Phát triển năng lực tư duy phê phán cho học sinh trong dạy học hóa học lớp 10 chuyên hóa học trường trung học phổ thông chuyên tom tat LA

Phát triểnnăng lực tư duy phê phán trong dạy học hóa học NLTDPPHH là một trongnhững giải pháp khả thi giúp HS rèn luyện các kĩ năng trên và có cái nhìn chínhxác, sâu rộng, toàn diện về b

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ thế kỉ XXI đã tạo ra vô sốcác sản phẩm vật chất, tinh thần chất lượng cao cho xã hội hiện đại Điều nàyđòi hỏi mỗi quốc gia phải luôn sáng tạo, thích ứng trước những chuyển biếnkhông ngừng của cuộc sống Để giải quyết những thách thức đó, ngành Giáodục và Đào tạo cần đi đầu và đảm nhận sứ mệnh nâng cao dân trí, phát hiện vàbồi dưỡng nhân tài theo định hướng nâng cao giá trị chất xám Nói cách khác,giáo dục không chỉ quan tâm đến kết quả nhận thức mà cần chú trọng hơn vàoquá trình đổi mới tư duy để tạo ra những nhân tài mang đầy đủ phẩm chất vànăng lực của những con người thế kỉ XXI Kết luận này đã được nghiên cứu vàkhẳng định tại một số nước phát triển như: Hoa Kì, Canada, Anh Quốc, Nga,…

Để có những thành công đó, họ đã áp dụng lí thuyết phát triển tư duy phê phán(TDPP) trong giáo dục

Hòa vào dòng chảy quốc tế, xu hướng phát triển năng lực (NL) cho ngườihọc đang được triển khai theo chủ trương của Đảng và Nhà nước Nó được xácđịnh là một trong những nhiệm vụ cấp thiết của đất nước trong giai đoạn côngnghiệp hóa hiện đại hóa theo định hướng xã hội chủ nghĩa Nghị quyết Hộinghị Trung ương 8 khóa XI của Ban chấp hành Trung ương Đảng về đổi mớicăn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (Nghị quyết số 29-NQ/TW) nhấn mạnhmục tiêu chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 (ban hành kèm

theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngảy 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ) “Tập

trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh.

Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành,

vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến

khích học tập suốt đời” Như vậy, ngoài việc tập trung phát triển NL cho học

sinh (HS) thì Đảng và Nhà nước cũng quan tâm chú trọng phát triển các NL tưduy cho nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là HS năng khiếu

Ngoài ra, chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đàotạo [18, tr.6] đã xác định 10 NL cốt lõi cần phát triển cho HS phổ thông gồm:

NL tự chủ và tự học, NL giao tiếp và hợp tác, NL giải quyết vấn đề và sáng tạo, NL ngôn ngữ, NL tính toán, NL tìm hiểu tự nhiên và xã hội, NL công

nghệ, NL tin học, NL thẩm mỹ, NL thể chất Như vậy, NL tư duy là một trongnhững NL sẽ được Đảng và Nhà nước quan tâm, đầu tư phát triển trong nhữngnăm học sắp tới

Hóa học là môn khoa học vừa lí thuyết, vừa thực nghiệm nghĩa là mọi họcthuyết, định luật, khái niệm, quan niệm, đều xuất phát và được kiểm nghiệm

từ kết quả thực tế Vì vậy để học tập và nghiên cứu hóa học, người học phải có

những kĩ năng: quan sát, phân tích, đánh giá, phán đoán, vận dụng hợp lí cáckiến thức hóa học để tạo ra những kết quả chính xác và khoa học Phát triểnnăng lực tư duy phê phán trong dạy học hóa học (NLTDPPHH) là một trongnhững giải pháp khả thi giúp HS rèn luyện các kĩ năng trên và có cái nhìn chínhxác, sâu rộng, toàn diện về bản chất của các đối tượng hóa học.

