Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ trong quá trình kết nối với lễ hội đồi lim (tt)

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI NGUYỄN TRỌNG HẬU BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN LÀNG QUAN HỌ TRONG QUÁ TRÌNH KẾT NỐI VỚI LỄ HỘI LIM

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

NGUYỄN TRỌNG HẬU

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN LÀNG QUAN HỌ TRONG QUÁ

TRÌNH KẾT NỐI VỚI LỄ HỘI LIM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT

HÀ NỘI, NĂM 2018

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

NGUYỄN TRỌNG HẬU

KHÓA: 2016- 2018

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN LÀNG QUAN HỌ TRONG QUÁ

TRÌNH KẾT NỐI VỚI LỄ HỘI LIM

Chuyên ngành: Kiến trúc

Mã số: 60.58.01.02

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN MINH SƠN

HÀ NỘI, NĂM 2018

LỜI CẢM ƠN

Qua hơn 2 năm theo học chương trình sau đại học của Trường Đại học Kiến Trúc Hà Nội tôi đã cơ bản lĩnh hội được một số vấn đề về ngành học Kiến trúc Để có kết quả ngày hôm nay trước hết Tôi xin chân thành gửi lời cám ơn đến các thầy cô trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt thời gian học tập tại trường Đồng thời tôi cũng gửi lời cám ơn đến các thầy cô giáo Khoa sau đại học, các thầy cô trong các tiểu ban đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành khóa học

Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến thầy PGS TS KTS Nguyễn Minh Sơn đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết, tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cám ơn cơ quan tôi đang công tác, gia đình và bạn bè đồng nghiệp của tôi đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và làm luận văn

Mặc dù tôi đã có nhiều cố gắng hoàn thiện luận văn này bằng tất cả khả năng của mình, tuy nhiên không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô và các bạn

Hà Nội, tháng năm 2018

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Trọng Hậu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn thạc sĩ này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng

Hà Nội, tháng năm 2018

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Trọng Hậu

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

 Lý do chọn đề tài 1

 Mục đích nghiên cứu 4

 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

 Phương pháp nghiên cứu 4

 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 5

 Cấu trúc luận văn 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN DI SẢN 6

QUAN HỌ VÀ HÌNH THÁI KHÔNG GIAN KIẾN TRÚCCẢNH QUAN 6

1.1 Các khái niệm và thuật ngữ 6

1.2 Quá trình phát triển kiến trúc cảnh quan làng quan họ 7

1.2.1 Giới thiệu di sản Quan họ và Lễ hội đồi Lim 7

1.2.2 Thực trạng tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan phục vụ giao lưu quan họ 20

1.2.3 Lễ hội Đồi Lim trong sự kết nối tổng thể không gian kiến trúc cảnh quan 35

1.3 Sự chuyển hóa hình thái không gian kiến trúc cảnh quan của nơi diễn ra hoạt động quan họ 36

1.3.1 Các hình thức không gian giao lưu quan họ 36

1.3.2 Hình thái không gian kiến trúc cảnh quan phục vụ giao lưu quan họ 38

1.4 Mối quan hệ hình thái kiến trúc cảnh quan của làng quan họ với Lễ hội đồi Lim 39

1.5 Những vấn đề tồn tại cần giải quyết 40

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỂ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN TRONG SỰ KẾT NỐI VỚI LỄ HỘI ĐỒI LIM 41

2.1 Cơ sở pháp lý 41

2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến kết nối không gian kiến trúc cảnh quan 45

