Với những ưu điểm của mình, bản đồ tư duytrở thành một công cụ gợi mở, kích thích quá trình tìm tòi kiến thức của học sinh.Bước quan trọng nhất là giáo viên giúp học sinh phát hiện, tìm
Trang 1
MỤC LỤC I/ TÓM TẮT 2
II/ GIỚI THIỆU 3
1 Hiện trạng 3
2 Giải pháp thay thế 4
3 Vấn đề nghiên cứu 5
4 Giả thuyết nghiên cứu 5
III/ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5
1 Khách thể nghiên cứu 5
2 Thiết kế nghiên cứu 6
3 Quy trình nghiên cứu 7
3.1 Chuẩn bị của giáo viên 7
3.2 Tiến hành dạy thực nghiệm 14
4 Đo lường và thu thập dữ liệu 14
IV/ PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ 14
V/ KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 16
VI/ TÀI LIỆU THAM KHẢO 17
VII/ PHỤ LỤC 17
Kế hoạch bài học ( Giáo án có áp dụng đề tài)
Đề bài và đáp án kiểm tra sau tác động
Bảng điểm của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
Trang 2Tuy nhiên, trong quá trình công tác tại trường THCS H, tôi nhận thấy đa số họcsinh học tập Địa lí một cách thụ động, nhớ kiến thức một cách máy móc Thôngthường để học thuộc một bài, học sinh thường phải đọc đi đọc lại hoặc viết đi viếtlại các kiến thức cho đến khi nhớ Có những học sinh khi cô giáo giảng bài chỉ cắmcúi ghi vào trong vở của mình, về nhà mở sách, vở ra học mặc dù ghi được rất nhiềunhưng đọc mãi mà vẫn không hiểu kiến thức hoặc có hiểu được thì kiến thức khôngthành hệ thống Việc học như vậy khiến các em mất nhiều thời gian mà chưa đem lạihiệu quả cao Đó cũng chính là một trong những nguyên nhân làm học sinh khônghứng thú học tập môn Địa lí Vậy trong cách giảng dạy có điểm nào bất cập, chưa hợplý? Đó là câu hỏi mà bản thân tôi luôn trăn trở và cố gắng tìm ra hướng khắc phục
Hiện nay, cùng với quá trình đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên cũngnhư việc tiếp thu bài giảng của học sinh trên phạm vi cả nước Chúng ta đã và đangdần dần tiếp cận với việc đưa phương pháp dạy học mới nhằm phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo của mỗi học sinh Một trong những cách làm có thể thu hút đượchứng thú học tập của học sinh và phát huy được tính tự lập, chủ động, sáng tạo là việcđưa bản đồ tư duy vào trong giảng dạy Với những ưu điểm của mình, bản đồ tư duytrở thành một công cụ gợi mở, kích thích quá trình tìm tòi kiến thức của học sinh.Bước quan trọng nhất là giáo viên giúp học sinh phát hiện, tìm kiếm được trung tâmbản đồ - trọng tâm bài học Sau đó theo nguyên lí bản đồ tư duy là ý nọ gợi ý kia dầndần giúp học sinh khám phá kiến thức bài học Bằng trí tưởng tượng cùng sự tập hợpkiến thức từ các nguồn, học sinh phải biết cách phân tích tìm ra những từ khóa, hìnhảnh chính xác nhất Khi các nhánh lớn được xây dựng giáo viên hướng dẫn học sinhsắp xếp theo thứ tự quan trọng bằng cách đánh số ở đầu mỗi nhánh Điều đó giúp học
Trang 3sinh dễ dàng ôn tập sau này Cứ làm việc theo cách đó học sinh sẽ biết cách tự mìnhvận động, tìm tòi khám phá, lĩnh hội tri thức một cách có hiệu quả.
Thấy được lợi ích của Bản đồ tư duy, tôi đã lựa chọn giải pháp để khắc phụctình trạng trên là: Sử dụng bản đồ tư duy trong phần củng cố các bài học về thiên nhiên, con người của một số khu vực thuộc Châu Á nhằm nâng cao hiệu quả học tập cho học sinh lớp 8 - Trường THCS H.
Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương: nhóm HS hai lớp 8A
và 8B trường THCS H Nhóm HS lớp 8A là thực nghiệm và nhóm HS lớp 8B là đốichứng đều do tôi dạy, thực hiện nghiêm túc, công bằng, công khai Lớp thực nghiệmđược thực hiện giải pháp thay thế khi dạy Kết quả cho thấy tác động đã có ảnh hưởng
rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh: lớp thực nghiệm đã đạt kết quả học tập caohơn so với lớp đối chứng Điểm bài kiểm tra đầu ra của lớp thực nghiệm có giá trịtrung bình là 8, 9; điểm bài kiểm tra đầu ra của lớp đối chứng là 7,2 Kết quả kiểmchứng t-test cho thấy p < 0,05 có nghĩa là có sự khác biệt lớn giữa điểm trung bìnhcủa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Điều đó chứng minh rằng giải pháp đưa bản đồ
tư duy vào giảng dạy ở phần củng cố các bài học là rất cần thiết góp phần nâng caokết quả học tập cho học sinh
II GIỚI THIỆU
Tuy nhiên, qua việc kiểm tra thường xuyên và định kì, tôi thấy các em tiếpthu được sau mỗi tiết học là không chắc chắn hay nói đơn giản là “ học vẹt” nên rấtnhanh quên Điều này đã ảnh hưởng lớn đến chất lượng bộ môn
Từ trước đến nay, tôi nhận thấy hầu hết giáo viên chỉ trình bày cấu trúc bàihọc lý thuyết và bài ôn tập, luyện tập theo mô hình SGK in sẵn, không có sự thay đổimột cách sáng tạo Vì vậy, mặc dù giáo viên đã cố gắng tổ chức, hướng dẫn học sinhtích cực tham gia các hoạt động nhận thức theo hướng tích cực, chủ động sáng tạonhưng kết quả là học sinh vẫn tiếp thu bài một cách thụ động, ít hứng thú với bài học
Trang 4và kiến thức mau quên, nhiều học sinh không ghi nhớ được hết tất cả các vấn đề trọngtâm của bài học
Để thay đổi hiện trạng trên, đề tài nghiên cứu này đã sử dụng bản đồ tư duy vào phần củng cố bài học để thay cho cấu trúc bài học theo mô hình sách giáo khoa Với cách học truyền thống, học sinh ghi chép và thực hiện kiến thức theo trật tự tuyếntính nên khả năng nhớ kiến thức thường ít hơn 50% dung lượng bài Sử dụng bản đồ
tư duy giúp các em khắc phục được hạn chế đó Sau mỗi giờ học, khi cần củng cố kiến thức học sinh chỉ cần nhìn vào bản đồ tư duy có thể tái hiện được 80% - 90% kiến thức bài học Đến khi ôn thi, học sinh không phải mất một lượng lớn thời gian đểđọc lại kiến thức như cách học truyền thống mà chỉ cần quan sát lại sơ đồ tổng thể vẫn
có thể tái hiện nội dung bài học một cách cụ thể, chi tiết Như thế học sinh vừa nâng cao được kết quả học tập vừa tiết kiệm được thời gian
Sử dụng bản đồ tư duy để củng cố kiến thức bài học là việc làm rất có hiệu quả Giáo viên sử dụng bản đồ tư duy để thể hiện lại những nội dung cơ bản của bài học, tránh bị bỏ sót ý, khắc sâu những kiến thức trọng tâm Học sinh sử dụng bản đồ
tư duy để thể hiện lại sự hiểu biết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời là một kênh thông tin phản hồi mà qua đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh, định hướng cho từng học sinh và điều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của mình cho phù hợp
2 Giải pháp thay thế
Đưa bản đồ tư duy vào phần củng cố của các bài học về tự nhiên, dân cư vàkinh tế của các khu vực của châu Á: Tây Nam Á, Nam Á, Đông Á trong chươngtrình Địa lí 8 Trước tiên, giáo viên cho học sinh làm quen với bản đồ tư duy Sau đó,
cứ mỗi bài học, giáo viên hướng dẫn, gợi ý để học sinh tự hệ thống kiến thức trọngtâm, kiến thức cần nhớ của bài học bằng cách vẽ bản đồ tư duy Mỗi bài học được vẽbản đồ tư duy trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập Việc làm này sẽ giúp các
em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh chóng, dễ dàng
Vấn đề đổi mới PPDH trong đó có ứng dụng bản đồ tư duy trong dạy học đã cónhiều bài viết Ví dụ:
