So sánh các quy định về hình phạt của pháp luật hình sự việt nam và pháp luật hình sự cộng hoà pháp

Để việc hợp tác hiệu quả và thuận lợi, rất cần những công trình khoa học nghiên cứu một cách toàn diện dưới góc độ so sánh về tội phạm và hình phạt theo pháp luật hình sự của Việt Nam và

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HỒNG HẠNH

SO SÁNH CÁC QUY ĐỊNH VỀ HÌNH PHẠT CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ CỘNG HÒA PHÁP

HÀ NỘI – NĂM 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ HỒNG HẠNH

SO SÁNH CÁC QUY ĐỊNH VỀ HÌNH PHẠT CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ CỘNG HÒA PHÁP

Ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự

Mã số: 938.01.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS TS VÕ KHÁNH VINH

HÀ NỘI – NĂM 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan

Tôi xin cam đoan luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn cụ thể trong luận án

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2018

Tác giả luận án

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn tới GS.TS Võ Khánh Vinh,

là thầy giáo hướng dẫn khoa học đã tận tình chỉ bảo cho tôi nhiều kiến thức vô cùng quý báu

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn tới Học viện khoa học xã hội, các thầy cô Khoa Luật, Phòng Quản lý đào tạo và các đồng nghiệp đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi trong thời gian tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án

Cám ơn lãnh đạo Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã tạo những điều kiện tốt nhất để tôi tham gia chương trình nghiên cứu sinh tại học viện Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam)

Cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên khích lệ tạo điều kiện và động lực

để tôi hoàn thành luận án này

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2018

Tác giả luận án

Nguyễn Thị Hồng Hạnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 9

1.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước 9

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 17

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu 24

1.4 Các giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 26

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SO SÁNH QUY ĐỊNH VỀ HÌNH PHẠT TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ CỘNG HÒA PHÁP .29

2.1 Lý luận về so sánh quy định của pháp luật hình sự về hình phạt 29

2.2 Các yếu tố ảnh hưởng và đặc điểm của so sánh quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hòa P háp 49

CHƯƠNG 3: NHỮNG TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT TRONG CÁC QUY ĐỊNH VỀ HÌNH PHẠT CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ CỘNG HOÀ PHÁP .69

3.1 Nguồn luật quy định hình phạt 69

3.2 Quy định khái niệm và mục đích của hình phạt 71

3.3 Quy định về hệ thống hình phạt 74

3.4 Quy định về các loại hình phạt 81

3.5 Quy định về hình phạt đối với các chủ thể đặc biệt 103

3.6 Các quy định về quyết định hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự Cộng hòa P háp 109

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ SO SÁNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI CHÍNH SÁCH HÌNH PHẠT TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 118

4.1 Nhận xét kết quả so sánh quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp 118

4.2 Những vấn đề đặt ra đối với chính sách hình phạt của Việt Nam 125

KẾT LUẬN 149

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hình phạt là chế định quan trọng của pháp luật hình sự Hình phạt vừa thể hiện thái độ của Nhà nước đối với người có hành vi phạm tội vừa là hậu quả pháp lý

mà người có hành vi phạm tội phải gánh chịu Sự hình thành và phát triển của hệ thống hình phạt ở mỗi quốc gia gắn liền với lịch sử của mỗi quốc gia đó

Ngày nay, hội nhập quốc tế mang lại nhiều lợi ích cho các quốc gia trong phát triển kinh tế Tuy nhiên, bên cạnh đó, sự di trú của các nhóm, tổ chức tội phạm từ quốc gia này sang quốc gia khác càng làm cho tình hình tội phạm xuyên quốc gia phức tạp hơn Như vậy, tội phạm có yếu tố nước ngoài ngày càng diễn biến phức tạp cùng với sự hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu Để chống lại tội phạm có yếu

tố nước ngoài hiệu quả, các quốc gia buộc phải có sự hợp tác chặt chẽ với nhau

Để có thể hợp tác hiệu quả, các quốc gia phải có sự am hiểu về pháp luật hình sự của nhau trong đó có chế định hình phạt Sự hiểu biết về pháp luật hình sự trong đó có hình phạt của nhau cũng tạo sự thuận lợi cho các quốc gia trong ký kết các điều ước quốc tế về hình sự và tương trợ tư pháp trong lĩnh vực hình sự Việc tham gia các điều ước quốc tế về hình sự và tương trợ tư pháp trong lĩnh vực hình

sự còn là một trong những giải pháp quan trọng để các quốc gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân của nước mình ở nước ngoài “Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Việt Nam nói chung và công dân Việt Nam ở nước ngoài nói riêng là nguyên tắc cơ bản, xuyên suốt trong hệ thống pháp luật của Việt Nam Tuy nhiên, việc thực hiện nguyên tắc này sẽ kém hiệu lực, hiệu quả nếu không có

sự bổ trợ của tập quán và pháp luật quốc tế Thực tế trên đòi hỏi Việt Nam phải tăng cường hơn nữa hoạt động hợp tác quốc tế thông qua việc đàm phán, ký kết và thực hiện các điều ước quốc tế song phương và đa phương nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài, đảm bảo cho người di cư có được đầy đủ các quyền và lợi ích chính đáng cả về vật chất lẫn tinh thần.”[10, tr.71]

Hiện nay, số lượng người Việt học tập, làm ăn, sinh sống tại Pháp rất lớn

Bên cạnh đó, Pháp cũng là địa điểm đến lý tưởng của người nhập cư trái phép từ Việt Nam [93, tr.4] Bởi vì Pháp là một quốc gia phát triển, cái nôi của tri thức nhân loại nên có sức hút lớn đối với người Việt Nam sang học tập, làm việc và định cư Ngược lại, số lượng người Pháp đang làm việc và sinh sống ở Việt Nam cũng rất lớn Như vậy, sự hợp tác giữa Việt Nam và cộng hoà Pháp trong ngăn ngừa, phòng

và chống các tội phạm có yếu tố nước ngoài là cần thiết Hiện nay, hai nước đã ký kết hiệp định về dẫn độ tội phạm và tương trợ tư pháp hình sự Tuy nhiên, hiệp định này vẫn đang trong quá trình thực hiện các thủ tục pháp lý để có hiệu lực pháp luật

Để việc hợp tác hiệu quả và thuận lợi, rất cần những công trình khoa học nghiên cứu một cách toàn diện dưới góc độ so sánh về tội phạm và hình phạt theo pháp luật hình sự của Việt Nam và cộng hoà Pháp Công trình khoa học này có nhiệm vụ chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa pháp luật của Việt Nam và cộng hoà Pháp về tội phạm và hình phạt để các nhà đàm phán hai bên tìm ra được tiếng nói chung nhằm thống nhất các nội dung của điều ước quốc tế song phương Ngoài

ra, sự hiểu biết pháp luật của nhau cũng giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng của hai bên phối hợp nhịp nhàng, hiệu quả, tránh những xung đột hoặc vướng mắc không cần thiết

Bên cạnh đó việc so sánh các quy định về hình phạt của Việt Nam và Cộng hoà Pháp sẽ góp phần nâng cao nhận thức lý luận về hình phạt, đúc rút kinh nghiệm quý báu trong hoạt động lập pháp về hình phạt của Cộng hoà Pháp, từ đó góp phần hoàn thiện các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam

Việc Việt Nam nghiên cứu và học tập kinh nghiệm lập pháp và thực tiễn của cộng hoà Pháp cũng xuất phát từ mối quan hệ đặc biệt giữa hai quốc gia Mặc dù pháp luật hình sự của Việt Nam có những đặc thù riêng, tuy nhiên do Việt Nam đã từng là thuộc địa của cộng hoà Pháp, cho nên những tư tưởng và học thuyết pháp luật Châu Âu lục địa vẫn còn ảnh hưởng sâu đậm đến pháp luật Việt Nam Vì vậy,

so với pháp luật hình sự của các nước thuộc họ pháp luật Châu Âu lục địa, thì pháp luật hình sự của cộng hoà Pháp trong đó có chế định hình phạt ít nhiều gần gũi với pháp luật hình sự Việt Nam hơn Vì vậy, việc học hỏi kinh nghiệm và cấy ghép

pháp luật (nếu có) của cộng hoà Pháp sẽ dễ dàng được chấp nhận hơn so với việc học hỏi kinh nghiệm và cấy ghép pháp luật của các nước họ pháp luật Châu Âu lục địa khác

Cho đến nay, mặc dù đã có một số công trình khoa học ít nhiều so sánh một hoặc một số khía cạnh của pháp luật hình sự Việt Nam với pháp luật hình sự Pháp nhưng chưa có một công trình khoa học nào ở cấp độ tiến sĩ luật học nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ dưới khía cạnh so sánh luật học về hình phạt theo pháp luật hình sự của Việt Nam và cộng hoà Pháp Vì lẽ đó, nghiên cứu sinh lựa

chọn đề tài: “So sánh các quy định về hình phạt của pháp luật hình sự Việt Nam và

pháp luật hình sự Cộng hòa Pháp” để làm đề tài luận án tiến sĩ luật học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án đặt ra mục đích nghiên cứu sau đây: rút ra được những bài học kinh nghiệm trong lập pháp và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về hình phạt của cộng hoà Pháp để từ đó đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về hình phạt của Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được các mục đích nêu trên, luận án phải thực hiện được các nhiệm

vụ cụ thể sau đây:

Thứ nhất, giải quyết những vấn đề lý luận về so sánh các quy định về hình

phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam và pháp luật hình sự của Cộng hoà Pháp

Thứ hai, làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt giữa các quy định về

hình phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam và pháp luật hình sự của Cộng hoà Pháp Bên cạnh đó, luận án sẽ nỗ lực đưa ra một số nguyên nhân của sự tương đồng và khác biệt trong quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam và pháp luật hình sự của Cộng hoà Pháp

Thứ ba, chỉ ra những bài học kinh nghiệm quý báu trong lập pháp và áp

dụng pháp luật về hình phạt của Cộng hoà Pháp, từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định về hình phạt của Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận án là các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam và Cộng hòa Pháp Vì đây là một đề tài rộng lớn và phức tạp, nên nghiên cứu sinh chỉ thực hiện luận án này trong phạm

vi những vấn đề được nhìn nhận từ góc độ khoa học luật hình sự Luận án không nghiên cứu các hình phạt áp dụng cho từng tội phạm cụ thể mà chỉ tập trung nghiên cứu các quy định chung về hình phạt Ngoài ra, luận án chỉ tập trung so sánh các quy định về mục đích của hình phạt, hệ thống hình phạt, một số hình phạt cơ bản và quyết định hình phạt Về thời gian nghiên cứu, luận án tập trung nghiên cứu so sánh các quy định thực định về hình phạt của Việt Nam và Cộng hoà Pháp trong giai đoạn từ năm 2000 cho đến nay

