồn tại nhiều quy chế đấu thầu khác nhau nhưquy chế đấu thầu của FIDIC, WB, ADB Mỗi bản quy chế đấu thầu đều cónhững nguyên tắc riêng phù hợp với mục đích của mình Nhưng nhìn chung cácnguyên tắc đấu thầu quốc tế chủ yếu như sau:
1- Nguyên tắc cạnh tranh công khai với điều kiện ngang nhau
Mỗi cuộc đấu thầu đều phải được thực hiện với sự tham gia của một sốnhà thầu có đủ năng lực để hình thành một cuộc cạnh tranh mạnh mẽ Điều kiệnđặt ra với các đơn vị ứng thầu (dự thầu) và thông tin cung cấp cho họ phảingang nhau, nhất thiết không có sự phân biệt đối xử
2- Nguyên tắc dữ liệu đầy đủ
Các nhà thầu phải nhận được đầy đủ tài liệu đấu thầu với các thông tinchi tiết rõ ràng và có hệ thống về quy mô, khối lượng, quy cách, yêu cầu chấtlượng, tiến độ và điều kiện thực hiện công trình Điều này có nghĩa là chủ côngtrình phải nghiên cứu, tính toán và cân nhắc kỹ lưỡng để tiên liệu chính xác vềmọi yếu tố có liên quan đến công trình, tránh tình trạng chuẩn bị sơ sài, tắctrách
3- Nguyên tắc đánh giá công bằng
Các hồ sơ dự thầu phải được đánh giá một cách không thiên vị theo cùngmột chuẩn mực và được đánh giá bởi một Hội đồng xét thầu có đủ tư cách vànăng lực Lý do để "được chọn" hay "bị loại" đều được giải thích đầy đủ tránh
sự ngờ vực
4- Nguyên tắc trách nhiệm phân minh
Không chỉ các nghĩa vụ và quyền lợi của các bên liên quan được đề cập
và chi tiết hoá trong hợp đồng mà phạm vi trách nhiệm của mỗi bên ở từng
Trang 8phần việc đều được phân minh, rạch ròi để không một sai sót nào không cóngười chịu trách nhiệm Mỗi bên có liên quan đều biết rõ mình phải gánh chịunhững hậu quả gì nếu có sơ suất và sai phạm và do đó mỗi bên phải nỗ lực tối
đa trong việc kiểm soát bất trắc và phòng ngừa rủi ro
kỹ sư tư vấn cũng chính là nhân tố hạn chế tối đa những mưu toan thông đồnghoặc thoả hiệp gây thiệt hại cho những người chủ đích thực của dự án Cónhiều điều khoản được thi hành để buộc các kỹ sư tư vấn phải là những chuyêngia có đủ trình độ, năng lực, phẩm chất và phải làm đúng vai trò của những nhàtrọng tài công minh được cử đến từ một công ty tư vấn chuyên ngành, công tynày cũng phải được lựa chọn thông qua quá trình đấu thầu theo một quy trìnhchặt chẽ
6- Nguyên tắc bảo lãnh, bảo hành và bảo hiểm chính đáng
Các khoản mục về bảo lãnh, bảo hành, bảo hiểm … cũng được đề cậptrong hồ sơ mời thầu hay hồ sơ dự thầu một cách rõ ràng để các bên liên quancùng hiểu rõ Chính sự tuân thủ các nguyên tắc này đã nói lên ý nghĩa, tác dụngtích cực của phương thức đấu thầu Đấu thầu nhằm kích thích nỗ lực của cácbên và thúc đẩy sự hợp tác giữa các bên để đáp ứng tốt nhất các yêu cầu về chấtlượng, tiến độ, tài chính của dự án và do đó bảo đảm lợi ích chính đáng cho cảbên mời thầu và nhà thầu, góp phần tiết kiệm các nguồn lực xã hội Trước hếtđối với chủ đầu tư, căn cứ vào kết quả đấu thầu, chủ thầu chọn lựa nhà thầu có
Trang 9đủ năng lực đáp ứng các yêu cầu của mình về kỹ thuật, trình độ thi công, bảođảm kế hoạch tiến độ và giá cả hợp lý Đối với nhà thầu, đấu thầu đảm bảo tínhcông bằng giữa các nhà thầu ở mọi thành phần kinh tế Do phải cạnh tranh vớinhau cho nên mỗi nhà thầu đều phải cố gắng tìm tòi và đổi mới những kỹ thuậtcông nghệ tiên tiến, có trách nhiệm cao với dự án, các loại vật tư thiết bị đượcđem chào với mức giá có tính cạnh tranh cao hơn
I.6 Quy trình nghiệp vụ
Bước 1: Chuẩn bị thầu
Phân chia đối tượng thầu thành các gói thầu theo yêu cầu của dự án, phùhợp với luật định
Bước 2: Tiến hành đấu thầu: 3 giai đoạn
Theo Hiệp hội quốc tế các kỹ sư tư vấn (FIDIC) thì có 3 giai đoạn khitiến hành đấu thầu quốc tế:
Giai đoạn 1: Sơ tuyển ( áp dụng đối với đấu thầu mở rộng).Giai
đoạn này là giai đoạn xác định các chỉ tiêu chủ yếu của công trình.
+ Thông báo cho những người có khả năng dự thầu, tuỳ theo loại hìnhđấu thầu mà thông báo trên các báo chí tập san hoặc gửi thư riêng đến các hãngkinh doanh, nhiệm vụ của ban tổ chức là chọn thời điểm và phương thức hợp lýsao cho những người dự thầu có đủ thời gian chuẩn bị và nghiên cứu mà khôngthể có đủ thời gian để liên kết với nhau để lũng đoạn giá
Nội dung thông báo phải nêu rõ các yêu cầu của công trình và những địachỉ liên hệ cần thiết Trên cơ sở thông báo, người dự thầu phải làm
Trang 10+ Đơn: Kèm theo một loạt các văn bản có liên quan (văn bản tài chínhcần thiết, văn bản chứng minh khả năng kỹ thuật – có bao nhiêu công trình sư,
có bao nhiêu kỹ sư v.v.)