2.2.1 Yếu tố tự nhiên 45

2.2.2 Yếu tố văn hóa – Lối sống 46

2.3 Quy Hoạch định hướng phát triển vùng không gian cảnh quan đáp ứng giao lưu quan họ 53

2.3.1 Không gian cảnh quan Quan họ giao lưu cấp độ gia đình 53

2.3.2. Quan họ giao lưu cấp độ trong Xóm 54

2.3.3 Không gian công cộng Quan họ giao lưu cấp độ trong làng 54

2.3.4. Không gian Quan họ giao lưu cấp độ liên làng 55

2.4 Bài học kinh nghiệm trong nước và ngoài nước có điều kiện tương đồng 55

2.4.1 Kinh nghiệm ngoài nước 55

2.4.2 Kinh nghiệm trong nước 56

2.5 Khả năng kết nối không gian kiến trúc cảnh quan phục vụ giao lưu quan họ 58

CHƯƠNG 3 BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ KHÔNG GIAN KIẾN TRÚC CẢNH QUAN LÀNG QUAN HỌ VỚI LỄ HỘI ĐỒI LIM 61

3.1 Quan điểm mục tiêu 61

3.2 Xây dựng hệ thống các tiêu chí 63

3.3 Đề xuất các giải pháp kết nối không gian kiến trúc cảnh quan 64

3.3.1 Giải pháp về mạng lưới quy hoạch không gian kiến trúc cảnh quan 64

3.3.2 Giải pháp cho bảo tồn và phát triển , chỉnh trang không gian kiến trúc cảnh quan 67

3.3.3 Giải pháp về cộng đồng 75

3.4 Ví dụ minh chứng 77

3.4.1 Giải pháp trong khuôn viên gia đình 77

3.4.2 Giải pháp trong khuôn viên làng quan họ 78

3.4.3 Giải pháp cảnh quan đồi Lim 78

3.4.4 Giải pháp kết nối 79

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 80

1 Kết luận 80

2 Kiến nghị 81

CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

1

MỞ ĐẦU

 Lý do chọn đề tài

Trong dòng văn hoá và nghệ thuật âm nhạc dân gian chảy từ ngàn xưa, giữa sự

đa dạng và đa diện của các dòng dân ca: chèo của Thái Bình, Nam Ðịnh, chèo tàu của Hà Tây, hát dặm Nghệ An, Hà Tĩnh, ca trù ca Huế, dân ca Nam bộ vẫn lấp lánh một dòng dân ca riêng biệt, đặc sắc và độc đáo, tựa như:

Trúc xinh, trúc mọc đầu đình Anh Hai xinh, anh Hai đứng một mình cũng xinh

Trúc xinh, trúc mọc bờ ao Anh Ba xinh, anh Ba đứng nơi nào cũng xinh

Trúc xinh, trúc mọc đầu chùa Không yêu em lấy đạo bùa cho phải yêu

Ðó là dân ca Quan họ vùng Kinh Bắc - Bắc Ninh

Quan họ vừa như một làn điệu hội tụ "khí chất" của rất nhiều làn điệu dân ca Cái trong sáng, rộn ràng của chèo Cái thổn thức, mặn mà của hát dặm Cái khoan nhịp, sâu lắng của ca trù Cái khoẻ khoắn, hồn nhiên của dân ca Nam bộ Nhưng trên hết, Quan họ mang "khí chất" của chính Quan họ, là hồn của xứ sở Quan họ, là "đặc sản" tinh thần của Kinh Bắc-Bắc Ninh

Nằm kề cận với thủ đô, có diện tích nhỏ nhất nước, với sáu huyện, thị, nhưng khát vọng trí tuệ, khát vọng sống, khát vọng khẳng định mình của Kinh Bắc chẳng nhỏ tý nào Sách cổ của người xưa từng ngưỡng mộ: "Kinh Bắc nổi tiếng văn nhã" Ðất Kinh Bắc là nơi kết tụ của tài hoa các làng nghề: làng tranh Ðông Hồ, Làng giấy Ðống Cao, làng chạm khắc Phù Khê, làng đồng Ðại Bái, làng buôn Phù Lưu

Là đất của hàng nghìn di tích lịch sử, danh thắng của các đình, đền, chùa nổi tiếng Người Kinh Bắc thông minh, tinh tế Ở bất cứ thời đại lịch sử nào Kinh Bắc cũng hiến cho đời không ít những danh nhân, nhân tài, kẻ sĩ, các bậc hiền tài Các cộng đồng làng Kinh Bắc từ đời này sang đời khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, gắn kết với nhau trong tình làng nghĩa xóm, trong lao động cần cù, trong khát vọng yêu thương, vượt lên thiên tai, địch hoạ, vượt lên gian khó, "thương người như thể

