Thiết kế chuyên đề dạy học phần sinh học tế bào theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ BÁ MỲ THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC TẾ BÀO THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIÂI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH Chuyên ngành: Lí l

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ BÁ MỲ

THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC TẾ BÀO

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

GIÂI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS.VĂN THỊ THANH NHUNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Lê Thị Bá Mỳ

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CÁM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã nhận được sự quan tâm của nhiều cơ quan, đơn vị, thầy cô và đồng nghiệp Tôi xin chân thành cảm ơn:

Ban Giám Hiệu trường ĐHSP Huế, Phòng Đào Tạo sau Đại Học, Ban chủ nhiệm khoa Sinh học và Bộ môn Lí luận và phương pháp dạy học môn Sinh học thuộc trường ĐHSP Huế cùng quí thầy, cô tham gia giảng dạy lớp Cao học Sinh học khóa XXV đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập

Ban Giám Hiệu, Tổ Sinh- Công Nghệ trường THPT Nguyễn Chí Thanh đã giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành đề tài này

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS.Văn Thị Thanh Nhung, người đã giúp đỡ và hướng dẫn tận tình tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến quý thầy, cô đã giúp đỡ cho tôi nhiều ý kiến quý báu Chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã dành nhiều tình cảm, động viên tôi hoàn thành khóa học

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Lê Thị Bá Mỳ

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cám ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH ẢNH 5

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 6

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 6

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 7

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 7

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 8

5 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 8

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8

7 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 9

8 LƯỢC SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 9

9 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 10

10 CẤU TRÚC LUẬN VĂN 10

PHẦN 2 NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH 12

1.1 Cơ sở lý luận 12

1.1.1 Năng lực – hệ thống năng lực của học sinh trong dạy học sinh học 12

1.1.1.1 Khái niệm năng lực 12

1.1.1.2 Hệ thống năng lực của học sinh trong dạy học sinh học 13

1.1.1.3 Năng lực giải quyết vấn đề 14

1.1.2 Chuyên đề dạy học 17

1.1.2.1 Chuyên đề - chuyên đề dạy học 17

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.2.2 Quy trình thiết kế chuyên đề dạy học 17

1.1.2.3 Dạy học theo chuyên đề 18

1.1.2.4 Đặc điểm của dạy học theo chuyên đề 19

1.1.3 Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh qua dạy học chuyên đề 20

1.1.3.1 Sự hợp lý của dạy học theo chuyên đề để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 20

1.1.3.2 Vai trò của dạy học theo chuyên đề theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề 21

1.1.3.3 Dạy học giải quyết vấn đề trong dạy học theo chuyên đề 21

1.1.3.4 Sử dụng tình huống có vấn đề trong thiết kế chuyên đề để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 21

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 23

1.2.1 Thực trạng dạy học theo chuyên đề môn Sinh học ở một số trường THPT hiện nay 23

1.2.1.1 Thực trạng giảng dạy của GV 23

1.2.1.2 Thực trạng học tập của HS 26

1.2.2 Nguyên nhân của thực trạng 29

1.2.2.1 Nguyên nhân chủ quan 29

1.2.2.2 Nguyên nhân khách quan 29

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 30

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC TẾ BÀO THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH 31

2.1 Hệ thống chuyên đề trong phần Sinh học tế bào 31

2.1.1 Phân tích cấu trúc, nội dung phần Sinh học tế bào 31

2.1.2 Hệ thống chuyên đề trong phần Sinh học tế bào 33

2.2 Thiết kế các chuyên đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh phần Sinh học tế bào 33

2.2.1 Nguyên tắc thiết kế 33

2.2.2 Quy trình thiết kế 34

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3 Tổ chức dạy các chuyên đề dạy học phần Sinh học tế bào theo định hướng phát

triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 44

2.3.1 Quy trình tổ chức dạy học chuyên đề theo hướng hình thành năng lực giải quyết vấn đề 44

2.3.2 Minh hoạ quy trình 48

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 54

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 55

3.1 Mục tiêu thực nghiệm 55

3.2 Nội dung thực nghiệm 55

3.3 Phương pháp thực nghiệm 55

3.3.1 Chọn trường và lớp thực nghiệm 55

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 55

3.3.3 Tiêu chí đánh giá thực nghiệm 55

3.3.4 Xử lí số liệu thực nghiệm 57

3.4 Kết quả thực nghiệm 58

3.4.1 Kết quả phân tích định lượng 58

3.4.2 Kết quả phân tích định tính 60

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 63

PHẦN 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 64

1 Kết luận 64

2 Kiến nghị 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 66 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH ẢNH

Trang

BẢNG

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về hình thức giảng dạy mức độ sử dụng của GV 23