+ Các văn bản xác nhận uy tín
+ Các giấy tờ chứng minh khả năng cung cấp vốn (Nếu công trình xâydựng bằng vốn ODA phải có vốn đối ứng)
Luật Việt Nam quy định: Khi thực hiện công trình ở Việt Nam các nhà
thầu nước ngoài phải liên doanh với một pháp nhân Việt Nam, do vậy cần phải
có thêm các văn bản xác nhận liên doanh liên kết Ngoài ra các nhà thầu phải
có khả năng cung cấp 65% số vốn , do vậy phải có văn bản chứng minh khảnăng tài chính
Trên cơ sở các giấy tờ (hồ sơ) người gọi thầu sẽ tiến hành sơ tuyển.Những người dự thầu được mời đến dự sơ tuyển Họ nhận được các tài liệu sơtuyển để kê khai, và ban tổ chức (người gọi thầu) xem xét, phân tích các vănbản mà họ đã nộp và chọn người dự thầu Đây là một công việc rất quan trọng,cần phải tiến hành thận trọng nếu chọn người không đúng rất dễ hỏng việc hoặc
có những công trình kém chất lượng
Sau khi sơ tuyển ban tổ chức lập short list và gọi mời những người trongshort list đến dự thầu Trên thế giới danh sách short list thường chỉ có 7-8người, còn ở Việt Nam có khi có đến trên 30 người và chí có trường hợp lênđến 100 người
Giai đoạn 2: Giai đoạn mở thầu.
Giai đoạn này trước hết là phải xây dựng bản điều lệ đấu thầu (bidingdocuments) trong đó nêu rõ những mặt hàng và dịch vụ là đối tượng đấu thầu
Trang 11+ Tiến hành làm hồ sơ mời thầu.Trong quá trình làm hồ sơ mời thầu cókhi cần cả dịch vụ tư vấn để tư vấn về các vấn đề tài chính, kỹ thuật đây là mộtviệc rất khó khăn và tốn kém.
+ Tiến hành cung cấp hồ sơ mời thầu cho những người trong short list
Hồ sơ được bán cho những dự thầu ở nước ngoài giá dao động từ 30 đến 50USD , đây là khoản phí không hoàn lại Nhưng ở Việt Nam giá này thường caohơn rất nhiều do vậy các nhà thầu nước ngoài phản đối rất mạnh Công việcchuẩn bị hồ sơ rất tốn kém, phải in ấn nhiều, phải khảo sát kỹ thuật v.v…
+ Tổ chức cho những người dự thầu đi thăm thực địa, nơi xây dựng côngtrình để họ tính toán cho việc thi công về sau
+ Tiến hành giải đáp những thắc mắc của người dự thầu
+ Thu nhận báo giá: Căn cứ vào đơn chào hàng cùng với giấy chứngnhận đặt cọc lần 1, thường thì có giá trị từ 1% đến 5%, nhưng ở Việt Nam lạiquy định từ 1 đến 3% Số tiền này phải trả lại cho người không trúng thầu Tiềnđặt cọc có thể quy định bằng một số tiền nhất định
Về nguyên tắc khi nhận giấy báo giá (offer) ban tổ chức phải giữ kín, kể
cả tiền ký quỹ thầu (bid bond)
+ Mở thầu: Vào ngày giờ đã định cuộc đấu thầu được khai mạc tại địađiểm quy định, với sự có mặt của những người dự thầu Ban tổ chức lúc nàymới được mở các phong bì công bố công khai nội dung các báo giá và yêu cầungười tham gia ký vào văn bản xác nhận
Ban tổ chức thường không công bố kết quả ngay mà công bố sau đó mộtthời gian
Trang 12Giai đoạn 3: Giai đoạn này là giai đoạn đánh giá, lựa chọn người
trúng thầu ký hợp đồng
Thời gian từ 3 tháng đến 6 tháng Đây là giai đoạn có nhiều phức tạp, cácbên dự thầu chạy đua đưa ra các điều kiện ưu đãi cạnh tranh nhau, bằng mọibiện pháp để thắng thầu, họ không ngần ngại gì khi sử dụng các biện pháp tiêucực
Ban tổ chức phải so sánh và đánh giá các báo giá (bid valuation) để đánhgiá người ta hay đưa về một cơ sở thống nhất Ở Việt Nam thường dùng thangđiểm cho các phần, ví dụ: Về phần giá được bao nhiêu điểm, về phần kỹ thuậtđược bao nhiêu điểm, thang điểm càng cao càng chính xác
Lập hồ sơ xét thầu: Hồ sơ được đưa lên hội đồng xét thầu và thành phầnhội đồng tuỳ theo công trình: Nguyên tắc lựa chọn:
+ Giá thấp
+ Chọn người có điểm cao nhất
+ Những người có điều kiện thuận lợi nhất
Vấn đề này cũng rất phức tạp và có nhiều tiêu cực Thông thường ngườicấp vốn là người thắng thầu
Hội đồng chỉ công bố người thắng và không giải thích lý do không thắng
Ai có thắc mắc sẽ được tiếp riêng và được giả thích trực tiếp Khả năng thắngthầu phụ thuộc rất nhiều yếu tố, kể cả những yếu tố tiêu cực
Bước 3: Đàm phán ký kết hợp đồng
Ngay sau khi thông báo kết quả đánh giá người trúng thầu ký kết hợpđồng với ban tổ chức và nộp tiền bảo đảm thực hiện hợp đồng (performance
Trang 13bond), theo quy định của bản điều lệ Những người không trúng lấy lại số tiền
đã ký quỹ dự thầu
Thường là ký các hợp đồng soạn sẵn (hợp đồng mẫu) Thông lệ ViệtNam và thế giới không giống nhau
Việt Nam: Có lệ mặc cả trong khi đàm phán ký kết hợp đồng cho nên
trong khi báo giá họ hay nâng giá vì trong quá trình đàm phán có thể hạ đượcgiá xuống, nhưng với nước ngoài thì giá trong chào hàng là không đổi, đàmphán chỉ để chi tiết hóa hoặc cụ thể hoá các công việc đã được đem ra đấu thầu
Qua đàm phán xây dựng nội dung hợp đồng, và người thắng sẽ đặt cọclần hai, như trên đã nói và giá trị của lần đặt cọc này từ 10 đến 15 % giá trị hợpđồng
II TÌNH HÌNH HOẠT ĐỘNG ĐẤU THẦU QUỐC TẾ TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY
II.1 Điều kiện đấu thầu quốc tế tại Việt Nam
1-Luật Đấu Thầu năm 2005
Theo Điều 13 Đấu thầu quốc tế- Luật Đấu Thầu 2005 số 61/2005/QH11 thì:
1 Việc tổ chức đấu thầu quốc tế được thực hiện trong các trường hợp sauđây:
a) Gói thầu thuộc dự án sử dụng vốn ODA mà nhà tài trợ quy định phảiđấu thầu quốc tế;
b) Gói thầu mua sắm hàng hóa mà hàng hóa đó ở trong nước chưa đủ khảnăng sản xuất;
Trang 14c) Gói thầu mà nhà thầu trong nước không có khả năng đáp ứng các yêucầu của hồ sơ mời thầu hoặc đã tổ chức đấu thầu trong nước nhưng không chọnđược nhà thầu trúng thầu.