Để làm cơ sở khoa học cho việc so sánh các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam và Cộng hoà Pháp, luận án sẽ làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về so sánh các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự Cộng hoà Pháp

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đồng thời vận dụng các quan điểm của Đảng về xây dựng pháp luật và cải cách tư pháp trong nhà nước pháp quyền… để nghiên cứu về hình phạt của pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp

Đặc biệt, Luận án còn dựa trên phương pháp luận nghiên cứu Luật so sánh

đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước phát triển Tác giả Michael Bogdan

(1994) trong tác phẩm Luật so sánh của nhà xuất bản Kluwer Norstedts Juridik

Tanto (Người dịch: PGS.TS Lê Hồng Hạnh, Ths Dương Thị Hiền) đã nhận định

“Hạt nhân của luật so sánh là so sánh, nghĩa là xem xét các yếu tố có tính chất so sánh của hai hay nhiều hệ thống luật và xác định các điểm tương đồng và khác biệt giữa các yếu tố đó”[4, tr.44] Theo tác giả, điều thú vị nhất của luật so sánh là cố gắng giải thích những điểm tương đồng và khác biệt ấy Các yếu tố tạo nên sự

tương đồng và khác biệt giữa các hệ thống pháp luật là: (1) hệ thống kinh tế; (2) hệ thống chính trị và hệ tư tưởng; (3) tôn giáo; (4) yếu tố lịch sử và địa lý; (5) yếu tố dân số học; (6) tác động phối hợp của các biện pháp kiểm soát khác; (7) những yếu

tố ngẫu nhiên GS.TS Võ Khánh Vinh (2012) trong tác phẩm Giáo trình luật so

sánh của Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2012 đã chỉ ra khách thể của Luật so

sánh bao gồm: (1) hiện thực pháp luật; (2) các hiện tượng và thiết chế pháp luật; (3) các học thuyết, các quan điểm và các quan niệm pháp luật; (4) các hệ thống pháp luật của các quốc gia; (5) các văn bản và tổng thể pháp luật được hình thành trong các liên minh quốc gia; (6) các văn bản quy phạm pháp luật của quốc gia; (7) các ngành, tiểu ngành và các loại văn bản quy phạm pháp luật; (8) các chế định pháp luật; (9) các quy phạm pháp luật; (10) kỹ thuật pháp lý [44, tr.120]

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp so sánh luật học được sử dụng xuyên suốt trong toàn bộ nội dung của luận án Khi áp dụng phương pháp này Thông qua phương pháp so sánh, những tương đồng và khác biệt giữa các quy định về hình phạt trong pháp luật hình

sự Việt Nam và cộng hoà Pháp sẽ được làm sáng tỏ và lý giải cụ thể Phương pháp

so sánh luật học cũng giúp luận án tìm ra những bài học có giá trị từ pháp luật về hình phạt của Cộng hoà Pháp để đưa ra những kiến nghị góp phần hoàn thiện các

quy định về hình phạt theo pháp luật hình sự của Việt Nam

Bên cạnh đó, phương pháp lịch sử cũng được sử dụng thường xuyên Theo đó, những vấn đề lý luận, pháp luật thực định về hình phạt của Việt Nam và Cộng hoà Pháp được nghiên cứu, đối chiếu với sự vận động không ngừng của hoàn cảnh kinh tế,

xã hội và văn hóa ở cả hai nước Phương pháp lịch sử giúp hiểu sâu sắc hơn chính sách hình phạt của Cộng hoà Pháp và Việt Nam, để từ đó có những luận giải và kiến nghị có

ý nghĩa thực tế cho việc hoàn thiện pháp luật về hình phạt của Việt Nam

Ngoài ra, luận án còn sử dụng phương pháp xã hội học pháp luật và phương pháp kinh tế luật để lý giải mối quan hệ của hình phạt với các yếu tố kinh tế, xã hội, cũng như xác định xu hướng vận động của các quy định về hình phạt của Việt Nam

và Cộng hoà Pháp

Ngoài các phương pháp vừa nêu trên, luận án còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống của luật học, đó là phương pháp nghiên cứu phân tích pháp

lý, tổng hợp và phương pháp thống kê, so sánh số liệu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án có những điểm mới sau đây trong khoa học và thực tiễn:

Thứ nhất, luận án là công trình nghiên cứu đầy đủ và toàn diện những vấn

đề lý luận về so sánh các quy định của hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam

và pháp luật hình sự của Cộng hoà Pháp Trong đó, luận án làm sáng tỏ đối tượng

so sánh, mục đích so sánh, mục tiêu so sánh, vai trò của việc so sánh, mối liên giữa pháp luật hình sự Việt Nam với pháp luật hình sự Cộng hoà Pháp, các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách hình sự của Việt Nam và Cộng hoà Pháp

Thứ hai, luận án chỉ ra được những điểm tương đồng và khác biệt trong các

quy định về mục đích của hình phạt, hệ thống hình phạt, mối quan hệ giữa các hình phạt, quyết định hình phạt Bên cạnh đó, luận án cũng chỉ ra một số nguyên nhân của sự tương đồng và khác biệt đó

Thứ ba, đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định về hình phạt

trong pháp luật hình sự của Việt Nam và nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt, đặc biệt là hình phạt tiền

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa lý luận: Các kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp một hệ

thống tri thức, hiểu biết phong phú và toàn diện hơn về quy định hình phạt của pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp Luận án cũng xây dựng khung lý thuyết

cơ bản ban đầu về luật hình sự so sánh đặc biệt là các vấn đề về so sánh chế định hình phạt trong pháp luật hình sự của Việt Nam và Cộng hoà Pháp qua đó cung cấp những luận cứ khoa học cho việc nghiên cứu và hoàn thiện chính sách hình phạt của Việt Nam Ngoài ra, luận án cũng gợi mở một số hướng nghiên cứu mới về so sánh các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam với các quốc gia khác

Trong nghiên cứu và giảng dạy pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng, các nhà khoa học pháp lý Việt Nam đều khẳng định vai trò quan trọng của so

sánh luật học Thông qua so sánh luật học, các lý thuyết, học thuyết pháp lý, pháp luật thực định và thực tiễn áp dụng pháp luật của các hệ thống pháp luật được đối chiếu, so sánh Từ đó, những tinh hoa trong khoa học pháp lý của mỗi nước sẽ được chắt lọc, phát triển nhằm làm hoàn thiện hơn nữa lý thuyết và học thuyết pháp lý chung trên toàn thế giới, cũng như bản thân khoa học pháp lý của mỗi nước Trong công tác đào tạo, việc để sinh viên tiếp cận các chuyên ngành pháp lý dưới khía cạnh so sánh luật học sẽ giúp các em có được kiến thức toàn diện của chuyên ngành, nâng cao năng lực tư duy pháp lý và khả năng tiếp cận và giải quyết vấn đề

ở nhiều môi trường pháp lý khác nhau Vì vậy, trong chuyên ngành luật hình sự, luật hình sự so sánh là một bộ môn khoa học không thể thiếu đối với tất cả các sinh viên Trong các nội dung của luật hình sự so sánh thì so sánh về hình phạt là một trong những nội dung quan trọng nhất

Ý nghĩa thực tiễn: Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 (sau

đây gọi là Bộ luật hình sự năm 2015) đã được ban hành để thay thế Bộ luật hình sự năm 1999 So với Bộ luật hình sự năm 1999, các quy định về hình phạt và hệ thống hình phạt trong Bộ luật hình sự năm 2015 có nhiều điểm tiến bộ và phù hợp với xu thế chung của thời đại Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là các quy định về hình phạt và hệ thống hình phạt trong Bộ luật hình sự năm 2015 đã hoàn thiện Trong thế giới hiện đại, với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, dẫn đến các nhân tố của đời sống kinh tế - xã hội cũng thay đổi theo Hình phạt cũng không nằm ngoài xu thế vận động đó Ngoài ra, sự tăng lên nhanh chóng về dân số, sự ô nhiễm môi trường, gánh nặng ngân sách quốc gia, sự tăng lên của các tội phạm kinh tế và tội phạm công nghệ cao…cũng đã làm cho các nhà làm luật đã có những thay đổi trong quan niệm và chính sách hình phạt Các hình phạt nghiêm khắc như tử hình,

tù chung thân, tù có thời hạn đang giảm dần và được thay thế bởi các hình phạt khác Pháp luật của các nước phát triển trong đó có Pháp về hình phạt phản ánh rõ

xu thế này Những vấn đề mà các nước đang gặp phải như trên cũng đang diễn ra ở Việt Nam, vì vậy hệ thống hình phạt của Việt Nam cần tiếp tục được hoàn thiện nhằm phù hợp với sự thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội Nghiên

cứu so sánh các quy định về hình phạt của pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp cũng giúp cho các nhà làm luật tìm ra được những quy luật phát triển chung của hệ thống hình phạt, mối quan hệ gắn bó giữa hệ thống hình phạt với nền tảng kinh tế - xã hội,…Nghiên cứu so sánh các quy định về hình phạt của pháp luật hình

sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp còn giúp cho các nhà làm luật đúc rút được những bài học kinh nghiệm trong lập pháp của Cộng hoà Pháp góp phần vào việc hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam về hình phạt nhằm bảo đảm hệ thống hình phạt của Việt Nam phù hợp với thực tiễn vận động và phát triển của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình công bố của tác giả, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 04 chương với cấu trúc như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến Đề tài

Chương 2: Những vấn đề lý luận so sánh quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự Cộng hòa Pháp

Chương 3: Những tương đồng và khác biệt trong các quy định về hình phạt của pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp

Chương 4: Kết quả so sánh và những vấn đề đặt ra đối với chính sách hình phạt trong luật hình sự Việt Nam

Kết luận

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước

1.1.1 Tình hình nghiên cứu lý luận về so sánh các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp

Ở nước ngoài, số lượng các công trình khoa học nghiên cứu về LSS rất đồ

sộ, trong đó có một số công trình tiêu biểu như sau: Jean Pradel (2008), Droit pénal

comparé, Nxb Dalloz ; (Luật hình sự so sánh của Jean Pradel, 2008) ; Peter de

Cruz (1999), Comparative law in a changing world, Cavendish Publishing Limited

(Luật so sánh trong một thế giới chuyển động của Peter de Cruz, Nxb Cavendish, năm 1999); Pierre Legrand & Roderick Munday (2003), Comparative Legal Studies: Traditions and Transitions, Cambridge University Press (Nghiên cứu Luật

so sánh: Truyền thống và Chuyển tiếp, Nxb Đại học Cambridge năm 2003); Sir

Basil Markesinis & Jörg Fedtke (2009), Engaging with Foreign Law, Hart Publishing Ltd (Kết nối với luật nước ngoài của Sir Basil Markesinis & Jörg