Nội dung phần kiến thức cơ sở hóa học chung thuộc chương trình hóa họclớp 10 chuyên sâu nghiên cứu về lí thuyết cấu tạo chất và quá trình hóa học dựatrên các kết quả thực nghiệm, tính toán hóa học lượng tử cùng với đó là các giảthuyết của các nhà khoa học dưới nhiều góc độ, khía cạnh, quan điểm khácnhau Mỗi giả thuyết chỉ giải quyết một số vấn đề liên quan đến cấu tạo chấthoặc quá trình hóa học Chính điều này, nó sẽ bộc lộ ra những điểm hạn chếnhất định trong mỗi quan điểm, nhận định riêng của mỗi nhà khoa học Vì vậy,nội dung phần kiến thức cơ sở hóa học chung có khả năng phát triển tốtNLTDPPHH cho HS chuyên hóa học trường THPT chuyên

Do đó đề tài “Phát triển năng lực tư duy phê phán cho học sinh trong dạy học hóa học lớp 10 chuyên hóa học trường trung học phổ thông chuyên”

mang tính thiết thực, cập nhật, đáp ứng yêu cầu về mặt lí luận lẫn thực tiễntrong việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Làm sáng tỏ khái niệm NLTDPPHH, biểu hiện cụ thể, tiêu chí và chỉ báomức độ đánh giá, xây dựng và sử dụng bộ công cụ đánh giá, vận dụng một sốphương pháp dạy học (PPDH) tích cực nhằm phát triển NLTDPPHH cho HSlớp 10 chuyên hóa học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học ởtrường THPT chuyên

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài: tư duy, tư duy hóa học, tư

duy phê phán, NL, NLTDPP, NLTDPPHH, những biểu hiện của NLTDPPHH,

phát triển NLTDPPHH, PPDH tích cực (dạy học giải quyết vấn đề, sử dụng bàitập hóa học, sử dụng thí nghiệm hóa học), cách kiểm tra, đánh giá và các biệnpháp phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học Phân tích chươngtrình và sách giáo khoa dành cho HS lớp 10 chuyên hóa học; điều tra thực trạngphát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học trong dạy học phần kiếnthức cơ sở hóa học chung ở trường THPT chuyên Việt Nam

- Đề xuất khung NLTDPPHH dành cho HS chuyên hóa học trường THPTchuyên

- Đề xuất một số biện pháp phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyênhóa học trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung ở trường THPTchuyên: Biện pháp 1: Vận dụng PPDH giải quyết vấn đề theo hướng tư duy đachiều Biện pháp 2: Sử dụng bài tập hóa học Biện pháp 3: Sử dụng thí nghiệmhóa học

- Thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH cho HS lớp 10chuyên hóa học trong dạy học phần kiến thức cơ sở hóa học chung trườngTHPT chuyên.

- Thực nghiệm sư phạm (TNSP) để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các

biện pháp đề xuất

4 Khách thể, đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học kiến thức cơ sở hóa học chung

ở trường THPT chuyên

4.2 Đối tượng nghiên cứu: NLTDPPHH và các biện pháp phát triển

NLTDPPHH cho HS trong dạy học hóa học (phần kiến thức cơ sở hóa họcchung) lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên

5 Giả thuyết khoa học

Nếu xác định được các biểu hiện, các tiêu chí, chỉ báo mức độ cụ thể củaNLTDPP, xây dựng và sử dụng được bộ công cụ đánh giá phù hợp, vận dụngPPDH giải quyết vấn đề theo hướng tư duy đa chiều, sử dụng bài tập hóa học,

sử dụng thí nghiệm hóa học một cách linh hoạt, hiệu quả thì sẽ phát triển đượcNLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học, góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc hóa học ở trường THPT chuyên

6 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phối hợp các nhóm PP nghiên cứu đặc trưng của nghiên cứu khoahọc giáo dục: Nhóm PP nghiên cứu lí luận, nhóm PP thực tiễn, PP thống kêtoán học

7 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Nội dung nghiên cứu: phần kiến thức cơ sở hóa học chung của chương trìnhhóa học lớp 10 chuyên sâu Thời gian nghiên cứu: 12/2013 – 12/2017 Địa bànnghiên cứu: khu vực phía Nam và Nam Trung Bộ