2-Luật Đấu Thầu năm 2013
Theo Điều 15 Đấu thầu quốc tế- Luật Đấu Thầu 2013 số 43/2013/QH13 quy định:
1 Việc tổ chức đấu thầu quốc tế để lựa chọn nhà thầu chỉ được thực hiệnkhi đáp ứng một trong các điều kiện sau đây:
a) Nhà tài trợ vốn cho gói thầu có yêu cầu tổ chức đấu thầu quốc tế;
b) Gói thầu mua sắm hàng hóa mà hàng hóa đó trong nước không sảnxuất được hoặc sản xuất được nhưng không đáp ứng yêu cầu về kỹ thuật, chấtlượng, giá Trường hợp hàng hóa thông dụng, đã được nhập khẩu và chào bántại Việt Nam thì không tổ chức đấu thầu quốc tế;
c) Gói thầu cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, xây lắp, hỗn hợp
mà nhà thầu trong nước không có khả năng đáp ứng yêu cầu thực hiện gói thầu
II.2 Tình hình hoạt động đấu thầu quốc tế tại Việt Nam hiện nay
1-Các lĩnh vực đấu thầu quốc tế tại Việt Nam hiện nay
Ở Việt Nam: Có bốn lĩnh vực đấu thầu quốc tế đang tồn tại như sau:
+ Đấu thầu về tư vấn: Là đấu thầu về tổ chức đấu thầu tuyển chọn tư vấn
để thực hiện công tác tư vấn như tư vấn chuẩn bị dự án, tư vấn thực hiện dựán,
+ Đấu thầu về mua sắm thiết bị máy móc: Là dạng đấu thầu theo nội
dung đấu thầu hàng hoá
Trang 15+ Đấu thầu xây, lắp: Là đấu thầu về các công trình mang tính chất xây
dựng cơ sở hạ tầng Đây là loại đấu thầu được sử dụng nhiều nhất ở Việt Nam
Do tính chất xây dựng ở Việt Nam còn non kém, cơ sở hạ tầng chưa đầy đủ,vấn đề xây lắp là tất yếu cho nên có rất nhiều công trình để xây dựng Trongquá trình này, nhiều công ty trong nước cũng như nước ngoài muốn mình đứng
ra làm chủ công trình cho nên sản sinh ra việc đấu thầu trong xây lắp là côngviệc cần làm Hơn thế nữa ở Việt Nam, các lĩnh vực về đấu thầu khác như tưvấn, mua sắm hàng hoá hoặc dự án và nó quá mới mẻ với nhà thầu Việt Namhoặc là quá ít, việc đấu thầu chưa phải là cấp thiết, sống còn đối với nhà thầu ởViệt Nam Cho nên, họ chỉ tập trung vào lĩnh vực đấu thầu xây lắp
+ Đấu thầu dự án: Là loại đấu thầu các dự án mà các chủ đầu tư muốn
nhà thầu quản lý dự án đó theo tiến độ công việc được giao cho nhà thầu màchủ dự án mong muốn
2-Sự yếu kém của các nhà thầu Việt Nam khi cạnh tranh với các nhà thầu quốc tế trong đấu thầu tại Việt Nam
Vài năm nay, tổng mức đầu tư của Việt Nam bình quân đạt khoảng600.000 tỷ đồng và theo xu hướng năm sau cao hơn năm trước
Trong đó, vốn đầu tư xây dựng cơ bản chiếm tỷ trọng cao Tuy nhiên,hầu hết các dự án với quy mô lớn hoặc đầu tư từ nguồn vốn nước ngoài đã từchối các nhà thầu trong nước để lựa chọn nhà thầu nước ngoài
a, Tham gia các cuộc đấu thầu quốc tế ở Việt Nam thời gian qua chủ yếu là các nhà thầu nước ngoài Các cuộc đấu thầu dự án công trình có vốn FDI hay ODA không hoàn lại thường được tổ chức ở nước ngoài.
* Tham gia các cuộc đấu thầu quốc tế ở Việt Nam thời gian qua chủ yếu
là các nhà thầu nước ngoài.