2

thương thân", "tứ hải giao tình, bốn biển một nhà" như lời dân ca Quan họ Chính cái khát vọng sống của người Kinh Bắc, đất Kinh Bắc đã hoá thân thành những làn điệu Quan họ kỳ diệu "lời thì giao duyên, tình thì anh em ", vừa thực, vừa mơ, vừa giải bày, vừa khúc chiết, vừa tình tự, vừa sâu sắc .Các làng Quan họ cũng được hình thành, quần tụ thành vùng Quan họ, hầu hết nằm ở Bắc Ninh, mà theo các nghệ nhân, từng có tới 49 làng quan họ Và như sông Cầu không bao giờ cạn, mạch sống của khúc nhạc, lời ca Quan họ cũng không khi nào nhạt phai dù đã trải qua bao đời người và bao nhiêu biến động thời thế Ðến bây giờ Hội làng Quan họ vẫn là nguồn cảm hứng mùa xuân bất tận của xứ Kinh Bắc Các Hội làng gắn bó đặc biệt với hát Quan họ, không thể nào có Hội làng trên mảnh đất Bắc Ninh mà thiếu vắng sắc màu và âm thanh Quan họ Những hội hè này trải dài từ mùng 4 Tết âm lịch đến 28-3 âm lịch Ðặc sắc nhất vẫn là Hội Lim ở huyện Tiên Sơn Vào những ngày hội, nam thanh nữ tú các nơi đổ về, trẩy hội tưng bừng, để được nghe các liền anh, liền chị xiêm y mớ bảy mớ bahát đối đáp, hát chúc – hát mừng, hát thờ, hát canh và hát hội

Dân ca Quan họ Bắc Ninh là loại hình dân ca phong phú nhất về mặt giai điệu trong kho tàng dân ca Việt Nam Quan họ được lưu truyền trong dân gian từ đời này sang đời khác theo hình thức truyền khẩu, hiện nay nhiều giai điệu cổ đã bị mất hẳn

Từ những năm 70 của thế kỷ XX, quan họ Bắc Ninh bắt đầu được quan tâm đặc biệt

và được lưu giữ, bảo tồn bằng nhiều hình thức

Ngày 30/09/2009, UNESSCO chính thức công nhận quan họ là “di sản phi vật thể đại diện của nhân loại” Hội đồng chuyên môn của UNESSCO đánh giá cao Quan họ về giá trị văn hóa, giá trị lưu giữu tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, phong cách ứng xử văn hóa, ca từ và trang phục

Làng Lũng Giang (Lim), làng Lũng Sơn (Phúc Hậu), làng Duệ Đông là một trong

49 Làng Quan họ cổ Là nơi lưu giữ nhiều quần thể di tích Gắn liền với các di tích đó

là không gian kiến trúc cảnh quan Cổng làng, Ao làng, các công trình nhà ở, nhà chứa của các nghệ nhân quan họ, các công trình và quần thể công trình di tích tâm linh gắn với các hoạt động sinh hoạt văn hóa Quan họ

3

Với quỹ di sản quan họ có giá trị như vậy nhưng việc Bảo tồn và phát huy giá trị đâu đó còn mang tính tự phát, manh mún địa phuơng làm cho quỹ di sản vật thể

và phi vật thể ấy đang gặp khó khăn trong việc bảo tồn và phát huy của di sản Đi với nó là không gian cảnh quan được hình thành trên nền tảng văn hóa quan họ cũng bị thay đổi ít nhiều, thậm chí bị phá hủy trước sự sâm lăng của quá trình đô thị hóa Hơn nữa, sự thay đổi phương thức sản xuất trong cơ cấu sản xuất kinh tế, công thương tiểu thủ công nghiệp thay thế nông nghiệp trở thành thu nhập chính của người dân nên hình thái làng cũng có ít nhiều thay đổi Sự thay đổi đó ảnh hưởng trực tiếp đến không gian kiến trúc cảnh quan hoạt động của quan họ Ví như cơ sở