8 Điểm mới của luận án

- Hệ thống hóa và làm rõ một số vấn đề lí luận về TDPP, NL, NLTDPP,NLTDPPHH

- Khảo sát và rút ra kết luận về thực trạng phát triển NLTDPPHH cho HS lớp

10 chuyên hóa học trường THPT chuyên

- Đề xuất khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên

và 3 biện pháp phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học trong dạyhọc phần kiến thức cơ sở hóa học chung

- Thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá NLTDPPHH trong dạy học phầnkiến thức cơ sở hóa học chung thuộc chương trình Hóa học lớp 10 chuyên sâu

9 Cấu trúc luận án

Ngoài phần mở đầu (6 trang), kết luận (2 trang), tài liệu tham khảo (122 tài

liệu) và phụ lục (124 trang), luận án có 3 chương: Chương 1 (45 trang), chương 2 (69 trang), chương 3 (32 trang) Ngoài ra còn có danh mục các từ

viết tắt, danh mục các bảng (30 bảng), sơ đồ, hình vẽ (8 hình), danh mục cáccông trình khoa học liên quan đến luận án đã công bố (5 công trình).

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

1.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

TƯ DUY PHÊ PHÁN CHO HỌC SINH

Trình bày các công trình khoa học nghiên cứu về phát triển NLTDPP cho HStrên thế giới và Việt Nam Hiện nay, chưa có bất kì nghiên cứu khoa học nào đềcập đến việc phát triển NLTDPP trong dạy học hóa học ở Việt Nam

1.2 TƯ DUY, TƯ DUY PHÊ PHÁN, TƯ DUY HÓA HỌC

1.2.1 Tổng quan về tư duy

1.2.1.1 Khái niệm: Trình bày các quan điểm về tư duy dưới góc độ Xã hộihọc và Tâm lí học

1.2.2.2 Các cấp độ của tư duy: Trình bày 6 cấp độ tư duy theo thang Bloom

1.2.2 Tư duy phê phán

1.2.2.1 Khái niệm phê phán: Trình bày, so sánh và kết hợp hai nghĩa khácnhau của từ phê phán để đưa ra khái niệm phê phán

1.2.2.2 Khái niệm tư duy phê phán (TDPP): Phân tích quan điểm TDPP dướigóc độ của Tâm lí học và Toán học để thống nhất khái niệm về TDPP

1.2.2.3 Đặc điểm của tư duy phê phán: Trên cơ sở tổng hợp các quan điểmcủa ngành Tâm lí học, Giáo dục học, Toán học thì đặc điểm TDPP gồm: phântích vấn đề, đánh giá vấn đề, tổng hợp vấn đề

1.2.3 Tư duy hóa học

1.2.3.1 Khái niệm tư duy hóa học là quá trình nghiên cứu mối liên hệ giữađặc điểm cấu tạo của chất với quy luật biến đổi các chất

1.2.3.2 Các thao tác tư duy hóa học cần phát triển cho học sinh phổ thông:phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, quy nạp, diễn dịch, loại suy

1.3 NĂNG LỰC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.3.1 Tổng quan về năng lực

Tổng hợp các quan điểm về NL của các tác giả trong và ngoài nước TheoOECD, NL được chia thành: NL chung và NL chuyên môn Mỗi NL được cấuthành bởi các thành tố, chỉ số hành vi, tiêu chí chất lượng

1.3.2 Đánh giá năng lực

Đánh giá NL của HS phổ thông là quá trình sử dụng các công cụ đánh giá đểphân tích định tính, định lượng các sản phẩm đầu ra, tới mức GV, HS và cácbên liên quan đều có thể hình dung tương đối khách quan, chính xác về thànhquả của người học sau quá trình học tập

1.3.3 Năng lực tư duy phê phán của học sinh phổ thông

NLTDPP của HS phổ thông là khả năng kết luận và giải quyết các vấn đềkhoa học theo hướng tốt nhất trên cơ sở phân tích, đánh giá, tổng hợp, so sánhnhững ưu điểm, hạn chế còn tồn tại bên trong vấn đề đang nghiên cứu