Trang 16Theo Vụ Kế hoạch Ðầu tư (Bộ Giao thông vận tải), tính đến tháng 6năm 2014, ngành Giao thông vận tải( GTVT) hiện đang triển khai gần 40 dự ánODA( nguồn vốn vay ưu đãi từ nước ngoài), tổng mức đầu tư hơn 16 tỷ USD.Các nhà tài trợ đến từ JICA (Nhật Bản), WB (Ngân hàng Thế giới), ADB(Ngân hàng Phát triển châu Á), EDCF (Hàn Quốc), hầu hết đều có những quyđịnh ngặt nghèo về nhà thầu xây lắp Các nhà tài trợ không cho phép các doanhnghiệp thuộc Bộ GTVT tham gia đấu thầu các dự án do bộ hoặc một đơn vịtrực thuộc thực hiện Ðiều này đã biến các nhà thầu trong nước đành chấp nhậnlàm thầu phụ cho nhà thầu nước ngoài, điển hình như tuyến cao tốc Nội Bài -Lào Cai, các dự án ODA lớn khác như cầu Nhật Tân, đường vành đai III giaiđoạn 2, chủ yếu do các nhà thầu quốc tế làm nhà thầu chính
Nhìn chung các dự án có vốn đầu tư nước ngoài thì các nhà thầu ViệtNam hầu như ít được làm tổng thầu, tỉ lệ thầu chính thấp, các nhà thầu ViệtNam chủ yếu tham gia với tư cách là các nhà thầu phụ hoặc một bên liên doanhvới nước ngoài, đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng Những gói thầu chính trúngthầu phần lớn là những gói thầu san nền, làm móng hoặc xây dựng phần thô.Những gói thầu làm tổng thầu có thiết kế, công nghệ cao nhà thầu Việt Namchưa đủ khả năng dự thầu Hình thức phụ cũng rất đa dạng, có công trình thầuphụ dưới dạng hợp tác với nhà thầu chính nước ngoài, có công trình thông quabản ghi nhớ, cung cấp giá cho nhà thầu nước ngoài đứng ra đấu thầu, cũng cócông trình chỉ nhận thầu phần nhân công Nhưng giá cả làm thầu phụ thường bịcác nhà thầu chính nước ngoài bắt chẹt dưới các hình thức gọi phiếu chào giátừng công việc tới nhà thầu Việt Nam, rồi sau đó chọn giá thấp nhất để hợpđồng giao việc Có nhà thầu Việt Nam tham gia đấu thầu bằng văn bản ghi nhớ,nhưng khi thắng thầu chỉ được làm một phần, còn lại nhà thầu nước ngoài giaocho nhà thầu phụ Việt Nam khác với giá thấp hơn Có trường hợp nhà thầunước ngoài đơn phương cắt hợp đồng đối với nhà thầu Việt Nam hoặc nhà thầuthắng thầu bán lại cho các nhà thầu khác
Trang 17Ở Việt Nam thời gian qua cũng có nhiều liên doanh trong lĩnh vực xâydựng ra đời nhưng vốn rất nhỏ, khả năng cạnh tranh thấp, phần lớn các công tyliên doanh đều bị thua lỗ vì không giành được công ăn việc làm Để tham gia
và thắng thầu các doanh nghiệp Việt Nam phải liên kết với nhau dùng sứcmạnh tổng hợp của Tổng công ty, đây là vấn đề khó khăn đối với các doanhnghiệp Việt
Về phương pháp xét thầu, đôi khi chỉ dựa vào Hồ sơ dự thầu của cácnhà thầu, thiếu thông tin thực tế, do đó khi đánh giá năng lực nhà thầu chưađảm bảo độ chính xác Việc đánh giá cho điểm chưa công bằng, tuy có điểmchuẩn nhưng các chỉ tiêu đặt ra chưa định hướng được, dẫn đến việc cho điểmcòn mang tính chủ quan, có khi thiên vị
* Các cuộc đấu thầu dự án công trình có vốn FDI hay ODA hoàn lại thường được tổ chức tại nước ngoài.
- Mặc dù quy chế đấu thầu của Việt Nam có quy định áp dụng đấu thầuđối với các doanh nghiệp liên doanh, hợp đồng - hợp tác – kinh doanh hoặcchính quyền có sự tham của các tổ chức kinh tế nhà nước từ 30% trở lên nhưngviệc áp dụng còn có chừng mực Nguyên nhân là do tỷ lệ góp vốn quyết định.Các xí nghiệp 100% vốn nước ngoài, các xí nghiệp tư nhân hầu như chưa biếttới quy chế Các xí nghiệp này khi xây dựng hầu hết là tổ chức đấu thầu tạinước ngoài, sau đó đơn vị thắng thầu sẽ thuê các công ty Việt Nam xây dựng
Các công trình có vốn ODA không hoàn lại cũng diến ra tương tự, đại đa
số được tổ chức tại nước ngoài, đặc biệt là các công trình có vốn của các tổchức Chính phủ các nước cho Việt Nam vay ( Nhật bản, Pháp, Tây BanNha…) Do tổ chức tại nước ngoài nên cơ hội tham gia cạnh tranh của các nhàthầu trong nước bị hạn chế, không có dịp để cọ sát, khi nhận thầu lại các công
ty Việt Nam đã chịu nhiều thiệt thòi, nhiều ràng buộc khắt khe
Trang 18b, Thực trạng các nhà thầu Trung Quốc trúng thầu tại Việt Nam
Hiện nay GDP (Tổng sản phẩm nội địa) của Việt Nam là 176 tỉ USD,
độ tăng trưởng là 5.4% Với đối tác Trung Quốc, Việt Nam xuất khẩu chỉkhoảng 13 tỉ USD mà nhập khẩu tới 37 tỉ USD, chủ yếu nhập nguyên vật liệu
và hàng phụ trợ - phụ tùng công nghiệp, tiền tuồn sang Trung Quốc như vậy làxấp xỉ 24 tỉ USD, tương ứng khoảng 18% lưu lượng thương mại (volume oftrade) Việt Nam là giao thương với Trung Quốc Trong số nhập khẩu 37 tỉ USDvới Trung Quốc ấy thì có đến hơn 70% là nhập nguyên vật liệu cho xây dựng
cơ sở hạ tầng mà các nhà thầu Trung Quốc thắng thầu tại Việt Nam, một con sốmất mát quá lớn đối với các doanh nghiệp Việt cho việc cung ứng sản phẩm đểxây dựng ngay trên đất nước mình
Số liệu của Ủy ban Tài chính và Ngân sách Quốc hội công bố chothấy, tính đến năm 2010, có đến 90% các dự án tổng thầu EPC của Việt Nam là
do các nhà thầu Trung Quốc đảm nhiệm, trong đó chủ yếu là dầu khí, hóa chất,điện, dệt kim Trong số này, các doanh nghiệp đến từ bên kia biên giới (khoảng
30 doanh nghiệp Trung Quốc) thực hiện tới 30 dự án trọng điểm quốc gia,trong đó có nhiều dự án “tỷ đô” của ngành điện Tiêu biểu phải kể đến dự ánđiện Quảng Ninh 1, 2 với giá trị 400 triệu USD, điện Mỹ Tân 2 với số vốn 1,3
tỷ USD, điện Duyên Hải 1 là 4,4 tỷ USD Việt Nam hiện có 20 dự án nhiệtđiện thì có 15 công trình được phía Trung Quốc làm tổng thầu Mặc dù 58% sốhợp đồng EPC nhiệt điện đốt than nhà thầu Trung Quốc có được là do được chỉđịnh thầu nhưng không thể phủ nhận một con số tương đối lớn (42%) hợp đồng
mà nhà thầu Trung Quốc giành được là nhờ trúng thầu thông qua đấu thầu rộngrãi quốc tế Bên cạnh đó, với xi măng, tuy không nêu cụ thể nhưng đối với các
dự án do Trung Quốc làm tổng thầu (trong tổng số 24 dự án), tỷ lệ nội địa hóa
cơ bản được xác định là không có gì hết, tức 0%, và các lĩnh vực kinh tế kháccũng tương tự như vậy, phần tham gia của các doanh nghiệp Việt Nam trong
Trang 19các gói thầu EPC hầu như là không có, hoặc có tham gia cũng chỉ là nhà thầuphụ không mấy quan trọng.