hạ tầng nói chung của khu vực còn chưa đáp ứng được yêu cầu phục vụ, việc gìn giữ không gian kiến trúc cảnh quan còn không đồng bộ, không đáp ứng được của văn hóa quan họ dẫn đến quỹ di sản vật thể và phi vật thể ấy đang bị mai một hoặc

bị chuyển đổi chức năng đặc biệt là trong thời kỳ đổi mới và hội nhập

Cùng với đó là hàng năm có ngày lễ hội vào ngày 13 tháng giêng âm lịch.Theo truyền thống đây là một trung tâm lễ hội diễn ra tại đồi Lim Nói đến lễ hội đồi Lim

là nói đến không gian đặc trưng cho văn hóa Quan họ…Hiện nay, mặc dù không gian kiến trúc cảnh quan được quy hoạch rất cụ thể nhưng vẫn không đáp ứng được không gian giao lưu văn hóa Quan họ

Vì lẽ đó cần có những ngiên cứu đồng bộ hệ thống, định hướng và giải pháp thiết thực nhằm Bảo tồn và phát huy giá trị đặc biệt của vùng Kinh Bắc, của làng truyền thống Việt Nam đảm bảo phù hợp với quy hoạch và xây dựng không gian làng cổ truyền Việt Nam thích ứng với thực tiễn đổi mới của đất nước ta hiện nay

mà vẫn dựa trên cơ sở phát huy những giá trị tích cực của hương uớc và điều lệ quản lý làng

Học viên chọn đề tài: Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc

cảnh quan làng quan họ trong quá trình kết nối với Lễ hội đồi Lim Làm đề tài

nghiên cứu của mình nhằm tìm ra những giải pháp quản lý Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan vật thể và phi vật thể để lưu giữ, tái tạo không gian lịch sử văn hóa truyền thống phù hợp, trên cơ sở kết nối không gian kiến trúc

4

cảnh quan hạt nhân, cảnh quan trong làng xã với cảnh quan tại đồi Lim Đáp ứng bảo tồn nguyên gốc và phát huy theo hiến chương LHQ về bảo tồn di sản văn hóa cho thế hệ mai sau có thể là tiềm năng khai thác phát triển du lịch di sản văn hóa một cách hiệu quả

 Mục đích nghiên cứu

Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ trong quá trình kết nối với Lễ hội đồi Lim

 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Không gian kiến trúc cảnh quan đặc trưng của các làng quan họ trong quá trình kết nối với Lễ hội Đồi Lim

- Phạm vi nghiên cứu: Gồm 3 làng Làng Lũng Giang (Lim), Làng Lũng Sơn (Phúc Hậu) và Làng Duệ Đông với trung tâm Lễ hội Đồi Lim thuộc Thị trấn Lim, Huyện Tiên Du, Tỉnh Bắc Ninh

 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp điền dã: Khảo sát thực tế Làng Lũng Giang (Lim), Làng Lũng Sơn (Phúc Hậu) và Làng Duệ Đông và một số làng lân cận sung quanh quần thể Lễ hội đồi Lim

- Sử dụng phương pháp điều tra xã hội học của Sở Văn Hóa Bắc Ninh: Sử dụng phương pháp này để xác định diễn biến thực trạng của đối tượng khảo sát, tâm

lý nguyện vọng dân cư tại địa bàn Đặc biệt để làm nổi bật tâm lý cộng đồng và hiểu được những khó khăn, tồn tại trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ trong quá trình kết nối với Lễ hội đồi Lim

- Phương pháp thu thập thông tin: Thu thập thông tin với mục đích nghiên cứu tài liệu để tìm hiểu và kế thừa thành tựu nghiên cứu Sử dụng phương pháp này nhằm xác định tổng quan lịch sử nghiên cứu và các phạm trù sự việc, các số liệu thống kê, tổng hợp, chủ trương và chính sách liên quan đến nội dung nghiên cứu nhằm xác định vấn đề nghiên cứu, phục vụ bàn luận kết quả nghiên cứu, xác lập cơ

sở nghiên cứu khoa học đến chủ đề nghiên cứu

5

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, suy luận: Để đề xuất các giải pháp bảo tồn

và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ trong kết nối với Lễ hội đồi Lim