1.3.4 Năng lực tư duy phê phán trong dạy học hóa học của HS phổ thông

1.3.4.1 Khái niệm: NLTDPPHH là khả năng thực hiện các thao tác tư duy(phân tích, đánh giá, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa) để đưa

ra những nhận xét, kết luận và phương án giải quyết tối ưu đối với các vấn đềnảy sinh trong quá trình học tập và nghiên cứu bộ môn Hóa học

1.3.4.2 Biểu hiện chung của người có NLTDPPHH: nhận ra vấn đề hóahọc, hoài nghi khoa học, động não thông qua công cụ đồ họa tư duy, đánh giá

và tự đánh giá

1.3.4.3 NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên là khảnăng vận dụng linh hoạt các thao tác tư duy hóa học để đưa ra những kết quả,giải pháp sáng tạo, đột phá trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu bộ mônHóa học trên cơ sở phân tích, đánh giá, tổng hợp các vấn đề hóa học có liênquan

1.4 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.4.1 Cơ sở phương pháp luận về đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học gồm: thuyết hành vi, thuyết nhận thức,

thuyết kiến tạo

1.4.2 Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề

1.4.3 Phương pháp sử dụng bài tập hóa học

1.4.4 Phương pháp sử dụng thí nghiệm hóa học

1.5 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHO HỌC SINH LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

Chúng tôi đã tiến hành điều tra nhận thức của 318 GV về biểu hiện củaNLTDPPHH, mức độ thường xuyên sử dụng các biện pháp và công cụ đánh giáNLTDPPHH và NLTDPPHH của 1140 HS đạt được thông qua 2 bài kiểm trađánh giá năng lực

1.5.4 Kết quả điều tra

1.5.4.1 Các kết quả điều tra đối với giáo viên

Đa số GV chưa nhận thức đầy đủ và chính xác về việc phát triểnNLTDPPHH cho HS Chính vì vậy, việc sử dụng các công cụ đánh giá NL này

có phần thiên lệch, chỉ có hai công cụ được sử dụng ở mức thường xuyên (câuhỏi tự luận và trắc nghiệm) và các công cụ còn lại sử dụng ở mức hiếm khi(phiếu tự đánh giá, bảng kiểm quan sát, phiếu hỏi)

1.5.4.2 Các kết quả điều tra đối với học sinh

Kết quả ở 2 bài kiểm tra đánh giá NL phản ánh các biểu hiện NLTDPPHHcủa HS có sự phát triển không đồng đều, chỉ có 3/10 biểu hiện phát triển ở mứctốt, các biểu hiện còn lại phát triển ở mức đạt yêu cầu Như vậy, ở Việt NamNLTDPPHH của HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên phát triểncòn rất hạn chế

CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN CHO

HỌC SINH LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN

KIẾN THỨC CƠ SỞ HÓA HỌC CHUNG

2.1 PHÂN TÍCH CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC LỚP 10 CHUYÊN SÂU

Chương trình hóa học lớp 10 chuyên sâu chưa thể hiện rõ mục tiêu phát triển

NL nói chung và NLTDPPHH nói riêng cho HS lớp 10 chuyên hóa học

2.2 KHUNG NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CỦA HỌC SINH CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

2.2.1 Quy trình xây dựng khung NLTDPPHH của học sinh chuyên hóa học trường THPT chuyên

Bước 1 Xác định cơ sở khoa học của quá trình xây dựng khung NLTDPPHH

của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên Bước 2 Đề xuất các năng lực thành phần

Bước 3 Đề xuất các tiêu chí đánh giá mức độ biểu hiện cho mỗi năng lực

thành phần Bước 4 Xin ý kiến chuyên gia về khung NL dự thảo

Bước 5 Đề xuất bảng mô tả chi tiết mức độ biểu hiện NLTDPPHH (chỉ số

hành vi) gồm: Mức A NL ở mức độ tốt; Mức B NL ở mức độ khá; Mức C NL ở mức độ đạt yêu cầu; Mức D NL ở mức yếu.