Tính đến hiện tại( năm 2014) thì trong 10 năm qua, đối với gói thầuEPC (tư vấn, thiết kế - cung cấp thiết bị - xây lắp, vận hành) sử dụng vốn ngânsách Nhà nước, nhà thầu Việt Nam thắng thầu ở 67% số lượng gói thầu, nhưngtrị giá gói thầu chỉ đạt 39%, trong khi tỷ lệ này đối với nhà thầu Trung Quốc là48%
Cụ thể trong năm 2014, Hiệp hội Cơ khí Việt Nam (VAMI) cho biết,hiện nay nhà thầu Trung Quốc đang làm tổng thầu EPC 5 trong tổng số 6 dự ánhóa chất, tất cả dự án chế biến khoáng sản, 49 trong tổng số 62 dự án về ximăng, 16 trong tổng số 27 dự án nhiệt điện và nhiều dự án về giao thông
Một vài số liệu:
Tổng công suất các dự án điện của Việt Nam do Trung Quốc làm
tổng thầu EPC, BOT và sử dụng thiết bị Trung Quốc lên đến gần 15.500 MW/31.000 MW tổng công suất điện quốc gia (chiếm hơn 48%)
+ Về nhiệt điện: 21/36 dự án (hơn 58% tổng dự án) do các doanh nghiệp
Trung Quốc làm tổng thầu EPC và BOT, trong đó có 10 dự án đã đi vàohoạt động, 11 dự án đang xây dựng với công suất xấp xỉ 8.000 MW,chiếm hơn 45% công suất nhiệt điện chạy than và khí
+ Về thuỷ điện: nhà thầu Trung Quốc cung cấp thiết bị, máy móc, công
nghệ cho hầu hết trong số gần 100% thuỷ điện nhỏ (với hơn 400 dự án,tổng công suất 4.000 MV), 75% thuỷ điện vừa và lớn (18/24 dự án, trong
đó 14 đã đi vào hoạt động, 4 đang xây dựng với công suất 3.630 MW)
Về khoáng sản: Trung Quốc trúng thầu hơn 87%, trong đó phân
Trang 20Trung Quốc như: Alumin Nhân Cơ, Alumin Tân Rai, đạm Hà Bắc, đạm CàMau, đạm Ninh Bình; mỏ Quý Sa và nhà máy gang thép Lào Cai, mở rộng nhàmáy gang thép Thái Nguyên giai đoạn hai… Riêng về xuất khẩu sang TrungQuốc, hơn 63% than đá, hơn 66% quặng và khoáng sản khác.