Fedtke, Nxb Hart, năm 2009); Mark Van Hoecke (2004) , François Ost & Luc

Wintgens, Epistemology and Methodology of Comparative Law, Hart Publishing Ltd (Nhận thức luận và phương pháp luận của Luật so sánh, Nxb Hart, năm 2004)

và nhiều công trình khoa học khác

Về cơ bản, các công trình nghiên cứu về LSS đều khẳng định LSS là một khoa học với đối tượng, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu riêng Các công trình khoa học nghiên cứu chung về LSS tạo nền tảng khoa học để phát triển

LHSSS Ở nước ngoài, có các công trình sau: Jean Pradel (2008), Droit pénal

comparé, Nxb Dalloz ; (Luật hình sự so sánh của Jean Pradel); Le droit pénal à l’aube du troissième millénaire, Mélanges offerts à Jean Pradel, Nxb Cujas, 2006; (Luật hình sự đầu thiên niên kỷ thứ ba, chuyên khảo dành tặng Jean Pradel, năm 2006) ; Kevin Jon Heller and Markus D Dubber (edited) (2011), The handbook of comparative criminal law, Stanford University Press (Cẩm nang về Luật hình sự so

sánh của Kevin Jon Heller và Markus D Dubber, Nxb Đại học Stanford, năm 2011); Terance D Miethe & Hong Lu (2005), Punishment – A Comparative Historical Perspective, Cambridge University Press (Sự trừng phạt – cách tiếp cận lịch sử so sánh của Terance D Miethe & Hong Lu, Nxb Đại học Cambridge năm 2005); và Warren Young and Mark Brown (1993), Cross-national Comparisons of Imprisonment, Crime and Justice, Vol 17 (1993) (So sánh xuyên quốc gia về hình phạt tù, Tạp chí Tội phạm và công lý, tập 17 năm 1993)

Các tác giả Kevin Jon Heller và Markus D Dubber (2011) trong tác phẩm

The handbook of comparative criminal law, Stanford University Press (Cẩm nang

về Luật hình sự so sánh của Kevin Jon Heller và Markus D Dubber, Nxb Đại học Stanford, năm 2011) có đề cập đến LHSSS với tư cách là một phân tích so sánh PLHS Như vậy, các tác giả này chưa xác định rõ LHSSS có phải là một khoa học pháp lý hay không Thực chất, cuốn sách này chỉ trình bày về PLHS của một số nước trên thế giới trong đó có Pháp [72, tr 215]

Bắt đầu tiếp cận LHSSS từ hai phương diện: phương diện nội dung và

phương diện địa lý, tác giả Jean Pradel (2008) trong tác phẩm Droit pénal comparé

(Luật hình sự so sánh ), Nxb Dalloz , năm 2008 đã đưa ra định nghĩa ban đầu về

LHSSS như sau: LHSSS là các nghiên cứu về sự khác biệt và tương đồng giữa hai hay nhiều hệ thống PLHS Từ đó, tác giả đặt vấn đề : như vậy, liệu LHSSS có phải

là một ngành khoa học pháp lý độc lập hay chỉ đơn thuần là một phương pháp nghiên cứu? Jean Pradel đã phân tích quan điểm thứ nhất được ủng hộ bởi R David

và H.C Gutteridge cho rằng LSS (trong đó có LHSSS) chỉ là một phương pháp; tác giả cũng phân tích quan điểm thứ hai cho rằng LSS (trong đó có LHSSS) là một ngành khoa học pháp lý độc lập, đứng ngang hàng với các ngành khoa học pháp lý khác theo cách tiếp cận được hình thành từ thế kỉ 19 và thế kỷ 20 bởi hai nhà luật học người là Pháp Edouard Lambert và Raymond Saleilles

Từ những phân tích đó, tác giả Jean Pradel (2008) đưa ra kết luận rằng LSS (bao gồm LHSSS) không chỉ là một phương pháp mà còn là một môn khoa học pháp lý thực thụ với tư cách là một phương pháp trình bày, xem xét nghiên cứu và

tiếp cận pháp luật Tuy nhiên, ngành khoa học này không được hình thành từ những quy định pháp luật thực định bởi vì LSS chỉ là sự đối chiếu những quy định pháp luật rút ra từ những ngành luật đã tồn tại trước đó Vậy nên, LHSSS không phải là một ngành luật mới hoặc một ngành luật độc lập như luật thương mại, luật dân sự hay gần gũi nhất là luật hình sự LHSSS là một khoa học dưới góc nhìn là phương pháp nghiên cứu, một phương pháp khoa học quan trọng nhưng không dễ sử dụng trên thực tế [119, tr.4]

Vì vậy, tác giả cho rằng việc so sánh PLHS trước tiên cần được bắt đầu bằng việc chuẩn bị các nguồn tài liệu và sau đó phải đảm bảo rằng những tài liệu này có thể được sử dụng vào mục đích so sánh Các nguồn tài liệu theo tác giả bao gồm pháp luật thực định do cơ quan lập pháp và cơ quan xét xử ban hành như các luật,

bộ luật, các tuyển tập án lệ (trong đó có các nguồn án lệ từ các điều ước quốc tế mà quốc gia là thành viên như án lệ của Toà án nhân quyền Châu Âu), các học thuyết bao gồm các chuyên khảo, các số liệu điều tra (có bảng hỏi và xử lý số liệu), các tạp chí chuyên ngành (có thể kể tên như Tạp chí về luật hình sự và tội phạm học của

Mỹ (The journal of criminal law and criminology ) , Tạp chí về thi hành HP tù và luật hình sự (la Revue pénitentiaire et de droit penal), tạp chí khoa học luật hình sự

và LHSSS của CH Pháp (la Revue de science criminelle et de droit pénal compare )

Khi khai thác các nguồn tài liệu trên cần lưu ý những điều sau: (1) bối cảnh kinh tế

xã hội của mỗi quốc gia khác nhau: bao gồm tình trạng tội phạm, việc áp dụng pháp luật trên thực tế, hệ tư tưởng (ví dụ triết lý PLHS nằm sau các HP là gì: sự răn đe, nhằm loại bỏ hay để cải tạo, giáo dục), yếu tố tâm lý, tôn giáo, môi trường chính trị (bất ổn thường xuyên bị khủng bố hay không) thậm chí nhân sinh quan của xã hội đối với một hiện tượng xảy ra trong xã hội đó; (2) các khía cạnh thực tế của các quy định pháp luật (ví dụ ở Pháp, sẽ là thiếu sót nếu bỏ qua một thực tiễn là thẩm phán của CH Pháp dựa trên các tình tiết khách quan có thể tiểu hình hoá các tội mà theo quy định pháp luật là trọng tội) ; (3) nghĩa của các thuật ngữ sử dụng (rất nhiều thuật ngữ tương tự về hình thức (như cùng gốc la tinh) nhưng mang nội dung khác

và ngược lại) Về cách thức và các bước sử dụng để so sánh, cần lưu ý : (1) các

cơng cụ sử dụng để so sánh, bao gồm: (i) các yếu tố quyết định của một hệ thống PLHS (các yếu tố này là một số các quy tắc tạo thành hệ thống pháp luật và chi phối các chế định cịn lại như các nguyên tắc pháp chế, tính khơng hồi tố của đạo luật hình sự, phân loại tội phạm, TNHS của pháp nhân…) ; (ii) sự tương đương của các thiết chế sử dụng (đối với một hành vi vi phạm các quốc gia cĩ thể xếp vào các loại tội với khách thể khác nhau hoặc cĩ quốc gia xử lý bằng con đường hình sự, cĩ quốc gia lại áp dụng xử phạt hành chính) ; (2) lĩnh vực thực hiện so sánh, theo đĩ các nhà so sánh cĩ thể sử dụng hai phương pháp so sánh tuỳ theo tiếp cận từ gĩc độ tĩnh hay động Phương pháp tĩnh phân tích hệ thống PLHS tại một thời điểm nhất định, thời gian dừng lại tại thời điểm nhà so sánh tiến hành việc so sánh Ngược lại, phương pháp động quan tâm đến cả xu hướng phát triển và tiến trình lịch sử của vấn

đề so sánh, thời gian khơng ngừng lại và nhà so sánh phải nhìn nhận cả nguyên do

và hệ quả của các quy định pháp luật Rõ ràng là phương pháp động cĩ yêu cầu cao hơn, cân nhắc đến cả các xu hướng của cơ quan lập pháp và cơ quan xét xử, do đĩ phong phú, chính xác và thiết thực hơn [119, tr.38]

Tác giả X Blanc-Jouvan (2006) trong bài viết Où va le droit comparé ?

Mélanges J Pradel, Le droit pénal à l’aube du troisième millénaire, Nxb

Cujas (Tương lai nào của Luật so sánh?, trong chuyên khảo dành tặng Jean Pradel với nhan đề Luật hình sự đầu thiên niên kỷ thứ ba, năm 2006, Nxb Cuja năm 2006)

đã lo ngại rằng, vì là một khoa học tương đối mới mẻ, LSS cần phải đề phịng mối đe doạ bị trộn lẫn với các ngành khoa học khơng mang tính pháp lý khác và nguy cơ bị nhầm lẫn với việc thống nhất hố hoặc hài hồ hố pháp luật [132, tr.709] Do vậy, phương pháp của LHSSS cần phải được xác định rõ

Một số cơng trình khoa học đã cơng bố ở nước ngồi cũng đã làm sáng tỏ ít nhiều về vai trị của LHSSS

Tác giả Michael Bogdan (1994) trong cuốn Luật so sánh (do PGS.TS Lê

Hồng Hạnh, Ths Dương Thị Hiền dịch) đã chỉ ra vai trị của LSS trong lĩnh vực luật hình sự quốc tế Theo tác giả: “Việc so sánh pháp luật nước ngồi với luật nội địa cũng cần thiết đối với ngành luật hình sự quốc tế Ở nhiều nước, thơng thường

một người không thể bị trừng phạt vì hành vi thực hiện ở nước ngoài nếu như hành

vi đó không thể bị trừng phạt theo pháp luật của quốc gia nơi hành vi đó được thực hiện và thông thường thì HP áp dụng không thể nghiêm khắc hơn HP nghiêm khắc nhất mà quốc gia đó áp dụng Hơn thế nữa, việc dẫn độ ra nước ngoài chỉ diễn ra khi hành vi dẫn độ tới yêu cầu tương đương với một loại tội nghiêm trọng nhất định theo pháp luật của nước đòi dẫn độ Trong từng vụ việc cụ thể, không thể xác định thế nào là “HP nghiêm trọng nhất” hay “loại tội phạm tương đương” nếu không có

sự so sánh giữa luật nội địa và luật nước ngoài” [4, tr.27] Tuy nhiên, quan điểm này chưa phải là lý luận đầy đủ về vai trò của LHSSS

