đánh giá và tuyển chọn một số giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ đông và vụ xuân hè tại gia lộc hải dương

Để giải quyết vấn đề đặt ra của sản xuất, thời gian vừa qua các cơ quan nghiên cứu khoa học trong nước đã bước đầu nghiên cứu và chọn tạo các giống cà chua thích hợp trong điều kiện chín

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

ĐOÀN THỊ THANH THÚY

ĐÁNH GIÁ VÀ TUYỂN CHỌN MỘT SỐ GIỐNG,

TỔ HỢP LAI CÀ CHUA TRONG VỤ ĐÔNG VÀ

VỤ XUÂN HÈ TẠI GIA LỘC - HẢI DƯƠNG

Chuyên ngành: Khoa học cây trồng

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Hồng Minh

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ bất kỳ một học vị nào

Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm

ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Thanh Thúy

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn

bè, đồng nghiệp và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết

ơn sâu sắc PGS.TS Nguyễn Hồng Minh đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban quản lý đào tạo,

Bộ môn Di truyền và chọn giống cây trồng, Khoa Nông học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Bộ môn Cây thực phẩm - Viện Cây lương thực & Cây thực phẩm đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn./

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Đoàn Thị Thanh Thúy

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình ix

Trích yếu luận văn x

Thesis abstract xii

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Yêu cầu 2

1.4 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2

1.4.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

Phần 2 Tổng quan tài liệu 3

2.1 Nguồn gốc và phân loại cây cà chua 3

2.1.1 Nguồn gốc 3

2.1.2 Phân loại 4

2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới và ở việt nam 6

2.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới 6

2.2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua ở Việt Nam 8

2.3 Tình hình nghiên cứu về chọn tạo giống cà chua ở trong nước và trên thế giới 10

2.3.1 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo cà chua trên thế giới 10

2.3.2 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo cà chua ở Việt Nam 16

Phần 3 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu 25

3.1 Địa điểm nghiên cứu 25

3.2 Thời gian nghiên cứu 25

3.3 Vật liệu nghiên cứu 25

3.4 Nội dung nghiên cứu 26

3.5 Phương pháp nghiên cứu 26

3.5.1 Thiết kế thí nghiệm 26

3.5.2 Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp theo dõi 26

3.6 Phương pháp xử lý số liệu 30

Phần 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 31

a Kết quả nghiên cứu các giống, tổ hợp lai cà chua vụ đông 2015 31

4.1 Các giai đoạn sinh trưởng của các giống, tổ hợp lai cà chua 31

4.2 Động thái tăng chiều cao cây 34

4.3 Động thái tăng số lá 36

4.4 Một số đặc điểm hình thái của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ đông 2015 39

4.5 Một số đặc điểm về cấu trúc của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ đông 2015 40

4.6 Đặc điểm hình thái quả của các giống cà chua 42

4.7 Một số chỉ tiêu chất lượng quả của các giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ đông 2015 44

4.8 Tình hình nhiễm sâu bệnh trên đồng ruộng của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ đông 2015 45

4.9 Diễn biến mức độ nhiễm bệnh virus xoăn vàng lá bằng phương pháp lây nhiễm nhân tạo ở vụ đông 2015 46

4.10 Các yếu tố cấu thành năng suất 47

4.11 Năng suất các giống, tổ hợp lai cà chua vụ đông 2015 50

4.12 Các giống cà chua lai triển vọng vụ đông 2015 52

4.13 Các giai đoạn sinh trưởng của các giống, tổ hợp lai cà chua 52

4.14 Một số đặc điểm hình thái của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân hè 2016 54

4.15 Một số đặc điểm về cấu trúc cây của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân hè 2016 55

4.16 Đặc điểm hình thái quả của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân hè 2016 57

4.17 Một số chỉ tiêu chất lượng quả của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân hè 2016 59

4.18 Tình hình nhiễm sâu bệnh trên đồng ruộng của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân hè 2016 60

4.19 Các yếu tố cấu thành năng suất của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân

hè 2016 61

4.20 Năng suất của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ xuân hè 2016 63

4.21 Đánh giá khả năng chịu nóng của các giống, tổ hợp lai cà chua 65

4.22 Một số giống cà chua lai triển vọng vụ xuân hè 2016 68

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 69

5.1 Kết luận 69

5.2 Kiến nghị 69

Tài liệu tham khảo 70

Phụ lục 74

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt

AVRDC Trung tâm Rau thế giới

FAO Tổ chức nông lương thế giới

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới 6 Bảng 2.2 Sản lượng cà chua của thế giới và 10 nước đứng đầu 8 Bảng 2.3 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua ở Việt Nam từ 2004-2013 8 Bảng 2.4 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của 10 tỉnh thành đứng đầu

cả nước trong 2 năm 2012- 2013 10 Bảng 4.1 Thời gian sinh trưởng, phát triển của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ

Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 32 Bảng 4.2 Động thái tăng chiều cao của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ Đông

2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 34 Bảng 4.3 Kết quả nghiên cứu động thái tăng số lá của các giống, tổ hợp lai cà

chua vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 37 Bảng 4.4 Một số đặc điểm hình thái cây con và màu sắc thân lá của các giống, tổ

hợp lai cà chua vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 39 Bảng 4.5 Một số đặc điểm hình thái, cấu trúc cây của các giống, tổ hợp lai cà

chua vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 40 Bảng 4.6 Một số đặc điểm hình thái quả của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ

Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 43 Bảng 4.7 Hàm lượng một số thành phần sinh hóa trong quả của các giống, tổ

hợp lai cà chua trong vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 44 Bảng 4.8 Mức độ nhiễm một số sâu bệnh hại chủ yếu trên đồng ruộng của các

giống, tổ hợp lai trong vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 45 Bảng 4.9 Mức độ nhiễm bệnh virus xoăn vàng lá bằng phương pháp lây nhiễm

nhân tạo ở vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 46 Bảng 4.10 Các yếu tố cấu thành năng suất của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ

Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 48 Bảng 4.11 Năng suất của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ Đông 2015 tại Gia Lộc-

Hải Dương 50 Bảng 4.12 Các giống cà chua triển vọng vụ Đông 2015 tại Gia Lộc- Hải Dương 52 Bảng 4.13 Thời gian sinh trưởng, phát triển của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ

Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 53

Bảng 4.14 Một số đặc điểm hình thái cây con và màu sắc thân lá các giống, tổ

hợp lai cà chua vụ Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 55 Bảng 4.15 Một số đặc điểm cấu trúc cây của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ

Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 56 Bảng 4.16 Một số đặc điểm hình thái quả của các giống cà chua vụ Xuân hè 2016

tại Gia Lộc- Hải Dương 58 Bảng 4.17 Hàm lượng một số thành phần sinh hóa trong quả của các giống cà

chua trong vụ Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 59 Bảng 4.18 Mức độ nhiễm một số sâu bệnh hại chủ yếu trên đồng ruộng của các

giống, tổ hợp lai cà chua vụ Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 60 Bảng 4.19 Các yếu tố cấu thành năng suất của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ

Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 62 Bảng 4.20 Năng suất của các giống, tổ hợp lai cà chua vụ Xuân hè 2016 tại Gia

Lộc- Hải Dương 64 Bảng 4.21 Một số chỉ tiêu đánh giá khả năng chịu nóng của các giống, tổ hợp lai

cà chua tại Gia Lộc- Hải Dương 67 Bảng 4.22 Các giống cà chua triển vọng vụ Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải

Dương 68

DANH MỤC HÌNH

Hình 4.1 Động thái tăng trưởng chiều cao cây của các giống, tổ hợp lai cà chua

vụ Đông 2015 tại Gia Lộc-Hải Dương 35 Hình 4.2 Động thái tăng trưởng số lá của các giống, tổ hơp lai cà chua vụ Đông

2015 tại Gia Lộc-Hải Dương 38 Hình 4.3 Chiều cao đóng quả và chiều cao cây của các giống, tổ hợp lai cà chua

vụ Đông 2015 tại Gia Lộc-Hải Dương 41 Hình 4.4 Tổng số quả và quả thương phẩm trên cây của các giống, tổ hợp lai cà

chua vụ Đông 2015 tại Gia Lộc-Hải Dương 49 Hình 4.5 Năng suất cá thể và năng suất quả thương phẩm của các giống, tổ hợp

lai cà chua vụ Đông 2015 tại Gia Lộc-Hải Dương 51 Hình 4.6 Chiều cao đóng quả và chiều cao cây của các giống, tổ hợp lai cà chua

vụ Xuân hè 57 Hình 4.7 Tổng số quả và quả thương phẩm trên cây của các giống, tổ hợp lai cà

chua vụ Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 63 Hình 4.8 Năng suất cá thể và năng suất quả thương phẩm của các giống, tổ hợp

lai cà chua vụ Xuân hè 2016 tại Gia Lộc- Hải Dương 65

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Đoàn Thị Thanh Thúy

Tên Luận văn: Đánh giá và tuyển chọn một số giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ Đông và vụ Xuân hè tại Gia Lộc – Hải Dương

Phương pháp nghiên cứu:

Vật liệu nghiên cứu: Vật liệu nghiên cứu gồm 22 giống và tổ hợp lai cà chua Trong đó

có 13 giống , tổ hợp lai cà chua do Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm chọn tạo và

9 giống cà chua nhập nội

Nội dung nghiên cứu

Nội dung 1: Đánh giá và tuyển chọn một số giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ Đông

2015 tại Gia Lộc – Hải Dương

Nội dung 2: Đánh giá và tuyển chọn một số giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ Xuân hè

2016 tại Gia Lộc – Hải Dương

Phương pháp nghiên cứu

Thí nghiệm được bố trí theo khối ngẫu nhiên đầy đủ với 3 lần nhắc lại

Kết quả chính và kết luận:

Từ những kết quả nghiên cứu về các giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ Đông

2015 và Xuân hè 2016 chúng tôi có một số kết luận sau:

1.Tất cả các giống, tổ hợp lai cà chua nghiên cứu đều có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt tại Gia Lộc- Hải Dương, thời gian sinh trưởng dao động từ 136- 161 ngày trong vụ Đông, 111- 124 ngày trong vụ Xuân hè

2 Các giống, tổ hợp lai cà chua thí nghiệm nhiễm nhẹ hoặc không nhiễm một

số loại sâu bệnh hại chính trên cà chua ở cả vụ Đông và Xuân hè Các giống, tổ hợp lai nhiễm nhẹ hoặc không nhiễm bệnh virus như: VT17, VT5, Montavi, Gandeeva, VL2000

3 Hầu hết các giống, tổ hợp lai cà có màu sắc quả từ đỏ tươi đến đỏ thẫm, ở vụ Đông và vụ Xuân hè độ Brix cao phù hợp với thị yếu người tiêu dùng

4 Trong vụ Đông 2015 chọn được 2 giống có năng suất cao hơn có ý nghĩa so với đối chứng là VT10 (2,70kg/cây), Gandeeva (2,66kg/cây) Độ Brix của các giống này đều tương đối cao (5,4- 6,0%) Các giống không bị nứt quả và không nhiễm bệnh virus trên đồng ruộng, nhiễm nhẹ bệnh đốm nâu và sương mai

5 Trong vụ Xuân hè chọn được 4 giống có năng suất cao là Montavi (1,86kg/cây), Gandeeva (1,87kg/cây), DV2962(1,79kg/cây) và VL2000 (1,97kg/cây),

độ Brix đạt từ 4- 5,2%

THESIS ABSTRACT

Author: Doan Thi Thanh Thuy

Thesis title: Evaluating and selecting some varieties, hybrid combinations in Winter

and Spring- Summer seasons in Gia Loc- Hai Duong

Major: Plant Sciences Code: 60.62.01.10

Training Institution: Vietnam National University of Agriculture (VNUA)

Research Objectives:

Evaluating traits of growth, development, structure and form, yield, and quality

of the varieties and hybrid combinations

Selecting 1- 2 varieties and hybrid combinations with high yield, good quality and well adaptation in Winter, Spring- Summer season in the Red River Delta

Materials and methods:

Materials: We work on 22 varieties and hybrid combinations of tomato, of which, 13

varieties and hybrid combinations were bred at the Field Crops Research Institute and 9 varieties were imported

Research contents

1 Evaluating and selecting some varieties, hybrid combinations in Winter 2015 in

Gia Loc- Hai Duong

2 Evaluating and selecting some varieties, hybrid combinations in Summer 2016 in Gia Loc- Hai Duong

Main results and conclusions:

Based on the results of the research on 22 varieties and hybrid combinations in

Winter 2015 and Spring- Summer 2016 we concluded as the following:

1 All the 22 varieties and hybrid combinations grew and developed well in Gia Loc- Hai Duong Growth duration was 136- 161 days in Winter season and 111-124 days in Spring- Summer season

2 The varieties and hybrid combinations were slightly/not attacked by main tomatoes’ insects in Winter and Spring- Summer seasons The varieties and hybrid combinations were slightly/not infected with viruses e.g., VT5, Montavi, Gandeeva, VL2000

3 Most of the virieties and hybrid combinations had fruits with scarlet or dark red, high brix in Winter and Spring- Summer seasons, suitable with consumers’ demand