1 Trần Đình Châu, Sử dụng bản đồ tư duy - một biện pháp hiệu quả hỗ trợ họcsinh học tập môn toán - Tạp chí Giáo dục, kì 2 - tháng 9/2009
2 Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy, Tổ chức hoạt động dạy học với bản
đồ tư duy, Báo Giáo dục và thời đại, số 184 và 185 năm thứ 51 (tháng 11/2010)
Trang 53.http://vnn.vietnamnet.vn/giaoduc/chuyengiangduong/201011/Ban-do-tu-duy-4 Sáng kiến kinh nghiệm: Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy và học môn Lịch
sử 9 - Nguyễn Thị Thủy - Trường THCS Hồng Thủy
5 Sử dụng “Bản đồ tư duy” trong đổi mới phương pháp dạy học môn Địa lýcấp THCS - THCS Mỹ Hòa
Những đề tài và các nguồn tài liệu trên chủ yếu bàn về sử dụng bản đồ tư duynhư thế nào trong dạy học nói chung mà chưa có tài liệu nào đi sâu vào việc sử dụngbản đồ tư duy trong phần củng cố bài học Địa lí Vì vậy, tôi mạnh dạn nghiên cứu cụthể hơn việc sử dụng bản đồ tư duy trong phần củng cố các bài học có nội dung vềthiên nhiên, con người ở một số khu vực của Châu Á - Địa lí 8 Từ đó, giúp các emnâng cao được chất lượng học tập bộ môn
3 Vấn đề nghiên cứu:
Việc sử dụng bản đồ tư duy trong phần củng cố các bài học có nội dung về thiênnhiên, con người ở một số khu vực của Châu Á có nâng cao kết quả học tập của họcsinh lớp 8 không?
4 Giả thuyết nghiên cứu:
Có, việc giáo viên sử bản đồ tư duy trong phần củng cố các bài học có nộidung về thiên nhiên, con người ở một số khu vực của Châu Á góp phần làm cho kếtquả học tập của học sinh lớp 8 được nâng cao
III PHƯƠNG PHÁP
1 Khách thể nghiên cứu
Tôi tiến hành nghiên cứu tại trường THCS H - Tp Đồng Hới - Tỉnh QuảngBình là đơn vị mà tôi đang công tác và có nhiều điều kiện thuận lợi để thực hiện đề tàinghiên cứu KHSPƯD
* Giáo viên: Nguyễn Thị A - trình độ chuyên môn Đại học sư phạm Địa lí cólòng nhiệt tình và trách nhiệm cao trong công tác giảng dạy
* Học sinh: Hai nhóm học sinh của hai lớp được chọn tham gia nghiên cứu cónhiều điểm tương đồng nhau về : Thành phần, tỉ lệ giới tính, tôn giáo, năng lực nhậnthức được thể hiện ở bảng sau:
Trang 6Bảng 1: Giới tính và thành phần dân tộc của các nhóm
* Về ý thức học tập: Đa số các em có ý thức học tập, trên lớp chú ý nghe giảng,
về nhà học bài và làm bài đầy đủ Về thành tích học tập, đây là hai lớp chọn, nên các
em tương đương nhau về điểm số của tất cả các môn học
2 Thiết kế nghiên cứu
Mỗi lớp tôi chọn 10 Học sinh có trình độ ngang nhau : 10 em học sinh lớp 8Alàm lớp thực nghiệm, và 10 em học sinh lớp 8B làm lớp đối chứng Tôi đã dùng bài
kiểm tra khảo sát đầu năm là bài kiểm tra trước tác động để kiểm tra khả năng nhận
biết, thông hiểu, vận dụng của học sinh Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bìnhcủa hai nhóm có sự khác nhau, do đó tôi dùng phép kiểm chứng T-Test để kiểmchứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của 2 nhóm trước khi tác động
Sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước và sau tác động đối với các nhóm tương đương(được mô tả ở bảng 3):
Bảng 3 : Thiết kế nghiên cứu
tác động Tác động
Kiểm tra
động
Thực nghiệm O1 Dạy học có sử dụng bản đồ tưduy trong củng cố bài học O3
Đối chứng O2 Dạy học không sử dụng bản đồtư duy trong củng cố bài học O4
Ở thiết kế này, tôi sử dụng phép kiểm chứng T-Test độc lập
3 Quy trình nghiên cứu:
Trang 73 1 Chuẩn bị của giáo viên:
- Ở lớp 8A ( nhóm thực nghiệm) : Thiết kế bài học có sử dụng bản đồ tư duy trong
phần củng cố bài học; Sử dụng phần mềm Minmap 5.4 để vẽ bản đồ tư duy ; Tổ chứccác hoạt động ở phần củng cố bài để học sinh tích cực tham gia học trên bản đồ tưduy Cụ thể:
a Quy trình học làm quen cách thiết kế bản đồ tư duy
Bước 1: Cho học sinh đọc hiểu bản đồ tư duy cho trước.