Các tác giả Kevin Jon Heller và Markus D Dubber (2001) trong tác phẩm,

The handbook of comparative criminal law, Stanford University Press (Cẩm nang

về Luật hình sự so sánh, Nxb Đại học Stanford, năm 2001) cũng đã làm rõ vai trò tích cực của phân tích so sánh PLHS đối với hoạt động lập pháp, tư pháp, nghiên cứu và giảng dạy Các tác giả cũng chỉ ra rằng sự phát triển của luật hình sự quốc tế cũng gắn liền với LHSSS Với những quy định có nội dung rộng của Quy chế Rome

về tòa án hình sự quốc tế đòi hỏi phải có những khảo sát so sánh về TNHS và các vấn đề khác Các tác giả khẳng định rằng phân tích so sánh làm giàu thêm nữa các học thuyết về luật hình sự [72, tr 215]

Tác giả Jean Pradel (2008) trong công trình nghiên cứu về Luật hình sự so sánh đề cập ở trên cũng đã đề cập đến lợi ích của LHSSS khi phân tích những nhân tố

có lợi cho sự phát triển của LHSSS Theo đó LHSSS có các lợi ích: (1) cung cấp một kiến thức tốt hơn về luật hình sự nói chung; (2) giúp các nhà nghiên cứu hiểu biết sâu hơn về chính hệ thống PLHS của quốc gia mình; (3) mang giá trị áp dụng thực tiễn (lợi ích quan trọng nhất) trong những trường hợp đòi hỏi sự hiểu biết pháp luật nước ngoài khi mà thẩm phán không những phải nắm rõ văn bản pháp luật mà còn phải nắm rõ cả quá trình áp dụng pháp luật; thông qua kiểm tra đánh giá pháp luật nước ngoài, các quốc gia có thể hoàn thiện luật pháp của quốc gia mình từ đó cho phép sự xích lại gần nhau giữa các hệ thống PLHS quốc gia Ngoài ra, LHSSS còn rất cần thiết cho cả việc xây dựng các quy phạm hình sự quốc tế (ví dụ của Liên minh châu

Âu và Liên Hợp Quốc) [119, tr 10]

Cho đến nay, không có nhiều công trình khoa học công bố ở nước ngoài nghiên cứu sâu lý luận về so sánh các quy định về HP trong PLHS của các nước

Tác giả Richard S Frase (1990) trong tác phẩm Comparative Criminal Justice as a

Guide to American Law Reform: How do the French do it, How can we Find out, and Why Should we Care, 78 Cal L Rev 539 (1990) (Tư pháp hình sự so sánh, cẩm nang hướng dẫn công cuộc cải cách pháp luật tại Mỹ: người Pháp làm điều đó như thế nào, chúng ta có thể phát hiện ra như thế nào, và tại sao chúng ta nên quan tâm năm 1990) đề cập đôi nét về so sánh HP Khi đề cập đề phương pháp so sánh

về HP, tác giả đưa ra các nguyên tắc sau: Thứ nhất, nhà nghiên cứu cần nghiên cứu mỗi hệ thống một cách riêng lẻ và toàn diện Thứ hai, hệ thống nước ngoài phải được nghiên cứu bởi nhiều nguồn bao gồm các nguồn chính thống chứa đựng quy phạm pháp luật, các tài liệu mô tả thực tiễn áp dụng pháp luật; và các số liệu Thứ

ba, nhà nghiên cứu phải nghiên cứu bản thân hệ thống pháp luật của nước mình cả

về lý thuyết và thực tiễn, để xác định những điểm khác biệt với hệ thống của nước ngoài Cuối cùng, việc nghiên cứu và cải cách cần phải chú trọng đến những khác biệt nhỏ giữa hệ thống pháp luật của quốc gia của nhà nghiên cứu với hệ thống pháp luật nước ngoài, bởi vì những khác biệt nhỏ đó có thể có giá trị thực tế để có thể vay mượn, cấy ghép [85, tr.553]

Khi so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và PLHS của CH Pháp, không thể không đề cập đến các yếu tố ảnh hưởng đến CSHS của mỗi quốc gia cũng như mối liên hệ giữa PLHS của Việt Nam và CH Pháp Đây là những yếu

tố lý giải cho sự tương đồng và khác biệt giữa quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và HP trong PLHS của CH Pháp Hiện nay trên thế giới đã có một số công trình nghiên cứu dưới góc độ so sánh các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách HP của

quốc gia Các tác giả Warren Young và Mark Brown (1993) trong tác phẩm

Cross-national Comparisons of Imprisonment, Crime and Justice, Vol 17 (1993); (So sánh xuyên quốc gia quốc gia về hình phạt tù đăng trên Tạp chí tội phạm và Công

lý, tập 17, năm 1993) đã chỉ ra các yếu tố tác động đến HP tù Các yếu tố đó là:

Năng lực chứa của nhà tù: Theo các tác giả sự quá tải của nhà tù dẫn đến thẩm phán hạn chế áp dụng HP tù hoặc việc miễn giảm thời hạn chấp hành HP tù

Tỷ lệ thất nghiệp: Các tác giả cho rằng thất nghiệp dẫn đến sự giận dữ của xã hội và sự bất ổn của xã hội, do đó dẫn đến hiện tượng các HP được tăng cường Qua

so sánh tỷ lệ thất nghiệp với tỷ lệ người ngồi tù, các tác giả cho thấy mối quan hệ giữa hai yếu tố này là khác nhau ở các nước khác nhau Như ở Pháp, tỷ lệ thất nghiệp có mối quan hệ chặt chẽ với tỷ lệ người bị tạm giam hơn là người bị phạt tù Như vậy, theo các tác giả tỷ lệ thất nghiệp chỉ là công cụ hữu hiệu để đánh giá xu hướng sử dụng HP tù ở trong một quốc gia hơn là so sánh giữa các quốc gia

Chính sách: Theo các tác giả bản chất và tính nghiêm khắc của HP có thể được xác định bởi cấu trúc của nền kinh tế và những mối quan tâm của xã hội, các hình thức của quyền lực trong xã hội, các cách thức thực hiện quyền lực nhà nước [96, tr.40]

Thái độ của công chúng: Các tác giả chỉ ra rằng có mối liên hệ nhất định giữa tỷ lệ HP tù trên đầu người với sự ủng hộ của công chúng

Văn hóa: Ở các quốc gia mà chủ nghĩa cá nhân và cạnh tranh được đề cao và dựa trên quan điểm cơ hội công bằng và khoảng cách giàu nghèo cao thường có xu hướng nghiêm khắc hóa HP Các quốc gia phát triển hệ thống phúc lợi xã hội mà ít chú trọng đến cấu trúc phần thưởng vật chất (less materialistic reward structure) lại

có xu hướng mềm hóa HP [96, tr.41-42]

Khi nghiên cứu về HP tử hình dưới góc độ so sánh, các tác giả Austin Sarat

và Christian Boulanger (2005) trong tác phẩm The cultural lives of capital

punishment: comparative perspectives, Stanford University Press (Đời sống văn hoá của HP tử hình: từ góc nhìn so sánh, Nxb Đại học Stanford, năm 2005) cho

rằng HP phản ánh các yếu tố văn hóa và chính trị xã hội và là biểu tượng rõ ràng của văn hóa Theo các tác giả thì tử hình bị bãi bỏ ở Châu Âu là do tử hình không thể được chấp nhận ở các quốc gia văn minh Qua nghiên cứu so sánh, các tác giả chỉ ra rằng các yếu tố như tỷ lệ phạm tội, kinh tế chính trị, chế độ, tôn giáo và quan điểm chung của cộng đồng ảnh hưởng đến việc duy trì hay không duy trì HP tử hình Những kết quả nghiên cứu của các tác giả trong công trình này là những cơ sở khoa học quan trọng để khi tiến hành so sánh quy định về HP của Việt Nam và CH Pháp, yếu tố văn hóa là yếu tố không thể không xem xét, đối chiếu

Các tác giả Michael Tory và Richard S Frase (2001) trong tác phẩm

Sentencing and Sanctions in Western Countries, Oxford University Press (Quyết định hình phạt và hình phạt tại các nước phương tây, Nxb Đại học Oxford năm 2001)

cũng chỉ ra các yếu tố dẫn đến xu hướng HP tăng lên là tỷ lệ tội phạm tăng lên, quan điểm của xã hội, sự phát triển của khoa học công nghệ cũng giúp việc xác định thủ phạm dễ dàng hơn, áp lực từ xã hội đối với việc ra quyết định về HP, sự bất ổn của xã hội gia tăng, tái cấu trúc kinh tế, một số quốc gia tăng HP với mục đích cạnh tranh với quốc gia khác nhằm ngăn chặn tội phạm xâm nhập vào nước mình [78, tr 265]

Có thể thấy rằng những nghiên cứu trên tạo nền tảng cho việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Tuy nhiên, cho đến nay vẫn cần những công trình khoa học nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

1.1.2 Tình hình nghiên cứu những tương đồng và khác biệt của các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự Cộng hoà Pháp

Cho đến nay, không có nhiều công trình khoa học ở nước ngoài so sánh trực diện các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và PLHS của CH Pháp

Tập 3 và 4 trong bộ sách gồm 4 tập của các tác giả Marcelo F Aebi,

Véronique Jaquier, Graeme R Newman (2011), Crime and Punishment around the

World – ASIA AND PACIFIC (Volume 3), ABC-Clio (Tội phạm và trừng phạt trên thế giới – Châu Á và Thái Bình Dương năm 2011) và Crime and Punishment around the World – EUROPE (Volume 4), ABC-Clio (Tội phạm và trừng phạt trên thế giới – Châu Âu) trình bày về PLHS của tất cả các quốc gia trên thế giới Đây là

bộ sách dưới dạng bách khoa thư, trình bày những nét cơ bản của PLHS của các nước trên thế giới Trong hai tập 3 và 4 của bộ sách này, các tác giả cũng trình bày một cách tóm tắt hệ thống HP của Việt Nam, CH Pháp Hệ thống HP của Việt Nam theo BLHS năm 1999 được trình bày ngắn gọn trong tập 3 Trong khi đó, hệ thống