4 In Winter 2015, two varieties were selected with the yield was higher than that of the control VT10 (2,7 kg/plant), Gandeeva (2,66 kg/plant) They had high brix (5,4- 6,0) Their fruits did not crack The varieties were not infected with virus in the field, but they were slightly infected with brown spot and late blight

5 In Spring- Summer 2016, four varieties were selected due to high yield.: Montavi (1,86kg/plant), Gandeeva (1,87kg/plant), DV2962(1,79kg/plant) and VL2000 (1,97kg/plant), Their Brix was 4- 5,2%

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Cây cà chua (Lycopersicon esculentum Mill) thuộc họ cà (Solanaceae) có

nguồn gốc từ vùng Andean, bao gồm Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia và Chile

Cà chua là cây rau ăn quả có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao Trong quả cà chua chín có nhiều đường, vitamin như: A, B1, B2, E, C axit amin và chất khoáng quan trọng: Ca, P, Fe Quả cà chua được sử dụng ở nhiều phương thức khác nhau: có thể dùng làm salat, chế biến các món ăn, làm quả tươi ở các món tráng miệng, cà chua đóng hộp nguyên quả, tương cà chua Chính vì vậy mà nhiều nước xếp cà chua là cây rau giữ vị trí hàng đầu trong ngành sản xuất rau

Ở Việt Nam, cây cà chua đã được trồng từ rất lâu và là cây trồng quan trọng của ngành nông nghiệp Ngoài ra việc trồng cà chua còn có ý nghĩa quan trọng về mặt luân canh, tăng vụ và tăng hiệu quả kinh tế trên một diện tích đất canh tác Theo đánh giá của các chuyên gia, tiềm năng phát triển cây cà chua ở Việt Nam còn rất lớn với các lý do: nhu cầu tiêu thụ cà chua trong nước ngày càng cao, bình quân sản xuất cà chua theo đầu người đến nay chỉ đạt 4,5 kg cà chua/năm, bằng 28,1% so với bình quân chung thế giới Khả năng mở rộng diện tích còn nhiều vì là cây rau vụ đông nằm xen giữa hai vụ lúa, không ảnh hưởng đến diện tích trồng cây lương thực chính

Đồng bằng sông Hồng là một trong những vùng có diện tích trồng cà chua lớn nhất cả nước với diện tích khoảng 6,9 nghìn ha trong năm 2013 Gần đây với

sự ứng dụng những tiến bộ kỹ thuật về giống và quy trình thâm canh, sản xuất cà chua ở ĐBSH đã có những bước tiến đáng kể đem lại lợi nhuận cao cho người trồng Tuy nhiên một trong những khó khăn chủ yếu hạn chế việc mở rộng diện tích và thời vụ trồng cũng như hạn chế năng suất và chất lượng cà chua ở nước ta

là thiếu các giải pháp đồng bộ như giống, quy trình canh tác Phần lớn các giống

cà chua lai sử dụng trong sản xuất hiện nay là các giống nhập nội với giá bán cao

và không chủ động được nguồn giống Để giải quyết vấn đề đặt ra của sản xuất, thời gian vừa qua các cơ quan nghiên cứu khoa học trong nước đã bước đầu nghiên cứu và chọn tạo các giống cà chua thích hợp trong điều kiện chính vụ và trái vụ cho các tỉnh phía Bắc với năng suất cao, chất lượng tốt đồng thời có khả năng chống chịu các điều kiện bất thuận là cần thiết Đây cũng là cơ sở để chúng

tôi tiến hành đề tài: “Đánh giá và tuyển chọn một số giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ Đông và vụ Xuân hè tại Gia Lộc - Hải Dương”

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Đánh giá được một số đặc điểm sinh trưởng, phát triển, hình thái, năng suất

và chất lượng của các giống, tổ hợp lai cà chua nghiên cứu ở vụ Đông và vụ

- Đánh giá các đặc điểm về hình thái quả và chất lượng quả của các giống,

tổ hợp lai cà chua ở hai thời vụ

- Xác định được giống, tổ hợp lai có các ưu điểm phù hợp trồng ở vụ Đông và vụ Xuân hè

1.4 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN

1.4.1 Ý nghĩa khoa học

Đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của các giống, tổ hợp lai cà chua trong vụ Đông và vụ Xuân hè để xác định khả năng thích ứng của giống, tổ hợp trong từng thời vụ nhất định

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ những kết quả đạt được đề tài đưa ra một số giống, tổ hợp lai cà chua triển vọng phù hợp với điều kiện vụ Đông và Xuân hè góp phần làm phong phú thêm bộ giống cà chua

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 NGUỒN GỐC VÀ PHÂN LOẠI CÂY CÀ CHUA

Dấu vết di truyền ở cà chua cho thấy nguồn gốc của cây cà chua là cây thân thảo xanh nhỏ, với sự đa dạng về loài ở cao nguyên của Peru Các nhà nghiên cứu có nhiều ý kiến khác nhau về nguồn gốc của cây cà chua trồng Tuy

nhiên, nhiều tác giả khác nhận định L.esculentum var cerasiforme (cà chua anh

đào) là tổ tiên của loài cà chua trồng Theo các nghiên cứu của Jenkins (1948), có thể dạng này được chuyển từ Peru và Ecuado tới nam Mehico

Lịch sử phát triển và du nhập cà chua vào các nước và khu vực trên thế giới là khác nhau Nhiều tài liệu nghiên cứu cho rằng nhà thám hiểm Tây Ban Nha, Cortez có thể là người đầu tiên vận chuyển cà chua quả nhỏ màu vàng đến Châu Âu, sau khi ông bị bắt ở thành phố Aztec của Tenochititlan vào năm 1521 (thuộc thành phố Mehico ngày nay)

Năm 1544, Andrea Mattioli nhà dược liệu học người Italia mới đưa ra dẫn chứng xác đáng về sự tồn tại của cây cà chua trên thế giới và được ông gọi là

“pomidoro” sau đó được chuyển vào tiếng Italia với cái tên là tomato Mặc dù có nhiều tên gọi khác nhau nhưng trước đây người ta cho rằng cà chua là cây có chất độc do cùng họ với cây cà độc dược và với màu sắc đẹp cà chua được trồng phổ biến ở dạng cây cảnh (Mai Phương Anh, 2003) Cho đến năm 1750 cà chua mới được dùng làm thực phẩm ở Anh

Ở vùng Trung Đông cà chua được biết đến bởi John Barkerb lãnh sự Anh tại Aleppo từ những năm 1799 đến năm 1825 Cà chua được du nhập vào Iran thông qua hai con đường khác nhau đó là con đường đi thông qua Thổ Nhĩ Kỳ và Amenia và tuyến còn lại là thông qua các chuyến du lịch thường xuyên của gia đình Hoàng Gia Qajar của Pháp Tên ban đầu của cà chua ở Iran là “Amani Badenjan” Hiện nay cà chua ở Iran được gọi chủ yếu là “Gojeh Farangi”