 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Góp phần cụ thể hóa lý luận về tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan làng quan

họ gắn kết với đời sống nhân dân

- Làm tài liệu cho đào tạo nghành kiến trúc Bảo tồn

-Làm tài liệu cho hệ thống quản lý nhà nước về bảo tồn di sản văn hóa

- Đáp ứng được những nguyên tắc , tiêu chí của Hiến chương LHQ

 Cấu trúc luận văn

Luận văn được trình bày theo cấu trúc sau:

Mở đầu: Giới thiệu lý do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu, đối tượng và

phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa khoa học và thực tiễn, một

số khái niệm

Nội dung:Bao gồm 3 chương

- Chương 1: Tổng quan quá trình phát triển di sản Quan họ và hình thái không gian kiến trúc cảnh quan

- Chương 2: Cơ sở khoa học bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan trong sự kết nối với lễ hội đồi Lim

- Chương 3: Bảo tồn và phát huy giá trị không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ trong sự kết nối với lễ hội đồi Lim

THÔNG BÁO

Để xem được phần chính văn của tài liệu này, vui

lòng liên hệ với Trung Tâm Thông tin Thư viện

– Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội

Địa chỉ: T.13 – Nhà H – Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội Đ/c: Km 10 – Nguyễn Trãi – Thanh Xuân Hà Nội

TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN

80

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

- Cũng giống như các dòng dân ca cổ truyền đang tồn tại và phát triển tại Việt Nam Dân ca quan họ Bắc ninh là loại hình di sản văn hóa phi vật thể truyền thống, góp phần tạo đặc trưng cho bản sắc của vùng đất Kinh Bắc Quá trình diễn ra hoạt động cộng đồng quan họ đã hình thành không gian cảnh quan giao lưu quan họ

- Ngoái lại dễ ràng không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ có cả một quá trình phát triển lâu dài và đậm đặc, có hiều giá trị ( giá trị về lịch sử - văn hóa, giá trị về quy hoạch cảnh quan tạo bản sắc của một vùng đất, giá trị nghệ thuật không gian kiến trúc, giá trị công năng sử dụng…) Giá trị không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ có những nét tương đồng và những nét riêng trong kho tàng di sản văn hóa của Việt Nam

- Bảo tồn không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ là gìn giữ và phát huy giá trị vật thể, phi vật thể làm phong phú cho truyền thống văn hóa dân tộc Thể hiện tính bản địa của di sản không gian kiến trúc vùng Kinh Bắc

- Không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ bao gồm từ bố cụ tổng thể đến từng không gian ( khuôn viên gia đình, cộng đồng làng xóm, Đình, Đền, Chùa, Miếu mạo) đều có đặc thù trên cơ sở công năng tín ngưỡng Và nó có các mối quan

hệ hữu cơ với các lễ hội truyền thống địa phương trong đó có lễ hội Đồi Lim

- Cần được kế thừa và phát triển trong quá trình bảo tồn , tôn tạo, phục chế, trùng tu, tái tạo trên cơ sở kinh nghiệm cổ truyền kết hợp với xu hướng phát triển của thời đại mới, phù hơp với điều kiện địa phương và tính chất của không gian cảnh quan trong đó có sự kết nối của không gian kiến trúc cảnh quan làng quan họ với lễ hội Đồi Lim

- Cần khai thác hợp lý và triệt để cũng như phát huy giá trị đặc trưng của không gian kiến trúc cảnh quan theo hướng du lịch tâm linh, du lịch thiện nguyện, kết nối cộng đồng Không gian kiến trúc cảnh quan của làng Quan họ cần được tham gia kết nối vào cộng đồng lễ hội truyền thống hàng năm của tỉnh nhà Cần được thường xuyên quan tâm nâng cấp gắn kết với cộng đồng