Về xi măng: Trung Quốc nắm giữ vai trò thiết kế dây chuyền đồng
bộ hoặc những công đoạn chủ yếu sử dụng thiết bị, công nghệ Trung Quốctrong 41/76 dự án sản xuất xi măng (khoảng 54%) với công suất trên 40 triệutấn
Về xuất khẩu nông sản: sự phụ thuộc lớn vào thị trường Trung
Quốc thể hiện ở một vài con số: sắn và sản phẩm từ sắn (86%), cao su (46%),gạo (gần 35%), hoa quả (nếu tính cả tiểu ngạch là hơn 56%)
Về nhập siêu: năm 2012 nhập siêu hơn 16 tỉ USD (gấp 85 lần năm
2001), năm 2013 nhập siêu hơn 20 tỉ USD (chiếm hơn 28% tổng kim ngạchnhập khẩu Trong đó, điện thoại và linh kiện điện tử chiếm hơn 70%, hơn 35%nguyên liệu và phụ kiện ngành dệt may, gần 47% giống lúa lai, hơn 50% phânbón, hơn 44% thuốc bảo vệ thực vật
(Tổng hợp từ nguồn tài liệu chuyên gia tham dự Diễn đàn kinh tế mùa xuân 2014- Báo Người Đô Thị số ra ngày 26-07-2014)
Từ nay đến năm 2025, Việt Nam cần 117 tỷ USD phục vụ cho cáccông trình xây dựng hạ tầng, nếu vẫn để tình trạng Trung Quốc trúng thầu hầuhết các gói thầu xây dựng thì dẫn theo lời bà Phạm Thị Loan-Ủy viên Ủy bantài chính và ngân sách Quốc hội: "Việt Nam cần xây dựng nhiều dự án hạ tầnglớn Nếu các gói thầu trọng điểm tiếp tục rơi vào tay Trung Quốc thì vấn đề anninh năng lượng, an ninh quốc gia thực sự đang rất đáng lo ngại" Vấn đềTrung Quốc làm chủ sân chơi đấu thầu quốc tế tại Việt Nam sẽ tiếp tục gây ra
Trang 21nhiều hệ lụy liên quan đến các vấn đề kinh tế, an sinh xã hội, thậm chí cả vấn
đề chính trị và an ninh quốc gia
2-Chất lượng thực hiện các dự án đấu thầu quốc tế tại Việt Nam do Trung Quốc nhận thầu
Các dự án do nhà thầu Trung Quốc đảm nhận phần lớn đều có ý nghĩaquan trọng trong phát triển kinh tế Tuy nhiên, chất lượng các nhà thầu TrungQuốc và hệ quả gây ra ảnh hưởng rất lớn đến kinh tế-xã hội Việt Nam như: kéodài thời gian thi công, làm đội vốn đầu tư, chất lượng thiết bị kém
a, Các dự án bị chậm tiến độ
Thông tin từ hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho biết hầu hết các dự ánnguồn điện trong Quy hoạch điện 6 (giai đoạn 2006-2010) đều bị chậm tiến độnhư các nhà máy thuỷ điện sông Ba Hạ, Pleikrông, Bản Vẽ ; các nhà máynhiệt điện: Uông Bí (mở rộng 1), Hải Phòng 1, Quảng Ninh 1, Vũng Áng 1,Sơn Động, Mạo Khê, Nông Sơn, Ô Môn 1 Đặc biệt, các dự án điện do các nhàthầu Trung Quốc đảm nhận như: Hải Phòng 1, Hải Phòng 2, Cẩm Phả 1, CẩmPhả 2, Quảng Ninh 1, Quảng Ninh 2, Mạo Khê, Thái Nguyên, Vĩnh Tân 2,Duyên Hải 1 và nhà đầu tư tư nhân Trung Quốc như Kiên Lương đều bịchậm; có những dự án đến nay chưa triển khai, chậm tiến độ từ hai - ba năm
Nguồn thông tin từ EVN cũng cho thấy, đặc điểm chung nhiều dự ánxây dựng nhà máy nhiệt điện do ngành này quản lý, làm chủ đầu tư, dù đượcnhà thầu Trung Quốc bỏ thầu giá rẻ nhưng lại bị chậm tiến độ gây thiệt hại khóthống kê được Như nhà máy nhiệt điện Cao Ngạn bị chậm 28 tháng, nhiệt điệnSơn Động chậm 24 tháng, nhiệt điện Nông Sơn chậm 20 tháng, nhiệt điện CẩmPhả 1 chậm 10 tháng, nhiệt điện Cẩm Phả 2 chậm ba tháng Các dự án dongành điện quản lý và đầu tư như nhiệt điện Hải Phòng 1, 2 và nhiệt điện
Trang 22Quảng Ninh 1, 2 đều chậm từ 18-24 tháng, đến nay vẫn chưa thể bàn giaođược
Với khai thác khoáng sản, tập đoàn Than và khoáng sản Việt Nam(Vinacomin) cũng cho biết trong báo cáo gửi bộ Công Thương, ước tính việcchậm tiến độ các dự án của đơn vị do nhà thầu Trung Quốc thi công gây thiệthại hàng trăm tỷ đồng mỗi năm
Một số dự án khác do nhà thầu Trung Quốc đang thực hiện cũng trongtình trạng chậm tiến độ như vậy, như: Dự án Gang Thép Thái Nguyên giai đoạn
2 do nhà thầu MCC (Trung Quốc) làm tổng thầu EPC Sau khi trúng thầu,không những họ không tiếp tục triển khai, mà còn đề nghị tăng giá mới tiếnhành, làm cho tổng mức đầu tư tăng và cũng khiến dự án chậm hơn ba năm.Hay như Dự án sản xuất Alumin Tân Rai do nhà thầu Chalieco (Trung Quốc)trúng thầu (tháng 10/2013) cũng làm tăng tổng mức đầu tư của Dự án thêm35,37% và khiến tiến độ dự án chậm gần hai năm, hay như Dự án xây dựng nhàmáy sản xuất phân bón DAP Đình Vũ Hải Phòng của Tập đoàn Hoá chất ViệtNam khởi công từ ngày 27/7/2003, sau 7 năm xây dựng nhưng vẫn chưa thểbàn giao hoặc Dự án nhà máy Đạm Ninh Bình sau 20 tháng triển khai cũngchậm 6 tháng so với kế hoạch ban đầu
Dự án chậm tiến độ đã làm tăng chi phí như tăng khoản lãi vay, tăngchi phí quản lý dự án, chi phí thuê tư vấn, tăng chi phí chuẩn bị sản xuất Điềunày được thể hiện qua việc nhiều dự án điện bị đội mức đầu tư khá nhiều saukhi hoàn thành
b, Các dự án bị đội vốn đầu tư
Đầu tiên là dự án trị giá 1,2 tỉ USD của Tổng công ty Điện lực thuộcTập đoàn Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) sau 6 dự án điện làm với nhà
Trang 23thầu Trung Quốc khi giá hoàn thành bị đội lên rất nhiều so với giá trúng thầuban đầu
Theo đó, lần lượt, dự án nhiệt điện Cao Ngạn (công suất 100MW), nhiệtđiện Sơn Động (200 MW), nhiệt điện Nông Sơn (30 MW), nhiệt điện Cẩm Phả
1 (310 MW), nhiệt điện Cẩm Phả 2 (300MW) rồi nhiệt điện Mạo Khê(440MW) do TKV làm chủ đầu tư đều rơi vào tay nhà thầu Trung Quốc, ướctính tổng giá trị hợp đồng EPC do các nhà thầu Trung Quốc đảm trách tại 6 dự