Ở Bắc Mỹ cà chua được du nhập vào từ năm 1710 Chúng được trồng và phát triển mạnh ở California và Floria Sau này, Trường đại học Califorlia đã trở thành một trung tâm lớn về nghiên cứu cà chua

Theo tài liệu Kuo and Chen (1998) cho rằng ở Châu Á, cà chua được trồng đầu tiên ở Philippin, Indonesia, Malaysia vào thế kỷ 18 qua các thương gia

và thực dân Hà Lan, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha sau đó được phát triển sang các nước khác

Theo Morrioson (1938), tuy cà chua có lịch sử lâu đời song mãi đến nửa đầu thế kỷ 20 cà chua mới trở thành cây trồng phổ biến trên thế giới

Ở Việt Nam, một số nhà nghiên cứu cho rằng cây cà chua được nhập vào Việt Nam từ thời gian thực dân Pháp chiếm đóng (Trần Khắc Thi và cs., 2005) Hiện nay diện tích sản xuất duy trì trong khoảng 23- 25 nghìn ha/năm và được trồng chủ yếu ở các tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng, trung du miền núi phía Bắc

và huyện Đức Trọng, Đà Lạt thuộc tỉnh Lâm Đồng

2.1.2 Phân loại

Cà chua (Lycopersicon esuculentum.Mill) thuộc họ cà (Solanaceae), chi

Lycopersicon, có bộ nhiễm sắc thể (2n=24) Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về phân loại cà chua và lập thành các hệ thống phân loại theo quan điểm riêng của mình như công trình của N.J.Muller (1940), Dakalov (1941), Bailey-Dillinger (1956), Brezhnev (1955-1964) hay của I.B.Libner Non necke (1989) Tuy nhiên, hai hệ thống được sử dụng nhiều nhất là hệ thống phân loại của Muller (người

Mỹ hay dùng) và hệ thống phân loại của Brezhnev (1964)

Theo phân loại của Muller thì cà chua trồng hiện nay thuộc chi

Eulycopersicon C.H.Muller Trong chi phụ này tác giả phân cà chua thành 7 loại

và cà chua trồng hiện nay (Lycopersicon esculentum Miller) thuộc loại thứ nhất Theo hệ thống phân loại của tác giả Brezhnev (1964), chi Lycopersicon

Tourn được phân làm 3 loài thuộc hai chi phụ:

Chi phụ 1: Eriopersicon: Dạng cây một năm hoặc nhiều năm, quả không

bao giờ chín đỏ, luôn luôn có màu xanh, có sọc tía, quả có lông, hạt nhỏ Chi phụ này gồm 2 loài và các loài phụ:

1 Lycopersicon peruvianum Mill: Loại này thường mọc ở miền nam Pêru, Bắc Chi lê, có xu hướng thụ phấn chéo cao hơn so với loài Lycopersicon esculentum Mill Trong điều kiện ngày ngắn cây ra quả tốt hơn ngày dài, nó không

có đặc tính của L hirsutum có khả năng chống bệnh cao hơn các loài khác

1 a L.peruvianum var.Cheesmanii Riloey và Var Cheesmanii f.minor C.H.Mill (L.esc.var.miror Hook)

1 b L.peruvianum var denta tum pun

2 Lycopersicon hirsutum Humb et Bonpl: Đây là loại cây ngày ngắn, quả

chỉ hình thành trong điều kiện chiếu sáng trong ngày 8-10h/ngày, quả chín xanh,

có mùi đặc trưng

2 a L hirsutum var galabratum C.H.Mull

2 b L hirsutum var glandulosum C.H.Mull

Chi phụ 2: Eulycopersicon: Dạng cây hàng năm, quả không có lông, màu

đỏ hoặc đỏ vàng, hạt mỏng, rộng Chi phụ này gồm 1 loài là Lycopersicon esculentum Mill, loài này gồm 3 loài phụ:

a L Esculentum Mill Ssp Spontaneum Brezh - cà chua hoang dại, bao

gồm 2 dạng sau:

+ L- Esculentum var pimpine lliforlium Mill (Brezh)

+ L- Esculentum var.race migenum (lange) Brezh

b L Esculentum Mill.SSp Subspontaneum - cà chua bán hoang dại, gồm

5 dạng sau:

+ L- Esculentum var cersiforme (AGray) Brezh - cà chua Anh Đào

+ L- Esculentum var.pyriforme (C.H Mull) Brezh - cà chua dạng lê

+ L- Esculentum var.pruniforme Brezh - cà chua dạng mận

+ L- Esculentum var.elonggetem Brezh - cà chua dạng quả dài

+ L- Esculentum var.succenturiatem Brezh - cà chua dạng nhiều ô hạt

c L.Esculentum Mill ssp cultum - cà chua trồng trọt, là loại lớn nhất, có

các biến chủng có khả năng thích ứng rộng, được trồng rộng khắp thế giới: Breznep đã chia loài phụ này thành biến chủng sau:

+ L- Esculentum var Vulgare Brezh: (Cà chua thông thường): Biến chủng

này chiếm 75% cà chua trồng trên thế giới Bao gồm các giống có thời gian sinh trưởng khác nhau với trọng lượng quả từ 50 đến trên 100g Hầu hết những giống

cà chua đang được trồng ngoài sản xuất đều thuộc nhóm này

+ L- Esculentum var Validum (Bailey) Brezh: Cà chua anh đào, thân bụi,

cây thấp, thân có lông tơ, lá trung bình, cuống ngắn, mép cong

+ L- Esculentum var.pyriforme (C.H Mull) Brezh - cà chua hình quả lê, sinh

trưởng vô hạn

+ L- Esculentum var.grandiflium (bailey) Brezh: Cà chua lá to, cây trung

bình, lá láng bóng, số lá trên cây từ ít đến trung bình (Nguyễn Văn Hiển chủ biên, 2000)

2.2 TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ CÀ CHUA TRÊN THẾ GIỚI

VÀ Ở VIỆT NAM

2.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua trên thế giới

Cây cà chua là cây rau ăn quả được trồng và tiêu thụ ở hầu hết các nước trên thế giới.Sản lượng cà chua sản xuất liên tục tăng trong những năm gần đây Theo thống kê của FAO (2016), diện tích cà chua trong 10 năm gần đây tăng lên

Sản lượng (1.000 tấn)