Bước 6 Xin ý kiến chuyên gia và thử nghiệm bảng mô tả chi tiết các mức độ

biểu hiện NLTDPPHHBước 7 Hoàn thiện khung NL và bảng mô tả chi tiết các mức độ biểu hiện

NLTDPPHH dành cho HS chuyên hóa học trường THPT chuyên

2.2.2 Cấu trúc khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học trường THPT chuyên

Bảng 2.2 Khung NLTDPPHH của HS chuyên hóa học

2 Đặt câu hỏi hoài nghi khoa học liên quan đếnvấn đề hóa học đang xét.

9 Thực hiện kế hoạch độc lập, sáng tạo

10 Tự điều chỉnh kế hoạch thực hiện khi giảiquyết vấn đề không thành công

2.3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CHO HỌC SINH LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN 2.3.1 Định hướng đề xuất các biện pháp phát triển NLTDPPHH cho học sinh lớp 10 chuyên hóa học

2.3.1.1 Yêu cầu khi đề xuất các biện pháp

a Tạo điều kiện để HS suy xét cẩn trọng, cân nhắc kĩ lưỡng, suy luận ngượctrong suốt quá trình giải quyết vấn đề hóa học

b Tạo điều kiện để HS luôn có thái độ hoài nghi khoa học tích cực

c Tạo điều kiện để HS nhận ra và sửa chữa sai lầm

d Tạo điều kiện để HS nhận ra sự phát triển NLTDPPHH trong mỗi giaiđoạn học tập

2.3.1.2 Nguyên tắc xác định các biện pháp

Nguyên tắc 1 Đảm bảo tính đặc thù của bộ môn Hóa học

Nguyên tắc 2 Đảm bảo tính định hướng vào mục tiêu của chương trình

Nguyên tắc 3 Đảm bảo tính sư phạm

Nguyên tắc 4 Đảm bảo tính đa dạng và toàn diện

Nguyên tắc 5 Đảm bảo tính thực tiễn

2.3.1.3 Quy trình đề xuất và áp dụng các biện pháp

Bước 1: Sử dụng phương pháp điều tra

Bước 2: Đề xuất các biện pháp phát triển NLTDPPHH

Bước 3: Sử dụng phương pháp chuyên gia

Bước 4: Thử nghiệm các biện pháp trong dạy học hoá học lớp 10 THPT

chuyên

Bước 5: Rút ra những bài học kinh nghiệm

Bước 6: Sử dụng phương pháp thống kê toán học nhằm lựa chọn các biện

pháp tối ưu, khả thi, hiệu quả

Bước 7: Thực nghiệm các biện pháp

Bước 8: Đánh giá sự phát triển NLTDPPHH của HS lớp 10 chuyên hóa học

qua các công cụ đánh giá NL

Bước 9 Rút kinh nghiệm, điều chỉnh và hoàn thiện các biện pháp đã đề xuất

2.3.2 Biện pháp 1 Vận dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề theo hướng tư duy đa chiều nhằm phát triển năng NLTDPPHH cho học sinh lớp 10 chuyên hóa học

2.3.2.1 Nội dung biện pháp

Giai đoạn 1 “Phân tích đa chiều” là giai đoạn yêu cầu người học xem xét,

nhìn nhận, phân tích nhiệm vụ học tập dưới nhiều khía cạnh, góc nhìn, lăngkính khác nhau để đưa ra những so sánh, nhận định, đánh giá riêng của bảnthân đối với mỗi cách tiếp cận đối tượng hóa học

Giai đoạn 2 “Đánh giá đa chiều” là giai đoạn yêu cầu người học đưa ra

những nhận xét, đánh giá riêng của bản thân về các cách tiếp cận đối tượng hóahọc khác nhau Trên cơ sở đó, người học sẽ khái quát hóa về quá trình nhậnthức đối tượng hóa học Trong giai đoạn này, người học còn tự đánh giá lẫnnhau về các cách nhận thức, lĩnh hội kiến thức khác nhau của các chủ thể khácnhau

Giai đoạn 3 “Tổng hợp đa chiều” là giai đoạn yêu cầu người học tự tổng

hợp, chọn lọc những ý kiến nhận định khác nhau để đề xuất, xây dựng, thựchiện phương án nhận thức đối tượng hóa học theo hướng tốt nhất