HP theo pháp luật của CH Pháp được trình bày tóm tắt trong tập 4 Các tác giả chỉ

ra sự đang dạng của hệ thống HP của CH Pháp Trong đó có HP tù chung thân, tù

có thời hạn, phạt tiển,…Ngoài ra, BLHS và các đạo luật chuyên ngành còn quy định các HP khác nhẹ hơn, tạo cơ sở pháp lý để thẩm phán lựa chọn các HP theo xu

hướng giảm nhẹ Bên cạnh HP tù, hệ thống HP của CH Pháp còn có phạt tiền theo ngày, lao động công ích, thực tập tư cách công dân, hạn chế một số quyền nhất định….Pháp luật của CH Pháp có cơ chế đình chỉ chấp hành HP tù và phạt tiền Kèm theo cơ chế đình chỉ chấp hành HP tù là cơ chế giảm sát (án treo) Ngoài cơ chế đình chỉ chấp hành HP, tòa án còn được quyền miễn HP trong trường hợp thiệt hại do tội phạm gây ra đã được khắc phục và những xáo trộn trật tự xã hội do hành

vi phạm tội gây ra đã chấm dứt Theo nghiên cứu của các tác giả thì phạt tiền là HP được sử dụng nhiều nhất trong thực tiễn

1.1.3 Tình hình nghiên cứu về kết quả so sánh và những vấn đề đặt ra đối với chính sách hình phạt trong luật hình sự Việt Nam

Cho đến nay, chưa có công trình khoa học nào ở nước ngoài nghiên cứu các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp dưới góc độ so sánh có phê phán để tìm ra những điểm hợp lý cũng như những hạn chế của chế định HP của PLHS CH Pháp để từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm nhằm hoàn thiện pháp

luật về HP của Việt Nam

1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

1.2.1 Tình hình nghiên cứu về lý luận của việc so sánh các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và Cộng hoà Pháp

Cho đến nay, ở Việt Nam chỉ có một số công trình nghiên cứu về LHSSS

chẳng hạn như cuốn Thông tin khoa học pháp lý (1999), Tư pháp hình sự so sánh

(tủ sách Luật so sánh), Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp; PGS.TS

Hồ Sỹ Sơn (2011), Một số nhận thức ban đầu về Luật hình sự so sánh, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5/2011; và PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2018), Luật hình sự so sánh

(sách chuyên khảo), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật

Trong các công trình vừa nêu trên thì PGS.TS Hồ Sỹ Sơn là một trong những tác giả có công trình khoa học trong nước trình bày một cách toàn diện về các vấn đề

lý luận của LHSSS PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2011) trong bài viết Một số nhận thức ban

đầu về Luật hình sự so sánh, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 5/2011 đã đưa ra

được khái niệm về LHSSS Theo tác giả “LHSSS là khoa học chủ yếu sử dụng

phương pháp của LSS để nghiên cứu các hiện tượng và quá trình PLHS như thực tiễn

xây dựng và áp dụng PLHS, các chế định PLHS (trong đó có hành vi tội phạm, lỗi, chủ thể của tội phạm, năng lực TNHS, HP, quyết định HP v.v.) cũng như các học thuyết và phạm trù về PLHS”[28, tr.39] Ngoài ra, trong bài viết của mình, tác giả

cũng chỉ ra các phương pháp của LHSSS, xác định các mối quan hệ giữa LHSSS với các khoa học pháp lý khác

Tác phẩm Thông tin khoa học pháp lý (1999), Tư pháp hình sự so sánh (tủ

sách Luật so sánh), Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, năm 1999 có

đề cập đến ba phương pháp so sánh, đó là phương pháp lịch sử, phương pháp chính trị và phương pháp miêu tả Các tác giả khẳng định: “Để hiểu được hệ thống tư pháp hình sự của một nước, chúng ta phải hiểu hệ thống chính trị của nó”[35, tr.13]

Về phương pháp mô tả, các tác giả chỉ ra hai kỹ thuật được sử dụng “Thứ nhất, đó

là kỹ thuật phân tích theo từng nước…Và thứ hai là kỹ thuật phân tích theo từng chủ để (mỗi chủ để là một bộ phận của của hệ thống tư pháp hình sự và sẽ lấy nhiều nước làm ví dụ minh họa)”[35, tr.14] Bên cạnh đó, các tác giả còn đề cập đến so sánh qua phân loại

Về phương pháp của LHSSS, theo PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2011) các phương pháp thường được sử dụng trong quá trình đối chiếu so sánh là phương pháp tư duy trừu tượng và phương pháp lịch sử pháp lý cụ thể (so sánh khía cạnh lịch sử của pháp luật) Tác giả cũng chia so sánh pháp luật thành ba cấp độ là so sánh quy phạm pháp luật (so sánh vi mô), so sánh các chế định và ngành luật thuộc các hệ thống pháp luật và so sánh các hệ thống pháp luật (so sánh vĩ mô) PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2011) cũng chỉ rõ một số vai trò của LHSSS, như làm sáng tỏ được những điểm khác biệt trong hoạt động xây dựng PLHS, làm sáng tỏ tính đặc thù của những “lỗ hổng pháp luật” cũng như những nội dung mà nhà làm luật tại các quốc gia khác nhau “bọc chúng trong những thuật ngữ nhất định”[28, tr.39]

Cuốn sách chuyên khảo “Luật hình sự so sánh” của PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2018) do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật xuất bản năm 2018 là sự phát triển sâu hơn những vấn đề lý luận về LHSSS đã được PGS.TS Hồ Sỹ Sơn đặt ra trong công trình nghiên cứu đã được nhắc tới ở trên

Qua nghiên cứu, mặc dù NCS nhận thấy các công trình khoa học đã công bố chưa trực tiếp đề cập đến cách thức tiếp cận về so sánh các quy định về HP trong LHS Việt Nam và LHS CH Pháp, nhưng kết quả nghiên cứu đã công bố tạo nền tảng lý luận quý báu để NCS phát triển các vấn đề về cách thức tiếp cận so sánh các quy định về HP trong LHS Việt Nam và LHS CH Pháp

Khi nghiên cứu so sánh quy định về HP trong LHS của Việt Nam và LHS của

CH Pháp, không thể không nghiên cứu mối liên hệ giữa LHS của Việt Nam và LHS của CH Pháp

GS.TS Võ Khánh Vinh (2014) đã dành chương III Giáo trình Luật hình sự Việt Nam – Phần chung để trình bày về lịch sử phát triển của luật hình sự Việt Nam

từ tháng 9/1945 cho đến nay Ở mỗi giai đoạn lịch sử, tác giả đều phân tích hoàn cảnh lịch sử với tư cách là nền tảng của PLHS của giai đoạn đó Trong nội dung nghiên cứu về PLHS của Việt Nam, tác giả cũng có một số nội dung phân tích về HP qua các thời kỳ

Chuyên đề “Quá trình hình thành và phát triển hệ thống HP trong PLHS Việt Nam (từ 1945 đến 1985) thuộc công trình khoa học Tòa án nhân dân tối cao năm

1996 là một công trình trình bày tương đối đầy đủ và khái quát về lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống HP trong PLHS Việt Nam Bên cạnh đó, GS Nguyễn Huy Chiểu trong tác phẩm Hình Luật năm 1973-1974 xuất bản bởi Luật khoa Đại học đường – Viện Đại học Sài Gòn đã phân tích lịch sử PLHS Việt Nam trong thời kỳ phong kiến và thời kỳ Pháp thuộc PGS.TS Trịnh Quốc Toản trong tác phẩm “Nghiên cứu hình phạt trong luật hình sự Việt Nam dưới góc độ bảo vệ quyền con người”, do nhà xuất bản chính trị quốc gia xuất bản năm 2015 cũng đã phân tích tương đối chi tiết PLHS của Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc và thời kỳ đầu của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà

Những nghiên cứu trên của các tác giả đã cho thấy những mối liên hệ giữa

PLHS của Việt Nam và PLHS của CH Pháp

1.2.2 Tình hình nghiên cứu những tương đồng và khác biệt của các quy định về hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự Cộng hoà Pháp

Trong phần này, NCS sẽ trình bày các kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học trong nước về so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và

CH Pháp theo các nội dung sau: mục đích HP, hệ thống HP và quyết định HP

Cần phải khẳng định rằng số lượng công trình nghiên cứu về mục đích của

HP theo pháp luật của Việt Nam cũng như pháp luật của Cộng hòa Pháp là rất lớn Nhưng những công trình khoa học nghiên cứu về mục đích của HP theo pháp luật của Việt Nam và Cộng hòa Pháp dưới góc độ so sánh là không nhiều

Ở Việt Nam, tác giả Phan Thị Liên Châu (2001) trong luận văn thạc sỹ luật

học, chuyên ngành luật hình sự, Đại học Luật Hà Nội năm 2001 với tiêu đề Hình

phạt và hệ thống hình phạt – So sánh giữa luật hình sự của Cộng hòa Pháp và luật hình sự CHXHCN Việt Nam cũng đã có những nghiên cứu bước đầu về khái niệm,

bản chất và mục đích của HP của pháp luật Việt Nam và Cộng hòa Pháp dưới góc

độ so sánh Qua so sánh, tác giả đã chỉ ra một số tương đồng và khác biệt giữa khái niệm HP trong PLHS Việt Nam và CH Pháp Về những tương đồng, tác chỉ ra rằng

cả luật hình sự Việt Nam và luật hình sự Cộng hòa Pháp đều quan niệm HP là biện pháp cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất, được quy định trong luật hình

sự và do tòa án quyết định [9, tr.18] Tác giả cũng khẳng định kể cả ở Việt Nam

và CH Pháp, HP đều có tính cá nhân Về sự khác biệt, tác giả cho rằng khái niệm

HP không được đưa vào trong luật hình sự của Cộng hòa Pháp trong khi đó khái niệm HP đã được luật hóa trong BLHS của Việt Nam Về mục đích của HP, tác giả cho rằng pháp luật của Việt Nam và CH Pháp đều có chung nội dung cơ bản

là trừng trị, răn đe nhằm phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung và mục đích cuối cùng và chủ yếu nhất là vẫn là cải tạo, giáo dục người phạm tội để họ trở thành người có ích cho xã hội [9, tr.23]

Về khái niệm và mục đích của HP, GS TSKH Lê Cảm (2005) trong tác phẩm

“Nghiên cứu so sánh Luật hình sự của một số nước Châu Âu”, Tạp chí Toà án nhân dân số 18 năm 2005 cũng chỉ ra rằng nhà làm luật Pháp không đưa khái niệm và mục

đích của HP trong PLHS thực định Khái niệm và mục đích HP được bàn luận trong khoa học luật hình sự của CH Pháp Theo tác giả có hai học thuyết là trường phái cổ điển đương đại và trường phái bảo vệ xã hội PGS TS Hồ Sỹ Sơn (2009) trong bài viết