2012 Mức gia tăng về sản lượng là do sự gia tăng mạnh về năng suất: từ 27,5622 tấn/ha năm 2002 lên 33,8134 tấn/ha năm 2012 Với sản lượng trên bình quân tiêu

thụ đầu người khoảng trên 24 kg quả/người/năm Điều đó khẳng định, cây cà chua là cây trồng quan trọng trong nền nông nghiệp của nhiều nước trên thế giới (FAO, 2013)

Trong đó, châu Á có diện tích và sản lượng cà chua lớn nhất, chiếm trên 44%, châu Âu khoảng 22%, khu vực châu Mỹ 15%, châu Phi 12% các nơi khác 7%

Cà chua được sản xuất chủ yếu ở các nước ôn đới và á nhiệt đới Qua các năm 2008-2012, sản lượng cà chua trên thế giới và mười nước dẫn đầu luôn tăng Trung Quốc, Ấn Độ và Mỹ là ba nước có sản lượng cà chua cao nhất thế giới,chiếm từ 10,0% đến 24,1% Trong đó, Trung Quốc đạt sản lượng cà chua cao nhất thế giới vào năm 2012, đạt 50.125,055 tấn chiếm 31,85% sản lượng cà chua trên thế giới

Trung Quốc không chỉ xuất khẩu các sản phẩm cà chua đáng kể đến Nga,

mà còn xuất khẩu đến Châu Phi, Trung Á và các nước khác Năm 2011, sản phẩm cà chua của Trung Quốc đã xuất khẩu 1,13 triệu tấn

Cà chua chế biến được sản xuất ở nhiều nước trên thế giới nhưng nhiều nhất là ở Mỹ và Italia Ở Mỹ gần 85% sản lượng cà chua chế biến được sản xuất

ở California với việc thu hoạch được cơ giới hóa toàn bộ Sản xuất cà chua chế biến ở Mỹ được thực hiện trên quy mô lớn, mỗi trang trại dao động từ 70- 500

ha, thậm chí tới 2.400 ha

Ở Châu Á, Đài Loan là một trong những nước có nền công nghiệp chế biến cà chua sớm nhất Ngay từ 1918 Đài Loan đã phát triển cà chua đóng hộp Năm 1967, họ mới chỉ có một công ty chế biến cà chua thì đến năm 1976 họ đã

có tới 50 nhà máy sản xuất cà chua đóng hộp

Tình hình tiêu thụ cà chua ở các nước rất khác nhau Tùy thuộc vào nhu cầu tiêu dùng, tập quán, văn hóa ẩm thực mà sản lượng cà chua tiêu thụ hàng năm của các nước khác nhau là khác nhau Tài liệu tổng kết của Viện nghiên cứu Rau quả cho biết: người Hy Lạp tiêu thụ 187,1 kg/người/năm, Thổ Nhĩ Kỳ 107 kg/người/năm, Italia khoảng 95 kg/người/năm

Bảng 2.2 Sản lượng cà chua của thế giới và 10 nước đứng đầu

Ai Cập 9.204,100 10.278,500 8.544,990 8.105,263 8.625,219 Iran 4.826,400 5.887,710 5.256,110 5.565,209 6.000,000 Italy 5.976,910 6.878,160 6.024,800 5.950,215 5.131,977 Brazil 3.867,660 4.310,480 4.106,850 4.416,652 3.873,985 Tây Ban Nha 4.049,750 4.603,600 4.312,700 3.864,120 4.007,000 Mexico 2.872,670 2.691,400 2.997,640 2.435,788 3.433,567

Nguồn: FAOSTAT, 2016

2.2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cà chua ở Việt Nam

Ở Việt Nam, cây cà chua được xếp vào loại rau có giá trị kinh tế cao, được trồng chủ yếu vào vụ đông với diện tích trồng cà chua lên đến chục ngàn ha, tập trung chủ yếu ở đồng bằng và trung du phía Bắc như Hà Nội, Hải Dương, Vĩnh Phúc… Còn ở miền Nam tập trung ở các tỉnh An Giang, Tiền Giang, Lâm Đồng…

Bảng 2.3 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua ở Việt Nam

Theo số liệu thống kê của Cục Trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trong những năm gần đây cho thấy: Năm 2004 cả nước có 24.644,0 ha với sản lượng 424.126,0 tấn, năng suất trung bình đạt 172,0 tạ/ha Năm 2008, diện tích và năng suất cà chua tăng vượt so với các năm trước đó (diện tích cả nước đạt 24.850 ha, năng suất trung bình 216 tạ/ha và sản lượng đạt 535.438 tấn) Năm 2013, diện tích cà chua là 25.483,4 ha, năng suất bình quân đạt 287,0 tạ/ha và sản lượng thu được cao nhất từ trước đến nay, đạt 731,48 tấn Với sản lượng trên, tương đương bình quân đầu người khoảng 8,1kg quả/năm Trong thời gian qua, nhờ việc chuyển giao các tiến bộ kỹ thuật về giống mới và công nghệ canh tác tiên tiến đã góp phần làm tăng năng suất, sản lượng và chất lượng cà chua trong nước

Kết quả điều tra (2009- 2011) của Đặng Văn Niên và cs (2013) các giống

cà chua thuộc nhóm hữu hạn chiếm ưu thế với 15 giống (46,9%) có các đặc điểm: chín sớm, chín tập trung và thích hợp trong vụ thu đông Nhóm giống có dạng sinh trưởng bán hữu hạn chiếm ưu thế với 15 giống (55,5%), dạng vô hạn điển hình là các giống cà chua quả nhỏ (cà chua bi) chỉ chiểm 18,5% tổng số giống có trong sản xuất

Trước năm 2005 ở đồng bằng sông Hồng chưa có giống cà chua chịu nhiệt tốt để sản xuất trong vụ hè thu nên diện tích trồng ở vụ này thường nhỏ và

ít người trồng Ở giai đoạn 2006-2008 bắt đầu xuất hiện các giống cà chua chịu nhiệt độ cao như Mongal, cà chua nống lạnh làm cho người trồng cà chua tăng cao hơn ở một số địa phương như Nam Định, Hải Dương Trong vài năm gần đây sụ xuất hiện các giống cà chua lai chịu nhiệt độ cao và chống chịu bệnh xoăn vàng lá như: Savior, HT160 cộng với kỹ thuật sử dụng gốc ghép kháng bệnh đã góp phần nâng cao được quy mô diện tích cũng như số người trồng cà chua ở ĐBSH