Bước 2: Học cách thiết kế bản đồ tư duy bằng cách cho học sinh hoàn thiện các bản
đồ tư duy do giáo viên vẽ sẵn nhưng còn thiếu nhánh, thiếu nội dung…
Bước 3: Thực hành vẽ bản đồ tư duy trên giấy, bìa, bảng.
* Bảy bước để tạo nên một bản đồ tư duy
1 Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh (hoặc từ khóa) của chủ đề Tại sao nên dùng hình ảnh? Vì một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và giúp cho trí tưởngtượng được phát huy một cách tốt nhất Một hình ảnh ở trung tâm sẽ khiến tư duy tập trung cao vào chủ đề chính và tạo nên sự hưng phấn hơn
2 Luôn sử dụng màu sắc Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh
3 Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp hai đến các nhánh cấp một, nối các nhánh cấp ba đến nhánh cấp hai, bằng các đường kẻ Các đường nối càng ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn Khi nối các đường với nhau, người tạo lập BĐTD sẽ hiểu và nhớ nhiều thứ hơn rất nhiều do bộ não được làm việc bằng sự liên tưởng
4 Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường nối
5 Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (Kiểu đường kẻ, màu sắc, )
6 Nên dùng các đường nối cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều
7 Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm
b Tạo lập bản đồ tư duy trong phần củng cố bài học:
Cuối một tiết học, giáo viên củng cố kiến thức bài học theo hướng sử dụng bản
đồ tư duy bằng các cách sau:
* Đưa ra bản đồ tư duy đã vẽ sẵn và yêu cầu học sinh thuyết trình.
Trang 8Bài 9: Khu vực Tây Nam Á.
Để rèn luyện kĩ năng vẽ bản đồ tư duy khi học sinh vẽ chưa thật sự thành thạo,giáo viên nên sử dụng các bản đồ tư duy vẽ sẵn để tổng kết bài học và yêu cầu họcsinh trình bày lại toàn bộ nội dung của bài học Giáo viên hướng dẫn học sinh trình tựthuyết trình bản đồ tư duy như sau : Nội dung chính của bài học nằm ở trung tâmcủa bản đồ tư duy Các ý trình bày được phát triển dựa trên các hình ảnh và từkhoá của bản đồ tư duy Học sinh chọn thứ tự các ý để trình bày theo hướng bắtnguồn từ trung tâm di chuyển ra phía ngoài và sau đó là theo chiều kim đồng
hồ Trong quá trình học sinh trình bày, giáo viên nên khích lệ học sinh đề xuất để mởrộng nội dung của bản đồ tư duy Dùng bản đồ tư duy vẽ sẵn giúp học sinh nhanhchóng nhớ được cách vẽ bản đồ tư duy và nâng cao khả năng thuyết trình nội dung đãhọc trước cả lớp
Khi dạy bài Khu vực Tây Nam Á, sau khi hướng dẫn cho học sinh tìm hiểuxong các đặc điểm về vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội Ở phần củng cốgiáo viên đưa ra bản đồ tư duy đã vẽ sẵn và hướng dẫn học sinh tự thuyết trình Sauđây là bản đồ tư duy minh họa:
Trang 9* Cho dữ liệu kiến thức trước, yêu cầu học sinh hoàn thành bản đồ tư duy với từ khóa
Bài 10: Điều kiện tự nhiên khu vực Nam Á
Sau khi học xong bài này, học sinh phải nắm được các vấn đề về vị trí, giớihạn, điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, và rút ra nhận xét (điều kiện tự nhiên,tài nguyên thiên nhiên của khu vực này có những thuận lợi, khó khăn gì cho sự pháttriển kinh tế….) Giáo viên củng cố bài bằng cách cho những dữ liệu kiến thức trước,sau đó yêu cầu các em hoàn thành bản đồ tư duy với từ khóa Cụ thể:
Cho những dữ liệu kiến thức sau, hãy hoàn thành bản đồ tư duy với từ khóa: “Khu vực Nam Á”:
- Nhiệt đới gió mùa
- Mùa đông: gió mùa Đông Bắc
- Mùa hạ: gió mùa Tây Nam
- Chịu ảnh hương sau sắc của địa hình
Trang 10Yêu cầu: Các em phải nhìn ra được ý nghĩa nội hàm của các ý lớn cấp 1, từ đó mới
tìm ra vị trí dữ liệu kiến thức của mình là ở đâu, như vậy sẽ hình thành mạng lưới kiếnthức theo kiểu “ ý gợi ý ” để ghép đúng vị trí của bản đồ tư duy
* Vẽ và thuyết trình bản đồ tư duy theo nhóm.