“Chế định hình phạt trong Bộ luật hình sự Cộng hoà Pháp và một số gợi mở nhằm hoàn thiện Bộ luật hình sự của nước ta” đăng trên Tạp chí Nhà nước & Pháp luật số 3/2009 cũng chỉ ra rằng có hai trường phái về khái niệm và mục đích của HP ở Cộng hòa Pháp, đó là trường phái kinh điển mới và trường phái bảo vệ xã hội mới Tác giả nhận xét “nhà làm luật nước này đã cố gắng thể hiện những tư tưởng của trường phái kinh điển mới hiện đại và những luận điểm có tính nguyên tắc của trường phái bảo vệ

xã hội mới” [26, tr.54] Theo nghiên cứu của PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2018) thì: “Ở CH Pháp, cả PLHS và pháp luật tố tụng hình sự đều ghi nhận HP có các mục đích cải tạo người có lỗi, phòng ngừa xã hội, phòng ngừa chuyên biệt” [29, tr.207]

1.2.3 Tình hình nghiên cứu về kết quả so sánh và những vấn đề đặt ra đối với chinh sách hình phạt trong luật hình sự Việt Nam

PGS TS Trịnh Quốc Toản cũng đã công bố một số công trình nghiên cứu về

HP áp dụng đối với pháp nhân trong số đó bài viết Về trách nhiệm hình sự của pháp

nhân trong luật hình sự một số nước theo truyền thống luật Châu Âu lục địa đăng

trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 11/2005 đã có một số nghiên cứu về một số quy định trong pháp luật của CH Pháp về HP áp dụng đối với pháp nhân Theo nghiên cứu của tác giả thì các HP áp dụng đối với pháp nhân bao gồm HP tiền, giải thể, cấm tiến hành trực tiếp hoặc gián tiếp một hoặc nhiều hoạt động nghề nghiệp hoặc xã hội trong thời hạn tối đa đến 5 năm hoặc vĩnh viễn; chịu sự giám sát tư pháp trong thời hạn tối đa 5 năm; đóng cửa vĩnh viễn các cơ sở hoặc một trong nhiều cơ sở của pháp nhân mà pháp nhân đã sử dụng để tiến hành các hoạt động phạm tội trong thời hạn tối đa là 5 năm hoặc vĩnh viễn; cấm vĩnh viễn hoặc trong thời hạn tối đa 5 năm việc huy động vốn; cấm phát hành séc hoặc sử dụng thẻ thanh toán trong thời hạn tối đa 5 năm; tịch thu vật đã được sử dụng hoặc dành cho việc thực hiện hành vi phạm tội hoặc vật do phạm tội mà có; niêm yết quyết định đã được Tòa án tuyên hoặc thông báo quyết định đó trên các phương tiện nghe nhìn

[40, tr.83] Ngoài ra, HP áp dụng cho pháp nhân còn được quy định trong các bộ luật hoặc các luật chuyên biệt ngoài những quy định trong BLHS

Tác giả Phan Thị Liên Châu (2001) cũng trình bày hệ thống HP theo PLHS của

CH Pháp và hệ thống HP theo BLHS năm 1999 của Việt Nam Qua nghiên cứu, tác giả cũng đã chỉ ra được một số tương đồng giữa hệ thống HP của Việt Nam và CH Pháp Theo tác giả những nét tương đồng bao gồm: (1) tính đa dạng, phong phú của

hệ thống HP; và (2) có tính công bằng, bình đẳng và nhân đạo, không tồn tại HP trả thù, nhục hình, chà đạp phẩm giá con người Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra những khác biệt giữa hệ thống HP của Việt Nam và CH Pháp: (1) Pháp luật Việt Nam phân chia thành HP chính và HP bổ sung còn pháp luật CH Pháp chia thành HP áp dụng cho pháp nhân và HP áp dụng cho thể nhân (2) Hệ thống HP của CH Pháp đa dạng

và phong phú hơn (3) Việt Nam không quy định HP áp dụng cho pháp nhân (4) Trong hệ thống HP của CH Pháp không tồn tại HP tử hình (5) Trong hệ thống HP của Việt Nam không tồn tại HP tiền theo ngày và lao động công ích Không thể phủ nhận những kết quả nghiên cứu của tác giả Phan Thị Liên Châu có những giá trị nhất định Tuy nhiên, đây là công trình được công bố trong thời gian BLHS năm 2015 chưa được ban hành Do đó, những phát hiện của tác giả liên quan đến quy định về

HP đối với pháp nhân và một số nội dung khác không còn tính cập nhật Ngoài ra, ở mức độ một luận văn thạc sĩ luật học, tác giả chưa lý giải vì sao lại có sự tương đồng

và khác biệt giữa hệ thống HP của Việt Nam và CH Pháp

Trong cuốn sách chuyên khảo “Luật hình sự so sánh” do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật xuất bản năm 2018, PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2018) cũng so sánh một cách khái quát hệ thống HP của Việt Nam và CH Pháp Đặc biệt, tác giả chỉ ra nguyên nhân của những điểm khác biệt về hệ thống HP, đó là: truyền thống văn hoá pháp lý; đặc điểm về thể chế hoá pháp luật đối với các quan hệ xã hội trong hệ thống pháp luật; đặc điểm phát triển mang tính lịch sử của nhà nước và xã hội cũng như tính đặc biệt của giai đoạn lịch sử cụ thể; sự ảnh hưởng của các nguyên tắc và quy phạm pháp luật quốc tế tới hoạt động xây dựng pháp luật quốc gia Cũng trong

cuốn sách này, tác giả cũng đã so sánh khái quát một số HP cụ thể trong PLHS của Việt Nam và PLHS của CH Pháp

Cho đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện về quyết định HP theo PLHS của Việt Nam và CH Pháp dưới góc độ so sánh Tác giả Trần Văn Dũng Hoàng Ngọc Thành (2012) trong bài viết “Hình phạt tù có thời hạn tiếp cận dưới góc độ so sánh giữa luật hình sự Việt Nam và Cộng hòa Pháp” đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân kỳ II, tháng 01-2012 (số 2) có nghiên cứu khái quát một số nguyên tắc về quyết định HP tù nhẹ hơn quy định của luật theo pháp luật Việt Nam và pháp luật CH Pháp dưới góc độ so sánh Theo nghiên cứu của các tác giả, pháp luật Việt Nam có xu hướng giới hạn mức phạt tù thấp nhất của khung HP trong khi đó theo PLHS của CH Pháp, tòa án có quyền quyết định một mức phạt tù dưới mức quy định trong luật Pháp luật của CH Pháp chỉ đưa ra một số trường hợp cá biệt mà tòa

án không được quyền quyết định một mức phạt tù dưới mức quy định trong luật GS.TSKH Lê Cảm (2005) trong tác phẩm “Nghiên cứu so sánh Luật hình sự của một số nước Châu Âu”, Tạp chí Toà án nhân dân số 18 năm 2005 cũng có một vài nghiên cứu rất cơ bản về quyết định HP theo PLHS của CH Pháp Tác giả chỉ ra:

“Khi quyết định HP, các Tòa án cũng được nhà làm luật trao quyền rộng trong việc quyết định nhiều chế định nhân đạo như: a) Thay thế HP (chỉ được áp dụng đối với các khinh tội); b) Chấp hành HP (CHHP) theo từng phần; c) Chế độ tự do không hoàn toàn; d) Hoãn thi hành HP (được áp dụng đối với cả thể nhân và pháp nhân); đ) Hoãn quyết định HP (chỉ được áp dụng đối với các khinh tội và các vi cảnh); e) Giám sát, kiểm tra và hỗ trợ (kể cả hỗ trợ vật chất) đối với đối tượng được quyết định các chế định hoãn, v.v…”[6, tr.48] PGS.TS Hồ Sỹ Sơn (2009) trong bài viết

“Chế định HP trong BLHS Cộng hòa Pháp và một số gợi mở nhằm hoàn thiện BLHS của nước ta” đăng trên Tạp chí Nhà nước & Pháp luật số 3/2009 cũng có một

số nhận xét về quyết định HP theo pháp luật của CH Pháp Tác giả viết: “các nguyên tắc quyết định HP được quy định trong BLHS Cộng hòa Pháp cho phép Tòa

án cá thể hóa HP trong thực tiễn áp dụng Bằng cách đó BLHS Cộng hòa Pháp cho

phép Tòa án “mềm hóa” HP trong trường hợp cần thiết nhằm nhanh chóng đạt được mục đích của HP” [26, tr.60]

Trong cuốn sách chuyên khảo về “Luật hình sự so sánh” đã nói ở trên PGS

TS Hồ Sỹ Sơn (2018) cũng so sánh một cách khái quát các vấn đề về quyết định HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Theo đó, tác giả đã chỉ ra được nhiều điểm khác biệt trong chế định quyết định HP giữa PLHS của Việt Nam và PLHS của CH Pháp Tác chỉ ra rằng vấn đề quyết định HP trong trường hợp phạm tội chưa đạt không được BLHS CH Pháp điều chỉnh [29, tr.299]

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu

1.3.1 Những kết quả đạt được

Từ những nghiên cứu trên, NCS nhận thấy các công trình khoa học đã đạt được những kết quả sau:

Thứ nhất, những lý luận về LSS với tư cách là một khoa học đã được các

nhà khoa học trong và ngoài nước phát triển với đầy đủ nội dung về đối tượng nghiên cứu, vị trí, vai trò, phương pháp của LSS Những kết quả nghiên cứu trên là nền tảng lý thuyết cơ bản để NCS vận dụng để giải quyết những vấn đề lý luận về

so sánh các quy định về HP của PLHS Việt Nam và CH Pháp

Thứ hai, các công trình khoa học đã công bố đã bước đầu chỉ ra một số vai

trò và phương pháp của LHSSS Nhìn chung, các tác giả đều dựa trên những vấn đề

lý luận về vai trò và phương pháp của LSS để đưa ra vai trò và phương pháp của LHSSS Những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước sẽ được NCS kế thừa có chọn lọc để giải quyết những vấn lý luận về so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

Thứ ba, các công trình khoa học đã công bố đã cung cấp một bức tranh đầy

đủ và toàn diện về lịch sử hình thành và phát triển chế định HP trong pháp luật Việt Nam và CH Pháp Những kết quả nghiên cứu của tác giả sẽ được NCS kế thừa và vận dụng để chỉ ra mối liên hệ giữa PLHS của Việt Nam và CH Pháp, đặc biệt là chế định HP

Thứ tư, mặc dù chưa có công trình nào nghiên cứu về những yếu tố ảnh

hưởng đến so sánh các quy định về trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Tuy nhiên, đã có một số công trình khoa học do các tác giả nước ngoài đã chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến chính sách HP cụ thể của một số quốc gia trên thế giới Các yếu tố đó là kinh tế, thái độ chung của xã hội, năng lực của nhà tù, văn hóa…Những kết quả nghiên cứu này của các tác giả đi trước sẽ tiếp tục được NCS kế thừa và sử dụng để nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến so sánh các quy định HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