Mức độ áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trên cây cà chua tại các địa phương thuộc ĐBSH có sự chuyển biến rất nhanh, người dân rất tích cực tìm hiểu và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới, công nghệ mới trong canh tác như kỹ thuật về trồng cà chua trái vụ, mạnh dạn áp dụng giống mới, giải pháp bảo vệ thực vật mới, ứng dụng gốc ghép kháng bệnh có nhiều vùng trồng cà chua chuyên nghiệp, có thị trường tiêu thụ tốt Các vùng, các hộ nông dân có kinh nghiệm trồng cà chua trái vụ thường là những người có trình độ thâm canh cao Tuy nhiên, mức độ áp dụng kỹ thuật tiên tiến và giống mới phù hợp chưa đồng đều ở các địa phương (Đặng Văn Niên và cs., 2013)

Bảng 2.4 Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của 10 tỉnh thành đứng

đầu cả nước trong 2 năm 2012- 2013

Tỉnh

Diện tích (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (1000 tấn)

Diện tích (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (1000 tấn)

Hà Nội 1.168,8 252,8 29,54 1.226,0 260,8 31,96 Hải Dương 1.000,0 260,9 26,09 1.008,0 253,4 25,54 Hải Phòng 1.259,4 325,7 41,02 971,2 310,7 30,17 Nam Định 1.444,0 202,9 29,29 1.164,0 198,1 23,06 Thái Bình 565,0 244,5 13,81 570,0 237,9 13,56 Bắc Giang 781,0 202,3 15,79 906,0 207,1 18,76 Quảng Nam 420,0 142,9 6,00 204,0 143,5 2,92 Lâm Đồng 6.798,6 419,0 284,87 9.304,4 451,9 420,43 Trà Vinh 733,8 226,4 16,61 611,5 204,6 12,51 Gia Lai 832,8 118,6 9,87 826,0 124,8 10,30

Nguồn: Tổng cục Thống kê (2014)

2.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHỌN TẠO GIỐNG CÀ CHUA Ở TRONG NƯỚC VÀ TRÊN THẾ GIỚI

2.3.1 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo cà chua trên thế giới

Lịch sử công tác chọn tạo giống cà chua trên thế giới bắt đầu ở Châu Âu

và đã có những tiến bộ trong 200 năm trở lại đây Những người Italia được cho là những người đầu tiên phát triển các giống cà chua mới, họ chọn các giống có sự khác nhau về tính trạng quả, chủ yếu là màu sắc quả

Ớ đầu thế kỷ 20 đã đánh dấu những bước tiến to lớn trong công tác chọn tạo giống cà chua Việc cải tiến năng suất, chất lượng luôn là hai mục tiêu hàng đầu

và chung cho tất cả các chương trình chọn tạo giống Trước năm 1925 việc cải tiến giống cà chua được thực hiện bằng cách chọn các kiểu gen ngay tư bản thân các giống - từ các đột biến tự nhiên, lai tự do hoặc tái tổ hợp của các biến thể di truyền đang tồn tại trong tự nhiên (theo Tigchelar, 1986)

Hiện nay công tác chọn tạo cà chua tập trung chủ yếu theo 4 hướng chính: + Tạo giống chống chịu với điều kiện bất thuận

+ Tạo giống chống chịu với sâu bệnh

+ Tạo giống có chất lượng tốt phục vụ cho ăn tươi, chế biến

2.3.1.1 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo giống cà chua có khả năng chống chịu với điều kiện bất thuận

Nhiều nghiên cứu cho rằng sinh trưởng, phát triển và chất lượng cà chua phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố ngoại cảnh Việc chọn tạo giống cà chua có khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh bất thuận là một hướng đi được nhiều nhà khoa học quan tâm Các nhà chọn giống đã sử dụng nguồn gen của cà chua hoang dại và bằng các con đường chọn giống khác nhau: lai tạo, chọn lọc giao tử dưới điều kiện bất thuận, chọn lọc hợp tử, đột biến nhân tạo nhằm tạo ra các giống cà chua có khả năng chống chịu tốt với ngoại cảnh bất thuận

Theo Kiều Thị Thư (1998) chọn lọc hạt phấn trên cơ sở đa dạng hóa di truyền của chúng là một trong những phương pháp chọn giống Nhiều nghiên cứu cho thấy ở cà chua bằng cách chọn lọc hạt phấn với nhiệt độ cao, có thể nâng cao

sự chống chịu ở giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng

Các nhà chọn giống cà chua của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Rau Châu Á (AVRDC) đã phát hiện ra rằng: chất lượng quả của các giống cà chua chọn tạo cho vùng khí hậu ôn đới sẽ kém khi đem trồng chúng trong điều kiện nhiệt đới Chính vì vậy, từ khi thành lập Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Rau Châu Á đã đặt ra mục tiêu là chọn tạo giống cà chua có khả năng chống chịu với điều kiện bất thuận của các khu vực có khí hậu nhiệt đới và bước đầu họ đã gặt hái được nhiều thành công Thành công lớn nhất phải kể đến đó là tập đoàn các dòng, các nguồn gen mà họ đem gửi ở các trường đại học, Viện nghiên cứu, các nhà khoa học của trên 60 nước trong khu vực Nam Mỹ, Châu Phi, vùng đảo Thái Bình Dương và Châu Á đều thể hiện khả năng vượt trội so với các giống địa phương về năng suất, tính chịu nhiệt và khả năng chống chịu với sâu bệnh Tập đoàn đó bao gồm các dòng như: CL33d-0-2-2, CL122-0-3-3, CL502F5-14, 8d-0-7-1-1, 32d-0-1-1-15, 32d-0-1-4… (Villareal, 1978) Cũng trong thời gian này, các nhà khoa học Ý đã đưa ra một loạt các giống chịu hạn năng suất cao, có thể thu hoạch bằng cơ giới như: CS 80/64, CS 67/74, CS 72/64

Từ năm 1977 đến năm 1984, Ai Cập đã nghiên cứu, chọn tạo giống cà chua chịu nhiệt có năng suất cao, chất lượng tốt, thuộc đề án Quốc gia về phát triển cây trồng có năng suất và chất lượng cao Kết quả, tạo ra một số giống cà chua mới như Cal.Ace, Housney, Marmande VF, Pritchard, VFN-Bush đều có tính trạng nhóm quả lớn, năng suất cao, chất lượng tốt, còn một số giống Castlex-1017, Castlrock, GS-30, Peto86, UC-97 có thịt quả chắc Các giống này có thể trồng tốt trong thời vụ có nhiệt độ cao (Metwally, 1996)

Trong nghiên cứu đánh giá khả năng chịu nhiệt của các dòng cà chua ở điều kiện nhiệt độ 35,90C/23,70C (ngày/đêm) tại Tamil Nadu (Ấn Độ), có 124 dòng được đánh giá là có khả năng chịu nhiệt Trong đó, LE.12 và LE.36 có tỷ

lệ đậu quả cao nhất Khi tiến hành lai chúng với nhau và với PKM thì con lai của tổ hợp LE.12 x LE.36 đã có tỷ lệ đậu quả cao nhất (79,8%)