án lên tới 1,2 tỉ USD Tuy nhiên, kinh nghiệm làm tổng thầu EPC của các nhàthầu Trung Quốc còn ít, khi triển khai dự án gặp nhiều khó khăn, việc tiếp cậnvới các tiêu chuẩn quốc tế của các nhà thầu chưa tốt vì đa số các nhà thầu thiết
kế, thi công xây dựng của Trung Quốc chỉ quen với các tiêu chuẩn của TrungQuốc Và dù nhà thầu Trung Quốc thường chấp nhận tất cả các yêu cầu của
Hồ sơ mời thầu nhưng khi bắt đầu vào thi công, thực hiện hợp đồng mới bộc lộnhững khó khăn Bên cạnh đó, trong quá trình thi công nhà thầu thường hay đềxuất thay đổi so với hợp đồng như: Thay đổi nhân sự, thầu phụ cung cấp thiết
bị, thầu phụ xây lắp, thay đổi các điều khoản kỹ thuật Việc này làm mất thờigian để đàm phán, xem xét, gây khó khăn, phức tạp trong quản lý dự án của chủđầu tư
Cuối cùng Tổng công ty Điện lực TKV nhận được kết quả: Thực tế chothấy tất cả các dự án nhiệt điện đốt than thực hiện tại Việt Nam trong thời gianvừa qua của Trung Quốc đều bị chậm tiến độ từ 1-2 năm hoặc hơn đã làm tăngchi phí đầu tư của dự án, nhưng việc đàm phán để nhà thầu EPC Trung Quốcnộp khoản phạt chậm tiến độ là công việc rất khó khăn và thường bị kéo dài
Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) cũng gặp vấn đề giống TKV, như
dự án nhiệt điện Hải Phòng 1 (tại huyện Thủy Nguyên, TP Hải Phòng), nhàthầu Trung Quốc là Tập đoàn Điện khí Đông Phương trúng thầu Thời điểmcuối năm 2008 đầu năm 2009, Tập đoàn Điện khí Đông Phương đã liên tiếp
Trang 24phát văn bản nói rằng do biến động đồng nhân dân tệ đang từ 8,2 tệ/USD xuống6,8 tệ/USD nên họ thiệt hại gần 100 triệu USD Họ đề nghị Việt Nam bù giá,nếu không họ sẽ không thi công nữa vì hết tiền.
Tình trạng chung của hầu hết các dự án do Trung Quốc nhận thầu làgiá trúng thầu ban đầu rất thấp và đội giá sau khi hoàn thành lại là một con sốkhông nhỏ
c, Chất lượng các dự án sau khi hoàn thành thấp và những vấn đề kinh tế- xã hội khác
Ví dụ với gói thầu 6 dự án điện của Tổng công ty Điện lực thuộc Tậpđoàn Than – Khoáng sản Việt Nam, so sánh thực tế vận hành ở nhà máy điện
Na Dương (do MC làm tổng thầu, các thiết bị chính xuất xứ từ Nhật Bản và cácnước G7) với nhiệt điện Cao Ngạn (do HPE làm tổng thầu, các thiết bị chínhxuất xứ từ Trung Quốc), Sơn Động, Cẩm Phả, cho thấy chất lượng thiết bị xuất
xứ từ Trung Quốc cũng như các chỉ tiêu kinh tế-kỹ thuật (hiệu suất nhà máy)thấp hơn các thiết bị của các nước châu âu, G7
Tương tự như vậy, Dự án Đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông có góithầu chính do Công ty trách nhiệm hữu hạn Tập đoàn Cục 6 đường sắt (TrungQuốc) thực hiện theo hình thức tổng thầu EPC, nhưng kinh nghiệm của nhàthầu lại là “lần đầu tiên” làm tổng thầu EPC trên lĩnh vực đường sắt đô thị, dự
án chưa hoàn thành nhưng với một phần đã hoàn thành hiện nay cũng bộc lộ sựkém chất lượng khi kiểm tra, đánh giá
Trái ngược về chất lượng kém từ các dự án nhà thầu Trung Quốc làmtổng thầu, dẫn chứng về chất lượng nhà máy nhiệt điện Phả Lại 2 (600MW) màchịu trách nhiệm thi công công trình là tổ hợp các nhà thầu nước ngoài nhưSumitomo (Nhật Bản), Hyundai (Hàn Quốc), Stone & Webster (Mỹ), MitsuiBabcock (Anh) cùng một số công ty xây lắp của Việt Nam như Lilama,
Trang 25Licogi thì dự án này hoàn thành từ năm 2001 và đến nay vẫn vận hành tốt,không hề có bất cứ dấu hiệu về xuống cấp Bởi tất cả những thiết bị, máy móc ởnhà máy nhiệt điện này đều được nhập từ các nước G7 và các công ty ViệtNam Ví dụ như nồi hơi của Anh, thiết bị điện của Mỹ, tuốc bin, máy phát củaNhật
Không chỉ vấn đề chậm tiến độ, chất lượng thấp, đội giá khi hoànthành, các dự án do Trung Quốc nhận thầu còn dẫn tới nhiều nghi ngại về cácvấn đề an ninh xã hội như đảm bảo an ninh năng lượng khi 90% các nhà máynhiệt điện, thủy điện do Trung Quốc thi công hay vấn đề Trung Quốc nhậpkhẩu hoàn toàn lao động từ bên họ sang Việt Nam làm việc, không tạo cơ hộicho công nhân Việt Nam, hoặc vấn đề phá vỡ hợp đồng, kéo dài thời gian hoànthành có mục đích chính trị, ảnh hưởng đến tổng thể kinh tế- xã hội ViệtNam…
3-Nguyên nhân của tình trạng Trung Quốc làm chủ, nhà thầu nội chưa tham gia nhiều trong đấu thầu quốc tế tại Việt Nam
Thứ nhất, theo Luật Đấu thầu 2005 (Luật cũ), tiêu chí có giá rẻ nhất luôn
được ưu tiên trong lựa chọn nhà thầu “Nguyên tắc này không giống bất cứnước nào trên thế giới!” Chúng ta luôn có tư duy chọn nhà thầu bỏ giá rẻ vàđiều đó vô tình biến đấu thầu thành đấu giá Việc ưu tiên giá rẻ khiến các nhàthầu Việt Nam và nhà thầu quốc tế có chất lượng cao không có cơ hội trúngthầu Các nước trên thế giới lại không chọn những nhà thầu bỏ giá quá rẻ, mà
họ chọn nhà thầu bỏ giá hợp lý nhất có thể
Chính vì ưu tiên giá rẻ nên các nhà thầu Trung Quốc đã thắng thầu hầuhết các dự án lớn ở Việt Nam, bởi nói về giá thì cả thế giới đều phải thua TrungQuốc Các nhà thầu Trung Quốc thường ra giá thầu thấp hơn giá chuẩn từ 20%-
Trang 2630%, nên khó ai cạnh tranh được Và thực tế “tiền nào của ấy” cũng cho thấynhững hậu quả nhãn tiền.