Thứ năm, những kết quả nghiên cứu so sánh về một số nội dung trong quy định

về HP trong pháp luật của Việt Nam và CH Pháp đã được công bố của các nhà khoa học

sẽ được NCS sử dụng làm thông tin tin cậy trong quá trình phân tích, so sánh, đối chiếu, đánh giá và tổng hợp về các quy định về HP của Việt Nam và CH Pháp

1.3.2 Những vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu và phát triển bởi luận án

Thứ nhất, mặc dù đã có các công trình khoa học nghiên cứu về những vấn đề

lý luận về LHSSS Tuy nhiên, những vấn đề cụ thể về lý luận về so sánh các quy định về HP trong luật hình sự Việt Nam và Cộng hòa Pháp cần được tiếp tục làm sáng tỏ và sâu sắc thêm Vì vậy, luận án sẽ làm rõ và sâu sắc thêm những vấn đề về

lý luận về so sánh các quy định về HP trong luật hình sự Việt Nam và Cộng hòa Pháp bao gồm: phạm vi so sánh, đối tượng so sánh, mục đích so sánh và phương pháp so sánh

Thứ hai, các công trình hiện nay chưa làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến so

sánh các quy định về HP trong PLHS Việt Nam và PLHS CH Pháp Đây là những

cơ sở khoa học và thực tiễn lý giải cho những tương đồng và khác biệt của các quy định về HP của PLHS Việt Nam và CH Pháp Ngoài ra, hiểu biết tường tận các yếu

tố ảnh hưởng đến so sánh các quy định về HP trong PLHS Việt Nam và PLHS CH Pháp sẽ giúp nhà so sánh hiểu một cách sâu sắc CSHS của nước ngoài cũng như quốc gia mình Từ đó, nhà so sánh mới có thể đúc rút ra được những kinh nghiệm quý báu của nước ngoài phù hợp với thực tiễn của nước mình để có thể vay mượn, cấy ghép những quy định tốt về HP của pháp luật nước ngoài Vì vậy, trong luận án này, NCS có nhiệm vụ làm sáng tỏ các yếu tố ảnh hưởng đến so sánh các quy định

về HP trong PLHS Việt Nam và PLHS CH Pháp

Thứ ba, các công trình đã công bố đã có những nghiên cứu ở những khía cạnh

nhất định về quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Một số công trình đã nghiên cứu so sánh về các quy định về HP tù, quyết định HP tù Một số công trình đã nghiên cứu so sánh về hệ thống HP tù của PLHS Việt Nam và CH Pháp dưới góc độ so sánh Tuy nhiên, vẫn cần một công trình nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ các vấn đề về mục đích của HP, hệ thống HP, quyết định HP dưới góc độ so sánh Vì lẽ đó, trong công trình này, NCS sẽ nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ các vấn đề về mục đích của HP, hệ thống HP, một số HP cụ thể

và quyết định HP dưới góc độ so sánh trên cơ sở có cập nhật những điểm mới của BLHS năm 2015

Thứ tư, các công trình khoa học đã công bố cũng đã chỉ ra những điểm tiến bộ

trong các quy định về HP trong PLHS CH Pháp và đưa ra những kiến nghị hoàn thiện các quy định về HP trong PLHS Việt Nam Tuy nhiên, vẫn còn nhiều điểm tiến bộ trong các quy định về HP trong PLHS CH Pháp cần tiếp tục được làm sáng tỏ, để từ đó đưa ra những kiến nghị hoàn thiện các quy định về HP trong BLHS năm 2015 của Việt Nam Luận án có nhiệm vụ giải quyết vấn đề này

1.4 Các giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

1.4.1 Cơ sở lý thuyết

Luận án được xây dựng dựa trên các cơ sở lý thuyết sau:

Một là, những vấn đề lý luận về LSS: Vì là một công trình khoa học so sánh

luật học, nên nền tảng lý thuyết xuyên suốt của luận án là các vấn đề lý luận về so sánh luật học đã được phát triển bởi các học giả trong và ngoài nước như GS TS

Võ Khánh Vinh, PGS.TS Hồ Sỹ Sơn, Michael Bogdan, Jean Pradel, Peter de Cruz

1.4.2 Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

a) Câu hỏi nghiên cứu thứ nhất: Những vấn đề lý luận của việc so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và Cộng hòa Pháp là gì?

- Giả thuyết nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về so sánh các quy định về

HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp được phát triển trên cơ sở lý thuyết chung về LSS và LHSSS

b) Câu hỏi nghiên cứu thứ hai: Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến chính sách HP của Việt Nam và CH Pháp?

- Giả thuyết nghiên cứu: Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách HP của một quốc gia bao gồm văn hóa, kinh tế, xã hội, quan điểm chung của cộng đồng và các yếu tố khác

c) Câu hỏi nghiên cứu thứ ba: Các quy định về HP trong pháp luật hình sự Việt Nam và CH Pháp có những điểm tương đồng và khác biệt nào ?

- Giả thuyết nghiên cứu: Các quy định về HP trong pháp luật hình sự Việt Nam và CH Pháp như: mục đích HP, hệ thống HP, quyết định HP có những điểm tương đồng và khác biệt

d) Câu hỏi nghiên cứu thứ tư: Pháp luật thực định về HP của CH Pháp có những ưu điểm mà Việt Nam cần học tập?

Giả thuyết nghiên cứu: Pháp luật thực định của CH Pháp về HP có những ưu điểm mà Việt Nam cần học tập Từ đó, luận án đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật của Việt Nam về HP

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Qua nghiên cứu các công trình khoa học đã công bố ở trong và ngoài nước, NCS nhận thấy cho đến nay mặc dù đã có một số công trình khoa học nghiên cứu lý luận về LHSSS Tuy nhiên, vấn đề lý luận cụ thể về so sánh các quy định về HP cần được tiếp tục làm sáng tỏ và sâu sắc hơn Như vậy, nhiệm vụ của luận án sẽ làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam

và PLHS của CH Pháp bao gồm:

(1) Phạm vi, đối tượng, mục đích, nội dung và phương pháp so sánh

(2) Ý nghĩa của việc so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp (3) Các yếu tố ảnh hưởng đến so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

Cho đến nay, đã có nhiều công trình khoa học công bố ở Việt Nam nghiên cứu so sánh những khía cạnh nhất định về HP trong PLHS của Việt Nam và PLHS của CH Pháp Tuy nhiên, các công trình đã công bố chủ yếu giải quyết một hoặc một vài khía cạnh của các quy định về HP dưới góc độ so sánh Vì vậy, luận án có nhiệm vụ tiếp thu những kết quả đã nghiên cứu của các tác giả và giải quyết những vấn đề mà các công trình khoa học đã công bố chưa giải quyết Ngoài ra, luận án còn tiếp tục làm rõ những điểm tiến bộ của các quy định về HP ở Pháp để từ đó đúc rút ra những bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Luận án được triển khai trên cơ sở lý luận về LSS, lý thuyết hiện đại về HP, kinh tế luật, xã hội học pháp luật và những lý thuyết của khoa học luật hình sự để giải quyết những nhiệm vụ đặt ra của luận án

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SO SÁNH QUY ĐỊNH VỀ HÌNH PHẠT TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ PHÁP LUẬT HÌNH

SỰ CỘNG HÒA PHÁP

2.1 Lý luận về so sánh quy định của pháp luật hình sự về hình phạt

2.1.1 Khái niệm và bản chất của so sánh quy định của pháp luật hình sự về hình phạt

Tác giả Michael Bogdan (1994) trong cuốn Luật so sánh (do PGS.TS Lê

Hồng Hạnh, Ths Dương Thị Hiền dịch) đã nhận định về LSS là:

“+ So sánh các hệ thống pháp luật khác nhau nhằm tìm ra sự tương đồng và khác biệt; + Sử dụng những sự tương đồng và khác biệt đã tìm ra nhằm giải thích nguồn gốc, đánh giá cách giải quyết trong các hệ thống pháp luật, phân nhóm các hệ thống pháp luật hoặc tìm ra những vấn đề cốt lõi, cơ bản của các hệ thống pháp luật; và +Xử lý những vấn đề mang tính chất phương pháp nảy sinh trong quá trình so sánh luật, bao gồm cả những những vấn đề khi nghiên cứu luật nước ngoài” [4, tr.13]

Tác giả Peter de Cruz (1999) trong cuốn Comparative law in a changing

world, Cavendish Publishing Limited (Luật so sánh trong một thế giới chuyển động, Nxb Cavendish, năm 1999) cũng khẳng định: “LSS có thể được hiểu là một môn

khoa nghiên cứu có hệ thống các truyền thống pháp luật và quy phạm pháp luật cụ thể trên cơ sở so sánh” [83, tr.3].Tác chỉ ra các nhóm nghiên cứu của LSS bao gồm: (a) so sánh hệ thống pháp luật nước ngoài với hệ thống pháp luật trong nước để xác định những tương đồng và khác biệt; (b) phân tích có tính hệ thống và khách quan các giải pháp mà các hệ thống pháp luật khác nhau đưa ra để giải quyết những vấn

đề pháp lý nhất định; (c) tìm hiểu mối quan hệ nhân quả giữa các hệ thống pháp luật; (d) so sánh các giai đoạn lịch sử của các hệ thống pháp luật; (e) tìm hiểu và kiểm chứng những phát triển của pháp luật có tính tuần tự theo các giai đoạn và hệ thống [83, tr.7]

Ở Việt Nam, GS.TS Võ Khánh Vinh (2012) trong cuốn Giáo trình Luật so

sánh, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2012 cũng nhận định một cách dứt khoát

LSS là một khoa học Với tư cách là một môn khoa học, LSS có đối tượng bao gồm:

“- Những vấn đề phương pháp luận của việc so sánh trong pháp luật (lý luận

về phương pháp so sánh pháp luật); - Nghiên cứu so sánh các hệ thống pháp luật cơ bản hiện nay trên thế giới (ở đây việc phân tích các hệ thống đó có ý nghĩa rất quan trọng; - “Các văn bản quy phạm pháp luật so sánh” mang tính chất truyền thống, tức là so sánh các nguồn quy phạm pháp luật theo các vấn

đề pháp lý cụ thể, đặc biệt là ở mức độ và trong phạm vi của các ngành pháp luật; - So sánh các chức năng và một số loại nghiên cứu pháp LSS khác được định hướng về mặt xã hội học; - Nghiên cứu so sánh pháp luật về mặt lịch sử” [44, tr.22] Theo tác giả thì danh mục đối tượng của LSS sẽ được tiếp tục

bổ sung, mở rộng và hoàn thiện

Như vậy, cho đến nay, hầu hết các nhà khoa học trong và ngoài nước đều khẳng định LSS là một khoa học LSS với tư cách là một môn khoa học pháp lý đã phát triển những vấn đề phương pháp luận của việc so sánh trong pháp luật và các phương pháp so sánh là kim chỉ nam và công cụ để các nhà so sánh tiến hành các

dự án so sánh của mình Hoạt động so sánh được chia thành nhiều mức độ, so sánh các hệ thống pháp luật, so sánh các ngành (lĩnh vực) pháp luật cụ thể, so sánh các chế định pháp luật cụ thể và so sánh các quy phạm pháp luật cụ thể