Trong điều kiện mùa hè (biên độ nhiệt độ ngày/đêm là 400C/250C) tại

Ấn Độ, các nhà khoa học đã xác định được 8 dòng có tỷ lệ đậu quả cao (60- 83%) dùng làm vật liệu cho chọn tạo giống chịu nhiệt là: EC50534, EC788, EC455, EC126755, EC276, EC10306, EC2694, EC4207

Trong chương trình về các dòng tự phối hữu hạn, vô hạn có khả năng cho đậu quả ở giới hạn nhiệt độ cực đại 320C-340C và cực tiểu 220C-240C, các nhà khoa học của AVRDC đã tạo ra được một số giống cà chua lai triển vọng, được phát triển một số nước nhiệt đới như: CLN161L, CLN2001C, CL143… (Morris, 1998)

Tiến sĩ Eduar do Blumwald, Califonia-Mỹ, đã tạo ra loại cà chua có khả năng sống trên đất mặn bằng cách chèn một đoạn ADN của một loài cỏ nhỏ thuộc họ cải, có quan hệ họ hàng với cây Mù tạc vào hạt cà chua rồi đem trồng Nhiều thử nghiệm về các giống cà chua được tiến hành ở AVRDC- TOP, trường đại học Kasestart, phân viện Kamphaeng Thái Lan chọn tạo nhiều giống được đánh giá là chất lượng tốt kết hợp với tính chịu nóng, năng suất cao và chống bệnh cụ thể là các giống cà chua anh đào CHT104, CHT92, CHT105 có năng suất cao, chống chịu bệnh tốt, màu sắc quả đẹp, hương vị ngon, quả chắc Các giống PT225, PT3027, PT4165, PT446, PT4121 cho năng suất cao, chất lượng tốt, chống bệnh và chống nứt quả (Chu Jinping, 1994) Một số giống lai F1 mới của công ty S&G Seeds (Hà Lan) đưa ra thích hợp trồng ở vùng nhiệt đới như Rambo, Victoria, Jackal…đều có khả năng chống chịu bệnh tốt, đậu quả tốt trong điều kiện nhiệt độ cao, tiềm năng năng

suất khá (Salunkhe et al., 1974)

Di truyền của tính trạng chịu nóng rất phức tạp Chịu nóng trong giai đoạn

ra hoa, phát triển nụ và khả năng tạo hoa ảnh hưởng của một gen lặn có hệ số di truyền rất cao (Marfo and Hall, 1993)

Khả năng này trong giai đoạn ra hoa đậu quả được điều khiển bởi một gen trội nhưng lại bị ảnh hưởng rất mạnh bởi môi trường và hệ số di truyền theo nghĩa hẹp là 0,26 (Marfo and Hall, 1993)

Nguồn gen chịu nóng được tìm thấy ở L.esculentum var.cerasiforme

Nhiều mẫu giống có khả năng chịu nóng cao như UC-6521, Farthest North, Delta-10, Otoba-33, Starfire, Berks 29… Nhiều giống được tạo ra ở vùng nhiệt đới với các mẫu giống như: CLN 130, DC4-2-0 Gen chịu nóng HsfAl, sHSP, hsp21 nhận biết trong loài S.lyco-persicon (Amanjot and Grover, 2008)

Từ năm 2000, Trung tâm Rau thế giới đã đi sâu nghiên cứu cải tiến các tính trạng kháng bệnh, cải tiến kích thước, hình dạng quả, năng suất và chất lượng quả Nghiên cứu tính trạng chịu nóng của bộ giống cà chua gồm 4.616 mẫu giống đã có 39 có khả năng chịu nóng tốt Trong các giống chứa gen chịu nóng chủ yếu được dùng trong lai tạo với các giống trong vùng nhiệt đới: Giống L4841 nguồn gốc Philippin, L3958 nguồn gốc từ Mỹ, L1488 nguồn gốc Nam Phi (AVRDC, 2013)

Cà chua L.esculentum var primpinellifolium và L.esculentum var cerasiforme là nguồn vật liệu tốt cho chọn tạo giống chịu nóng, chín sớm Tính

chín sớm, quả tập trung có thể tìm thấy ở nhiều giống như: Lada, Rannii-83, Bebi, Bonita, Rocket…

2.3.1.2 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo giống cà chua có khả năng chống chịu với bệnh hại

Song song với hướng chọn tạo giống cà chua chống chịu với điều kiện bất thuận, chọn tạo giống cà chua có khả năng chống chịu với các loại bệnh hại cũng

là một hướng đi dành nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học

Theo Foolad et al (2002), hiện nay có trên 285 marker hình thái, sinh lý

chống bệnh ở cà chua đã được biết đến, 36 isozymes và trên 1000 restriction fragment length polymorphisms (RFLPs) trên một nhiễm sắc thể (NST) của cà chua Những thông tin di truyền có thể sử dụng vào rất nhiều mục đích như chọn lọc phân tử (MAS) Hiện nay, chọn lọc phân tử được nhiều công ty hạt giống ứng dụng để tạo các giống cà chua chống bệnh Tiềm năng ứng dụng phân tử trong chọn giống cây trồng rất lớn, đặc biệt để quy tụ các gen chống chịu bệnh

Ngoài ra, việc nghiên cứu sâu về di truyền học phân tử, miễn dịch học

đã cho phép xác định vị trí locus nào quyết định các tính trạng kinh tế trên 12 NST của cà chua.Việc chuyển nạp các gen chống chịu các bệnh nguy hại như: sương mai (Ph-1, Ph-2), bệnh héo xanh vi khuẩn (Hrp) đã giúp cho nhà khoa học tạo giống lai chống chịu đồng thời 3-4 bệnh (Gallardo, 1999) Năng suất

cà chua nhờ đó tăng từ 18 tấn/ha năm 1980 lên 27 tấn/ha năm 2000 (tính trung bình toàn thế giới) (Trần Khắc Thi, 2004)

Nhiễm bệnh virus xoăn vàng lá (ToLCV) vào giai đoạn ra hoa sẽ làm giảm đáng kể năng suất cà chua Từ năm 2002-2004, các nhà khoa học của AVRDC đã tiến hành thử nghiệm, đánh giá khả năng kháng bệnh ToLCV của 6 giống cà chua (CHT1312, CHT1313, CHT1372, CHT1374, CHT1358 và Tainan-ASVEG No.6-đối chứng) ở bốn địa điểm: AVRDC, Annan, Luenbey, Sueishan.Kết quả cho thấy, khả năng kháng của các giống CHT là rất tốt, tỷ lệ nhiễm bệnh chỉ từ 5-11% trong khi tỷ lệ nhiễm bệnh của đối chứng luôn ở mức cao 74- 100% (2002) và 86,5-100% (2003) (AVRDC, 2002; 2003; 2004)