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về những khó khăn thường gặp khi dạy học theo chuyên đề 24

Bảng 1.3 Kết quả điều tra về việc tổ chức dạy học Sinh học của GV 24

Bảng 1.4 Kết quả điều tra mức độ sử dụng và hiểu biết của GV về dạy học GQVĐ 25

Bảng 1.5 Kết quả điều tra về ý kiến đánh giá của GV về kỹ năng GQVĐ của HS 26

Bảng 1.6 Kết quả điều tra về thái độ, động cơ học tập của HS đối với phần SHTB, Sinh học 10 27

Bảng 2.1 Hệ thống chuyên đề trong dạy học phần Sinh học tế bào, Sinh học 10 33

Bảng 2.2 Ma trận kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực 40

Bảng 3.1 Tiêu chí đánh giá mức độ đạt được về năng lực giải quyết vấn đề 56

Bảng 3.2 Bảng thống kê các điểm số của bài kiểm tra trước thực nghiệm và sau thực nghiệm 58

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 59

Bảng 3.4 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 60

HÌNH Hình 2.1 Quy trình thiết kế chuyên đề dạy học theo hướng phát triển năng lực GQVĐ trong môn Sinh học 35

Hình 2.2 Sơ đồ thể hiện hai pha của quá trình quang hợp 42

Hình 2.3 Quy trình tổ chức dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề 47

Hình 2.4 Các giai đoạn của quá trình hô hấp 50

Hình 2.5 Giai đoạn đường phân 51

Hình 2.6 Chu trình Krebs 51

Hình 3.1 Biểu đồ phân phối tần suất ở giai đoạn TTN và STN 59

Hình 3.2 Đồ thị phân phối tần suất của hai nhóm 59

Hình 3.3 Hoạt động nhóm thảo luận vấn đề cần giải quyết 61

Hình 3.4 Quan sát các nhóm trình bày kết quả 61

Hình 3.5 Kết quả phiếu học tập của học sinh về hô hấp 62

Hình 3.6 Kết quả phiếu học tập về quang hợp 63

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nghị quyết Hội nghị Trung Ương 8 Khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước; có hiểu biết và kỹ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lí tốt; có cơ cấu và phương thức hợp lí, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; hệ thống giáo dục được chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa,

xã hội hóa và hội nhập quốc tế; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản sắc dân tộc Hướng tới mục tiêu đó, cần phải đổi mới đồng bộ về mục tiêu giáo dục, chương trình giáo dục, phương pháp giáo dục, cách thức kiểm tra, đánh giá và công tác quản lí giáo dục

Mỗi con người trong xã hội mới phải đảm bảo ba tố chất: có khả năng tự học,

có khả năng giao tiếp, hợp tác và có năng lực giải quyết vấn đề Vì thế, nhiệm vụ của giáo dục không phải là truyền thụ kiến thức thụ động theo một chiều mà phải tổ chức các yếu tố giáo dục thành công nghệ dạy học hợp lý nhằm phát triển cho người học năng lực tư duy và năng lực hành động, trên cơ sở đó có khả năng giải quyết được các vấn đề mà xã hội đặt ra

Chúng ta có thể dễ dàng chọn lựa và áp dụng phương pháp dạy học chuyên

đề cho những học sinh ưu tú nhưng liệu có thể áp dụng cho đối tượng là học sinh lớp 10 mà việc các em đã quen với khả năng ghi nhớ máy móc, tái hiện, ít được chú trọng đến việc phát triển, rèn luyện kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo cho học sinh hay không?

Dạy học theo chuyên đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại Ở phương pháp này, giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Demo Version - Select.Pdf SDK

Dạy học theo chuyên đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Học sinh thu thập được thông tin từ nhiều nguồn kiến thức nên việc học của học sinh thực sự có giá trị vì kết nối với thực tế, rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào.Với cách tiếp cận này, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp học sinh làm việc

Chương trình Sinh học phổ thông được phân phối dựa trên cơ sở tính hệ thống của các cấp tổ chức sống từ nhỏ đến lớn, từ khái quát tổng thể toàn bộ thế giới sống rồi đến cụ thể, chi tiết từ thấp đến cao, từ cấp tổ chức nhỏ đến các cấp tổ chức lớn hơn Trong đó kiến thức phần Sinh học tế bào khá hấp dẫn và lôi cuốn học sinh

Với những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài: “Thiết kế chuyên đề dạy

học phần Sinh học tế bào theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn

đề cho học sinh”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu quy trình thiết kế, tổ chức dạy học theo chuyên đề trong dạy học phần Sinh học tế bào, Sinh học 10 theo hướng hình thành năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ở phổ thông