2.3.2.2 Mục tiêu phát triển NLTDPPHH của biện pháp

Giai đoạn 1 “Phân tích đa chiều”chủ yếu dùng để đo lường các mức độ

biểu hiện của NL phân tích vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (1), (2),(3)

Giai đoạn 2 “đánh giá đa chiều” chủ yếu dùng để đo lường các mức độ biểu

hiện của NL đánh giá vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (4), (5), (6)

Giai đoạn 3 “Tổng hợp đa chiều” chủ yếu dùng để đo lường các mức độ

biểu hiện của NL tổng hợp vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (7), (8),(9), (10)

2.3.2.3 Tiến trình sử dụng biện pháp theo hướng phát triển NLTDPPHH cho

HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên

Bước 1 Chuẩn bị

Bước 2 Tổ chức các hoạt động dạy học ở giai đoạn “Phân tích đa chiều”.Bước 3 Tổ chức các hoạt động dạy học ở giai đoạn “Đánh giá đa chiều”.Bước 4 Tổ chức hoạt động dạy học ở giai đoạn “Tổng hợp đa chiều”

Bước 5 GV nhận xét, tổng hợp và đánh giá NLTDPPHH của HS dựa trên kếtquả của bảng kiểm quan sát

2.3.2.4 Một số kế hoạch bài học minh họa

a Kế hoạch bài học “Liên kết hóa học” (phụ lục 6)

b Kế hoạch bài học “Phức chất” (phụ lục 7)

c Kế hoạch bài học “Bậc phản ứng hóa học” (phụ lục 8)

2.3.3 Biện pháp 2 Sử dụng bài tập hóa học nhằm phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học

2.3.3.1 Nội dung biện pháp

Dựa vào bảng mô tả khung, tiêu chí đánh giá NLTDPPHH đối với HS trườngTHPT chuyên (bảng 2.2) và các định hướng trong việc đề xuất các biện pháppháp phát triển NLTDPPHH (mục 2.3.1), chúng tôi chia bài tập phát triển

NLTDPPHH thành 3 loại: biện luận số trường hợp có thể xảy ra, phát hiện và sửa lỗi sai, tối ưu hóa giải pháp.

a Bài tập “Biện luận số trường hợp xảy ra” là những bài tập hóa học đòi hỏi

người học khai thác triệt để mối quan hệ biện chứng giữa giả thuyết và kết luậntrên cơ sở xem xét cẩn trọng, cân nhắc kĩ lưỡng, phân tích đa chiều giữa các dữkiện và yêu cầu thực hiện của bài toán

b Bài tập “Phát hiện và sửa lỗi sai” là những bài tập hóa học được xây dựng

dựa trên những lỗi sai thường gặp của HS trong quá trình học tập Nhiệm vụcủa người học là phát hiện, giải thích các lỗi sai đó trên cơ sở vận dụng kiếnthức, kĩ năng hóa học đã có của bản thân cùng với khả năng phân tích, đánh giámối liên hệ giữa giả thuyết, kết luận và phương án giải quyết vấn đề trong từngtình huống hóa học cụ thể Qua đó, người học sẽ đề xuất, thực hiện nhữngphương án sửa lỗi sai theo hướng tốt nhất

c Bài tập “Tối ưu hóa giải pháp” là những bài tập hóa học yêu cầu người

học phân tích những ưu điểm, hạn chế của từng phương án giải quyết vấn đềhóa học của người khác trên cơ sở vận dụng những kiến thức, kĩ năng, kinhnghiệm của bản thân Từ đó, người học sẽ tự đề xuất việc điều chỉnh, thay thế,

bổ sung hoặc lược bỏ các bước trong quy trình thực hiện theo hướng tăng tínhhiệu quả, khả thi cũng như khắc phục những hạn chế còn tồn tại của nhữngphương án giải quyết vấn đề hóa học trước đó