Trong lĩnh vực PLHS, cho đến nay đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu so sánh về PLHS của các quốc gia, đồng thời cũng có nhiều công trình nghiên cứu so sánh từng chế định cụ thể trong PLHS của các nước Kevin Jon Heller và

Markus D Dubber (2011) trong cuốn The handbook of comparative criminal law, Stanford University Press; (Cẩm nang về Luật hình sự so sánh, Nxb Đại học

Stanford, năm 2011) giới thiệu về PLHS của một số nước trên thế giới trong đó có

Pháp Các tác giả của cuốn sách này không xác định LHSSS là một khoa học độc lập [72, tr.13] Trong khi đó, PGS.TS Hồ Sỹ Sơn định nghĩa: “LHSSS là khoa học chủ yếu sử dụng phương pháp của LSS để nghiên cứu các hiện tượng và quá trình PLHS

như thực tiễn xây dựng và áp dụng PLHS, các chế định PLHS (trong đó có hành vi tội phạm, lỗi, chủ thể của tội phạm, năng lực TNHS, HP, quyết định HP v.v.) cũng như các học thuyết và phạm trù về PLHS” [28, tr.39] Trong định nghĩa này một điều rất đáng chú ý là tác giả đã khẳng định phương pháp chủ yếu của LHSSS là phương pháp của LSS

PGS.TS Hồ Sỹ Sơn cũng chỉ ra rằng người nghiên cứu có thể so sánh pháp luật ở ba cấp độ [29, tr.11] Trong đó, tác giả chỉ ra rằng, luật hình sự được so sánh

ở cấp độ thứ nhất và thứ hai Theo đó, ở cấp độ thứ nhất, các quy phạm PLHS được đem ra ra đối chiếu phân tích (vi mô) nhẳm rút ra những điểm tương đồng và (hoặc) khác biệt giữa chúng với nhau [29, tr.11] Việc so sánh các chế định hình sự và ngành luật hình sự thuộc cấp độ so sánh thứ hai [29, tr.11]

Trên cơ sở những lý luận về LHSSS đã nêu trên, có thể thấy so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp là một hoạt động so sánh một chế định cụ thể trong PLHS, đó là các quy phạm pháp luật trong chế định HP Nói cách khác, việc so sánh các quy định về HP trong PLHS thuộc cấp độ so sánh thứ nhất Đó

là so sánh vi mô Đó là so sánh các quy định cấu thành nên chế định HP trong PLHS Tức là so sánh trực diện các quy định cụ thể về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Việc so sánh này đòi hỏi nhà nghiên cứu phải phân tích tỉ mỉ và cụ thể nội dung của các quy phạm pháp luật về HP trong PLHS Việt Nam và CH Pháp Ví dụ, để so sánh các quy định về HP tù trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp, nhà nghiên cứu phải tập hợp, tìm hiểu, phân tích các quy phạm pháp luật về HP tù trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp để tìm ra sự tương đồng và khác biệt Việc so sánh các quy định

về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp chỉ tập trung vào các quy phạm pháp luật về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Mặc dù vậy, HP không thể tồn tại tách rời CSHS nói chung, chế định tội phạm và thi hành HP Vì vậy, khi tiến hành so sánh, nhà nghiên cứu không cô lập HP khỏi bối cảnh kinh tế - xã hội, CSHS của quốc gia, chế định tội phạm và vấn đề thi hành HP

Mặc dù HP phải được nghiên cứu trong mối liên hệ biện chứng với các chế định khác của PLHS, nhưng tội phạm, thi hành HP và các chế định khác không phải

là đối tượng của việc so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp Đối tượng của việc so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và

CH Pháp chính là các quy định pháp luật thực định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

So sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp cũng là hoạt động so sánh pháp luật Vì vậy, có thể thấy, LSS là cái chung còn so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp là cái riêng Cái riêng có những đặc điểm của cái chung Vì vậy, việc so sánh các quy định về PLHS của Việt Nam và CH Pháp được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận và các phương pháp

đã được phát triển bởi LSS có xét thêm tính đặc thù của chế định HP PGS.TS Hồ

Sỹ Sơn chỉ ra rằng LHSSS là khoa học pháp lý chuyên sâu sử dụng phương pháp của luật học so sánh là chủ yếu khi nghiên cứu các hiện tượng và quá trình PLHS [29, tr.11]

Về cái chung, mục đích của việc so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp là học hỏi những bài học kinh nghiệm quý báu trong các quy định về HP trong PLHS của CH Pháp để từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam Việc so sánh các quy định về

HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp cũng sử dụng các phương pháp chung của LSS Đồng thời, những phương pháp đã được phát triển của LHSSS cũng được vận dụng để so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

Những phương pháp chung đã được phát triển bởi LSS cần được vận dụng

có xét đến tính đặc thù khi so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam

và CH Pháp Điều này xuất phát từ những đặc thù của HP HP có nhiều đặc điểm riêng biệt, trong đó có những đặc điểm riêng biệt sau đòi hỏi phải có cách tiếp cận đặc thù khi nghiên cứu so sánh

Một là, HP là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước Tính

“nghiêm khắc nhất” của HP được thể hiện ở nhiều yếu tố, trong đó yếu tố “HP có nội dung trừng trị” Nội dung trừng trị của HP được thể hiện ở chỗ HP tước hoặc hạn chế của người bị kết án một số quyền và lợi ích nhất định [43, tr.190]. Trong

các sách báo của CH Pháp cũng thừa nhận HP có nội dung trừng trị [119, tr.486].

Như các HP khác, HP tù là phản ứng của Nhà nước trước hành vi phạm tội Nhà nước là tổ chức quản lý xã hội theo một trật tự nhất định Vì vậy, Nhà nước được trao quyền trừng trị những chủ thể có hành vi chống lại lợi ích chung của xã hội Các học giả Pháp cũng thừa nhận bản chất trừng trị của HP “Trong thực tế tất cả các HP đều mang tính chất trừng phạt, và hướng đến sự trừng phạt do được quy định bởi chính bản chất của HP.” [100, tr.420].

Ngoài ra, khi tiến hành so sánh nội dung trừng trị (hậu quả pháp lý mà người phạm tội phải gánh chịu do thực hiện hành vi phạm tội), nhà nghiên cứu phải nghiên cứu và làm sáng tỏ sự tương đồng và khác biệt về nội dung trừng trị của HP trong PLHS của Việt Nam và PLHS của Pháp

Hai là, HP được quy định trong luật hình sự: Là biện pháp cưỡng chế nhà

nước nghiêm khắc, HP chỉ có thể và phải được quy định chặt chẽ trong đạo luật quy định về tội phạm (“lex scripta”), chỉ có luật mới có thể xác định HP cho mỗi tội phạm và quyền làm luật chỉ có thể trao cho nhà làm luật – Quốc hội (Nghị viện) –

cơ quan lập pháp cao nhất của Nhà nước đảm nhiệm [41, tr.28]. Đặc điểm này có mối liên hệ mật thiết với một trong những đặc điểm của tội phạm, đó là tính được quy định trong luật hình sự Theo đó, không thể coi một hành vi là tội phạm nếu như luật không quy định, không thể áp dụng một HP mà luật không quy định HP đó cho một tội phạm cụ thể Đặc điểm này phản ánh nguyên tắc pháp chế của PLHS Đặc điểm này đòi hỏi nhà nghiên cứu phải làm rõ nguồn chứa đựng các quy định về

HP Các lĩnh vực pháp luật khác, nguồn luật tương đối rộng hơn so với nguồn của PLHS Ví dụ, pháp luật dân sự có nguồn không chỉ bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật, án lệ mà còn cả tập quán, thói quen Trong khi đó, HP chỉ được quy định bởi đạo luật do Quốc hội (Nghị viện) ban hành Vì vậy, khi nghiên cứu nội dung của các HP, người nghiên cứu phải bám sát và cập nhật các quy định trong các đạo luật quy định về tội phạm và HP Việc xác định sai nguồn luật chứa đựng quy định

về HP sẽ dẫn đến kết quả nghiên cứu có sai sót và không đáng tin cậy

Ba là, HP do Toà án áp dụng: Đặc điểm này cũng phản ánh nguyên tắc pháp

chế của PLHS Theo đó, toà án là cơ quan duy nhất có thẩm quyền tuyên một chủ thể phạm tội và áp dụng HP đối với chủ thể này Các cơ quan khác không có thẩm quyền xét xử, tuyên một chủ thể phạm tội và áp dụng HP Đặc điểm này đòi hỏi nhà nghiên cứu khi muốn trả lời câu hỏi thực sự một quy định cụ thể về HP được áp dụng như thế nào trong thực tiễn phải nghiên cứu thực tiễn toà án thông qua các bản

án, quyết định của toà án

Từ những lập luận ở trên, có thể đưa ra khái niệm như sau:

So sánh các quy định về HP của PLHS Việt Nam và CH Pháp là việc vận dụng phương pháp luận và phương pháp của LSS để tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và các quy định về HP trong PLHS của CH Pháp, đồng thời chỉ ra nguyên nhân của những sự tương đồng

và khác biệt đó, nhằm hiểu, hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định

về HP của Việt Nam

2.1.2 Phạm vi, đối tượng, nội dung so sánh quy định của pháp luật hình sự về hình phạt

Chế định HP là một trong những chế định quan trọng nhất của PLHS Chế

định HP có khối lượng quy phạm khổng lồ quy định về mục đích, hệ thống, nội dung của từng HP, quyết định HP,… Đối tượng so sánh là các quy định pháp luật thực định về HP đang có hiệu lực thi hành ở Việt Nam và CH Pháp Các quy định của pháp luật về HP đề cập đến nhiều nội dung liên quan đến HP Cụ thể, đối tượng việc so sánh các quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp bao gồm:

- Nguồn luật chứa đựng các quy phạm pháp luật về HP: Việc xác định chính xác nguồn luật là điều rất quan trọng khi nghiên cứu về HP Việc so sánh nguồn luật chứa đựng các quy phạm pháp luật về HP giúp làm sáng tỏ sự tương đồng và khác biệt về nguồn luật quy định về HP trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp

- Mục đích của HP: Nhiệm vụ của so sánh là làm sáng tỏ sự tương đồng và khác biệt về mục đích HP, để làm rõ mục đích nào được chú trọng trong PLHS của Việt Nam và CH Pháp