Bài 11: Dân cư và đặc điểm kinh tế khu vực Nam Á:
Sau khi học xong các đặc điểm dân cư, xã hội của khu vực Nam Á Để họcsinh có thể chia sẻ với nhau về cách vẽ bản đồ tư duy và tiết kiệm thời gian khi tổchức các hoạt động dạy học, cuối giờ học với bài học này Giáo viên sẽ tổ chức vẽ bản
đồ tư duy theo cặp, nhóm theo các bước sau:
Bước 1: Giáo viên chia nhóm học sinh ( học sinh trong cùng nhóm có thể khác
nhau về trình độ, về tính cách và năng khiếu hội họa ) và giao nhiệm vụ cho cácnhóm
Bước 2: Học sinh trao đổi trong nhóm để vẽ bản đồ tư duy Giáo viên yêu cầu
các học sinh trong nhóm làm việc cá nhân trước, sau đó tập hợp lại và chia sẻ thôngtin với nhau Giáo viên giám sát thảo luận, phát hiện các vấn đề còn gây tranh luận ởmỗi nhóm nhưng không giải đáp thắc mắc ngay
Bước 3: Đại diện các nhóm trình bày trước lớp nội dung bản đồ tư duy của
nhóm mình Các nhóm khác nhận xét đúng sai hoặc đề xuất quan điểm của nhómmình Giáo viên tổng kết, nhận xét ưu nhược điểm về nội dung và hình thức trình bàycủa các bản đồ tư duy
Tổ chức cho học sinh vẽ bản đồ tư duy theo cặp, nhóm sẽ tạo ra nhiều sảnphẩm bản đồ tư duy khác nhau với cùng một nội dung Qua đó, giáo viên có thể yêu
Trang 11cầu học sinh tìm ra các phương pháp thể hiện ưu việt để các em học tập lẫn nhau cách
vẽ bản đồ tư duy và động viên những nhóm học sinh có sản phẩm tốt
Tổ chức học sinh vẽ bản đồ tư duy theo cặp, nhóm giúp các em biết cách lập kếhoạch, phân công công việc, hợp tác với bạn để hoàn thành yêu cầu của giáo viên.Học sinh có cơ hội phát huy tối đa sáng tạo của mình, lắng nghe và chia sẻ nhữngkinh nghiệm vẽ bản đồ tư duy với bạn cùng lớp Dưới đây là mẫu BĐTD của họcsinh vẽ tay mà tôi đã thực hiện với nhóm thực nghiệm:
* Điền những thông tin còn thiếu vào bản đồ tư duy “ khuyết thiếu”
Bài 12: Đặc điểm tự nhiên khu vực Đông Á:
Phù hợp với mục đích củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học thì dạng bàitập thích hợp là điền thông tin còn thiếu vào bản đồ tư duy Các thông tin còn thiếunày sẽ bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu kiến thức và lưu ýđến trọng tâm của bài học
Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu xong bài Tự nhiên Đông Á , học sinh phảinắm được các vấn đề về vị trí, phạm vi, địa hình, sông ngòi, khí hậu, các dạng cảnhquan của khu vực này và rút ra nhận xét (điều kiện tự nhiên của khu vực này cónhững thuận lợi, khó khăn gì, ảnh hưởng như thế nào đến đời sống xã hội, sự pháttriển kinh tế…) Giáo viên cho học sinh lập bản đồ tư duy về đặc điểm khu vực này.Các em sẽ nhớ lại những gì vừa được nghe, được thảo luận, được ghi chép Khi họcsinh đã có kĩ năng vẽ bản đồ tư duy, giáo viên thiết kế bản đồ tư duy khuyết thiếu đểyêu cầu học sinh tổng kết bài học này Hoạt động dạy học sẽ được thực hiện như sau :