2.3.3.2 Mục tiêu phát triển NLTDPPHH của biện pháp

a Bài tập “Biện luận số trường hợp xảy ra” chủ yếu dùng để đo lường các

mức độ biểu hiện của NL phân tích vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí(1), (2), (3)

b Bài tập “Phát hiện và sửa lỗi sai” chủ yếu dùng để đo lường các mức độ

biểu hiện của năng lực đánh giá vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (4),(5), (6)

c Bài tập “Tối ưu hóa giải pháp” chủ yếu dùng để đo lường các mức độ

biểu hiện của năng lực tổng hợp vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí(7) , (8), (9), (10)

2.3.3.3 Tiến trình sử dụng biện pháp theo hướng phát triển NLTDPPHH cho

HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên

Bước 1 Chuẩn bị

Bước 2 Hình thành và phát triển NL phân tích vấn đề hóa học

Bước 3 Hình thành và phát triển NL đánh giá vấn đề hóa học

Bước 4 Hình thành và phát triển NL tổng hợp vấn đề hóa học

Bước 5 Đánh giá và kết luận về NLTDPPHH của HS

2.3.3.4 Một số kế hoạch bài học minh họa

a Kế hoạch bài học bài “Luyện tập cấu tạo nguyên tử” (phụ lục 9)

b Kế hoạch bài học “Luyện tập axit – bazơ” (phụ lục 10)

c Kế hoạch bài học bài “Luyện tập nhiệt động hóa học” (phụ lục 11)

2.3.4 Biện pháp 3 Sử dụng thí nghiệm hóa học nhằm phát triển NLTDPPHH cho HS lớp 10 chuyên hóa học

2.3.4.1 Nội dung biện pháp

Giai đoạn 1 “Phân tích – Nhận định” là giai đoạn yêu cầu người học đề xuấtnguyên tắc, quy trình tiến hành chuẩn độ dựa trên cơ sở của việc phân tích,đánh giá, so sánh đặc điểm cấu tạo, hằng số hóa lý (hằng số cân bằng K, giá trịđiện cực chuẩn E0, quá thế,v.v ) của các chất tham gia quá trình chuẩn độ, bảnchất của phản ứng hóa học trong mỗi phương pháp chuẩn độ Sau đó, ngườihọc sẽ tiến hành chuẩn độ với quy trình và các chất chị thỉ tự đề xuất

Giai đoạn 2 “Đánh giá – Đề xuất” là giai đoạn yêu cầu người học tự xemxét, đánh giá những ưu điểm, hạn chế quy trình, thao tác tiến hành thí nghiệmcủa người khác dựa trên cơ sở phân tích, so sánh đối chiếu các kết quả thínghiệm hóa học Từ đó, người học sẽ đề xuất những phương án sửa lỗi sai liênquan đến thí nghiệm hóa học đang xét

Giai đoạn 3 “Chỉnh sửa – Thực hiện” là giai đoạn yêu cầu người học tự xâydựng và thực hiện quy trình chuẩn độ mới theo hướng giảm dần kết quả sai sốđến mức tối đa dựa trên cơ sở của quá trình tổng hợp, chọn lọc các ý kiến nhậnđịnh, phân tích, đánh giá về quy trình cũ từ phía bạn bè hoặc GV

2.3.4.2 Mục tiêu phát triển NLTDPPHH của biện pháp

Giai đoạn 1 “Phân tích – Nhận định” chủ yếu dùng để đo lường các mức độbiểu hiện của năng lực phân tích vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (1),(2), (3)

Giai đoạn 2 “Đánh giá – Đề xuất” chủ yếu dùng để đo lường các mức độbiểu hiện của năng lực đánh giá vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (4),(5), (6)

Giai đoạn 3 “Lựa chọn – Thực hiện” chủ yếu dùng để đo lường mức độ biểuhiện của năng lực đánh giá vấn đề hóa học, tương ứng với các tiêu chí (7), (8),(9), (10)

2.3.4.3 Tiến trình sử dụng biện pháp theo hướng phát triển NLTDPPHH cho

HS lớp 10 chuyên hóa học trường THPT chuyên

Bước 1 Chuẩn bị

Bước 2 Phát triển năng lực phân tích vấn đề hóa học thông qua việc tổ chức hoạt động dạy học ở giai đoạn “Phân tích – Nhận định”

Bước 3 Phát triển năng lực đánh giá vấn đề hóa học thông qua việc tổ chức hoạt động ở giai đoạn “Đánh giá – Đề xuất”