Thứ hai, Luật cũ thiếu hướng dẫn về hệ số quy đổi liên quan đến xuất xứ
vật tư, phụ kiện hàng hóa khi xét giá, đánh giá gây nhiều khó khăn trong côngtác xét thầu, vì thế chỉ chọn được nhà thầu với giá thấp Nhiều chuyên gia vàcác nhà thầu đến từ khối các nước công nghiệp phát triển (G7) đều phản ánh,Luật Đấu thầu năm 2005 của chúng ta bỏ qua điều khoản nêu xuất xứ thiết bị
để có hệ số đánh giá các tiêu chuẩn kỹ thuật và giá trị
Bên cạnh đó, việc tính điểm thưởng, phạt các nhà thầu không công bằng,nhiều nhà thầu vi phạm ở các dự án khác hoặc không trung thực lại không bịtrừ điểm Thậm chí, một số nhà thầu bị đánh giá kém ở công trình trước, đáng
ra phải bị loại bỏ tham gia thầu ở các dự án về sau của chủ đầu tư công trình.Nhưng thực tế, sau một thời gian ngắn, các nhà thầu này lại vẫn được tiếp tụctham gia dự thầu và trúng thầu
Thứ ba, do sự ràng buộc khi dự án sử dụng vốn tài trợ của nước ngoài.
Các dự án sử dụng nguồn vốn nước ngoài thông thường phải tổ chức đấu thầuquốc tế Khi vay vốn ưu đãi, các nước có quan hệ song phương, hầu hết họ cóđiều kiện là dành công việc cho nhà thầu của nước họ làm, đây gần như làthông lệ trên thế giới
Đơn cử như các dự án nhiệt điện, vì nước ta thiếu vốn, một số dự ánnhiệt điện vay vốn từ ngân hàng của Trung Quốc, nên buộc phải chỉ định nhàthầu Trung Quốc, như các dự án nhiệt điện: Quảng Ninh 1, Vĩnh Tân 1, DuyênHải 1; hoặc đấu thầu hạn chế trong số các nhà thầu Trung Quốc (như dự ánNhiệt điện Cao Ngạn)
Thứ tư, chủ đầu tư ra "đầu bài" mời thầu chưa sát thực tế Khi lập dự án,
Việt Nam luôn tính suất đầu tư quá thấp Chẳng hạn như một dự án có thiết bị
Trang 27và công nghệ hiện đại, thì suất đầu tư cần là 1 tỷ USD mới có thể mời các nhàthầu Nhật Bản và nhà thầu châu Âu tham gia, nhưng nếu chỉ lập ra dự án vớimức đầu tư 700 triệu USD, thì chỉ phù hợp với nhà thầu của Trung Quốc.
Có thể thấy rõ điều này khi so sánh chi phí thực hiện gói thầu Nhiệt điệnNghi Sơn 1 với Nhiệt điện Hải Phòng 1 (hai nhà máy cùng quy mô công trình
là hai tổ máy 300MW) Nhiệt điện đốt than Nghi Sơn 1 được tài trợ bởi nguồnvốn ODA của Nhật Bản có giá ký hợp đồng giữa chủ đầu tư và nhà thầuMarubeni (Nhật Bản) quy đổi là 959 triệu USD (hợp đồng có hiệu lực từ ngày22/7/2010) Ở dự án Nhiệt điện Hải Phòng 1, giá ký hợp đồng giữa chủ đầu tư
và nhà thầu liên danh Đông Phương (Trung Quốc) và Marubeni là 480 triệuUSD (hợp đồng được ký kết vào ngày 26/11/2005) Cho dù vật giá thay đổinhiều sau 5 năm thi công, từ năm 2005-2010, nhưng giá trúng thầu của dự ánNhiệt điện Nghi Sơn 1 đã tăng lên gấp đôi giá Nhiệt điện Hải Phòng 1 Điều đóchắc chắn cũng đã phản ánh phần nào chất lượng mỗi công trình Nghịch lý
“giá thầu thấp - thành cao, giá thầu cao - thành thấp” là câu chuyện có thật,không phải hoang đường
Bên cạnh việc dự toán thấp khiến nhà thầu có chất lượng không tham giađược, còn có việc xác định các yêu cầu tối thiểu về kinh nghiệm và năng lựckhông hợp lý, làm mất cơ hội của nhà thầu nội Một công việc chỉ yêu cầu cókinh nghiệm 1 năm, nhưng chủ đầu tư lại yêu cầu nhà thầu có kinh nghiệm tới5-10 năm hoặc ra điều kiện là nhà thầu phải có năng lực tài chính hơn nhiều lầngiá trị gói thầu
Thứ năm, năng lực của chủ đầu tư yếu kém Việc xác định năng lực thực
tế của các nhà thầu rất cần thiết, nhưng các quy định, văn bản pháp luật liênquan vấn đề này thiếu chi tiết, cụ thể Mặt khác, sự phối hợp của các cơ quanchức năng, đặc biệt là chủ đầu tư, ban quản lý dự án, tư vấn giám sát… trongđánh giá nhà thầu thiếu chặt chẽ, thực hiện quản lý giám sát dự án lỏng lẻo