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài phải thực hiện được các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học theo chuyên đề và dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề

3.2 Phân tích nội dung phần Sinh học tế bào làm cơ sở cho việc thiết kế các chuyên đề dạy học phù hợp nội dung môn học

3.3 Thiết kế các chuyên đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm ở Trường THPT Nguyễn Chí Thanh – Phú Tân, An Giang để khảo sát khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu vận dụng hợp lý quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chuyên đề trong dạy học phần Sinh học tế bào, Sinh học 10 sẽ phát triển được năng lực giải quyết vấn

đề cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ở phổ thông

5 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Nội dung và phương pháp dạy học theo chuyên đề phần “Sinh học tế bào” lớp 10 THPT ban Cơ bản theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu chuyên trương đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của nhà nước trong công tác giáo dục trong việc nâng cao chất lượng dạy

và học ở trường THPT; các tư liệu sách báo, tạp chí liên quan đến đề tài

- Phân tích cấu trúc chương trình sinh học lớp 10, phần sinh học tế bào để xác định kiến thức rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

- Nghiên cứu các tài liệu về chuyên đề dạy học và dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề

6.2 Phương pháp chuyên gia

Trao đổi với những giáo viên có nhiều kinh nghiệm trong việc dạy học theo chuyên

đề, nhờ sự gúp đỡ của họ để định hướng cho việc triển khai và nghiên cứu đề tài

6.3 Phương pháp điều tra cơ bản

- Điều tra về thực trạng của việc dạy học theo chuyên đề và dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề, các giải pháp thường sử dụng

- Đối với giáo viên: Sử dụng phiếu điều tra để lấy số liệu về khả năng thiết

kế các chuyên đề dạy học và sử dụng chuyên đề dạy học để giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh Tham khảo giáo án và ý kiến của giáo viên

- Đối với học sinh: Dùng phiếu điều tra để điều tra chất lượng học tập ở các

em Khả năng phát hiện và giải quyết của học sinh trước một vấn đề Học sinh làm

gì để rèn khả năng này Các vấn đề khó khăn mà các em gặp phải khi rèn luyện

Demo Version - Select.Pdf SDK

6.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Đánh giá hiệu quả của các chuyên đề dạy học theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

6.5 Phương pháp thống kê toán học để xử lí kết quả nghiên cứu

- Sử dụng một số công cụ toán học để xứ lí kết quả điều tra

7 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Vận dụng phương pháp dạy học theo chuyên đề trong dạy học phần “Sinh học tế bào” lớp 10 THPT ban Cơ bản để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh tại trường THPT Nguyễn Chí Thanh, Phú Tân, An Giang

8 LƯỢC SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Dạy học theo chủ đề được hình thành từ những năm 1960 ở Vương quốc Anh tại lớp học tiểu học, nơi mà trẻ em thường ở cả ngày cùng với giáo viên Khi

đó giảng dạy xung quanh một chủ đề là cách phù hợp hơn với nhận thức tự nhiên của trẻ em, bởi một vấn đề xảy ra trong cuộc sống khó có thể giải quyết được bằng một đơn vị kiến thức riêng lẻ, vì thế chương trình có thể đựoc dạy một cách tích hợp thông qua chủ đề dạy học

Ở các nước phát triển, có nhiều chủ đề mang tính tích hợp như: năng lượng

và sự biến đổi, Trái đất và vũ trụ… Ở Thái Lan, chương trình khoa học có các chủ

đề chính như: vật chất, sinh vật và môi trường…

Ở Việt Nam, dạy học theo chủ đề đã và đang được sự quan tâm của ngành giáo dục Một số công trình nghiên cứu dạy học theo chủ đề đưa vào nội dung giảng dạy ở các trường Đại học sư phạm như tác giả Đỗ Hương Trà với công trình nghiên cứu “các kiểu tổ chức dạy học hiện đại trong dạy học Vật lý”, trong đó đề cập đến dạy học theo chủ đề và vận dụng vào giảng dạy vật lý ở trường phổ thông nhằm nâng cao chất lượng dạy học Trong những năm gần đây, một số luận văn thạc sĩ giáo dục học nghiên cứu về dạy học theo chủ đề như: luận văn của tác giả Ngô Thị Thuý Ngân (ĐHSP Huế -2011): “Tổ chức dạy học theo chủ đề chương "Chất khí" Vật lý 10 với

sự hổ trợ của một số phương tiện dạy học hiện đại” Tác giả Phạm Thị Thanh Loan (ĐHSP Huế- 2014): “dạy học theo chủ đề chương “Dòng điện trong các môi trường” với sự hỗ trợ của máy tính” Những luận văn này đều vận dụng dạy dạy theo chủ đề

Demo Version - Select.Pdf SDK