Bước 4 Phát triển năng lực tổng hợp vấn đề hóa học thông qua việc tổ chức hoạt động dạy học ở giai đoạn “Lựa chọn – Thực hiện”

Bước 5 Đánh giá và kết luận năng lực tư duy phê phán

2.3.4.4 Một số kế hoạch bài học minh họa

a Kế hoạch bài học “Chuẩn độ axit – bazơ” (phụ lục 12)

b Kế hoạch bài học “Chuẩn độ oxi hóa – khử” (phụ lục 13)

c Kế hoạch bài học “Chuẩn độ tạo phức” (phụ lục 14)

2.4 ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ PHÁN TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC CỦA HỌC SINH LỚP 10 CHUYÊN HÓA HỌC TRƯỜNG THPT CHUYÊN

2.4.1 Sử dụng bảng kiểm quan sát

BẢNG KIỂM QUAN SÁT CÁC TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ NLTDPPHH KHI VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ (TỔ CHỨC HOẠT

ĐỘNG TƯ DUY ĐA CHIỀU) (Dành cho GV)

Trường THPT

Ngày tháng năm Tên GV

Đối tượng quan sát: Lớp , nhóm

Tên bài học

Tiêu

chí

ĐG

Tiêu chí ĐG mức độ biểu hiện NLTDPPHH khi

tổ chức hoạt động tư duy đa chiều

Mức độ thực hiện nhiệm

vụ học tập

Minh chứng ĐG

1

Hiểu được bản chất hoặc quy luật hoạt động

bên trong vấn đề hóa học thông qua việc phân

tích mối quan hệ biện chứng giữa các thành

phần cấu tạo chất hoặc mối tương quan giữa các

chất trong cùng một phản ứng hóa học

Phiếu học tập môn hóa học

vấn đề hóa học đang xét thông qua việc phân

tích tính chính xác, độ tin cậy trong mỗi hướng

tiếp cận

chí

ĐG

Tiêu chí ĐG mức độ biểu hiện NLTDPPHH khi

tổ chức hoạt động tư duy đa chiều

Mức độ thực hiện nhiệm

vụ học tập

Minh chứng ĐG

3

Giải thích vấn đề hóa học thông qua việc phân

tích vai trò của đối tượng hóa học cần nhận thức

trong mỗi cách tiếp cận khác nhau

4

Xác định được những ưu điểm, hạn chế cần

khắc phục thông qua việc đánh giá phạm vi,

mức độ ứng dụng/hoạt động của từng cách tiếp

đánh giá và

tự đánh giá của HS

5

Lập luận để bảo vệ quan điểm bản thân thông

qua việc sử dụng các luận cứ khoa học hoặc các

ví dụ phản chứng để chứng minh những ưu

điểm, hạn chế trong mỗi cách tiếp cận

6

Kết luận về vấn đề hóa học đang xét thông

qua việc khái quát hóa, tổng quát hóa các hướng

tiếp cận đối tượng hóa học

7

Đề xuất các giả thuyết khoa học khác nhau để

giải quyết vấn đề hóa học thông qua việc đề

xuất những phương án giải quyết mới theo

hướng hoàn thiện hóa phương pháp tiếp cận đối

tượng hóa học

Phiếu điều chỉnh bổ sung

8

Xây dựng kế hoạch nhằm kiểm chứng tính

đúng đắn của giả thuyết thông qua việc cụ thể

hóa, chi tiết hóa các bước tiến hành trong

phương án giải quyết mới

9

Thực hiện kế hoạch độc lập sáng tạo thông

qua việc tối ưu hóa các bước thực hiện trong

phương án giải quyết mới

10

Tự điều chỉnh kế hoạch thực hiện khi giải

quyết vấn đề không thành công thông qua việc

tự đề xuất phương án thay thế trên cơ sở tự đánh

giá tính hiệu quả, khả thi của phương án giải

quyết mới

Kết

luận

Tổng điểm đạt được: /30

0: không thực hiện; 1: thực hiện sai;

2: thực hiện chính xác nhưng chưa đầy đủ;