Dựa vào những kết quả nghiên cứu của PYTs, Đài Loan đã đưa các giống

cà chua lai CHT1200, CHT1201 vào sản xuất với tên gọi chính thức là ASVEG No.13 và Hualien-ASVEG No.14 Các giống này có quả dạng oval, chắc, khi chín có màu vàng cam, hàm lượng ß-carotene cao, tỷ lệ nứt quả thấp,

Hualien-có khả năng kháng ToMV và nấm héo rũ Fusarium chủng 1 và 2

Tháng 8/2005, AVRDC giới thiệu 3 giống cà chua mới là CLN2026D; CLN2116B; CLN2123A Cả 3 giống này đều thuộc loại hình sinh trưởng hữu hạn, có khả năng chống chịu với nhiều loại bệnh hại như héo xanh vi khuẩn, héo

rũ, xoăn lá, đốm lá, khảm lá, các giống này cũng có khả năng chịu nóng tốt (AVDRC, 2005) Đến tháng 1/2006, AVRDC tiếp tục đưa ra giống cà chua mới CLN2498 Đây là giống sinh trưởng bán hữu hạn, có gen có chứa alen Ty-2 (được lấy từ giống H24 của Ấn Độ) giúp giống này có khả năng chống chịu đặc biệt với virus xoăn lá cà chua (ToLCVs) ở nhiều điều kiện sinh thái khác nhau Ngoài ra, giống này còn có năng suất khá (50 tấn/ha), chất lượng tốt (AVDRC, 2006) Năm 2010, AVRDC đã lai tạo được nhiều dòng cà chua có khả năng kháng bọ phấn và ToLCV cao: LA1777, LA1418, LA407, LA716, LA171418 và PI344818 (AVRDC, 2010) Một số dòng cà chua đã được Fancelli M đánh giá có nhiều đặc tính ảnh hưởng đến sự phát triển của bọ phấn Bemisia tabaci trong điều kiện nhà lưới tại Agricola: dòng LA1548 có khả năng làm giảm sự sống sót của sâu non và tăng thời gian phát dục của bọ phấn, dòng LA1739 và PI134417 có khả năng làm bọ phấn cái trưởng thành khó cư trú dẫn đến làm giảm khả năng đẻ trứng, dòng PI134417 làm giảm khả năng sống sót của sâu non Giống cà chua FMTT906 (F1) của AVRDC kháng bệnh ToLCV đã được Bộ Nông nghiệp Đài Loan công nhận năm 2005 và đang phát triển mạnh trong sản xuất Tên thương mại của giống Taiwan seed- ASVEG N015, đây là giống cà chua kháng bệnh xoăn vàng lá đầu tiên được AVRDC chọn tạo thành công

Peter (2010) đã quy tụ gen kháng ToLCV ở cà chua từ loài dại S.habrochites, S.chilense và S.peruvianum vào cà chua trồng và tạo các dòng RIL mang gen kháng Xác định gen kháng gồm: Ty1, Ty2, Ty3, Ty4 và Ty5 Trong đó, Ty1, Ty3 trên NST6, Ty2 trên NST11, Ty4 trên NST3 và Ty5 trên NST4 Đến thế hệ F6 chọn được 24 dòng đưa vào đánh giá và kết quả điểm kháng bệnh cho thấy quy tụ nhiều gen mức độ kháng cao hơn

2.3.1.3 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo giống cà chua chất lượng cao phục

vụ ăn tươi, chế biến

Để cải tạo chất lượng giống cà chua thì cà chua hoang dại được coi là nguồn vật liệu khởi đầu quan trọng vì ở những loài này thường có hàm lượng đường, vitamin cao (Tigchelar, 1986)

Các nhà khoa học Bungari cho rằng lai giữa dạng trồng với dạng dại L.race nige rum thuộc biến chủng var.race nige rum sẽ nâng cao được lượng chất khô trong quả Còn khi chọn chủng var.Chlogatum làm vật liệu sẽ có hàm lượng đường cao Để có giống vừa chống được bệnh mốc sương lại có hàm lượng vitamin cao nên cho lai với chủng Pimpine llifolium

Hương vị của cà chua được quyết định bởi các yếu tố: hàm lượng đường

tự do (Fructoza và Glucoza), hàm lượng axít hữu cơ và tỷ lệ đường/axít Hàm lượng đường tự do trong quả tạo nên trên 50% lượng chất khô tổng số Chính vì vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu nhằm làm tăng hàm lượng chất khô cho các giống đã có năng suất cao thông qua việc lai tạo giữa các loài khác nhau của chi Lycopersicon Tuy nhiên, năng suất lại tỷ lệ nghịch với hàm lượng chất khô nên cần dung hoà hai yếu tố này (dẫn theo Nguyễn Thanh Minh, 2003)

Từ năm 1991-2007, công ty cung ứng giống cà chua của Mỹ đã thu nhập

và giới thiệu tới 600 giống cà chua chất lượng cao phù hợp cho ăn tươi và chế biến công nghiệp (USDA-Agricultural statics (2000-2006); Tomatofest, 2008) Mặc dù các giống mới được chọn tạo ra hàng năm nhưng các giống cũ vẫn được duy trì thường xuyên và chúng vừa được dùng trong sản xuất vừa dùng làm nguồn vật liệu trong lai tạo

Ngoài việc tăng cường vitamin, hàm lượng đường…các nhà khoa học cũng bắt đầu chú ý đến việc đưa một số chất kháng sinh vào trong quả cà chua nhằm góp phần trị bệnh, tăng cường khả năng miễn dịch cho con người Với mục tiêu này, sau 10 năm nghiên cứu, Trung tâm Nghiên cứu công nghệ thuộc Viện

Khoa học kỹ thuật Nông nghiệp Trung Quốc đã cho ra đời giống cà chua có khả năng chống lại sự xâm nhập của virus gây bệnh viêm gan B vào cơ thể con người (dẫn theo Nguyễn Thanh Minh, 2003)

Chất lượng quả cà chua còn phụ thuộc vào tỷ lệ giữa độ chắc và dịch quả trong ngăn hạt Dịch quả là nguồn axit quan trọng và giúp người sử dụng cảm nhận hương vị của quả cà chua Theo Stevens, việc tăng hàm lượng axit và đường trong thành phần dịch quả là việc làm cần thiết để tạo hương vị tốt cho những giống cà chua mới, đặc biệt là các giống phục vụ cho nhu cầu ăn tươi (Stevens, 1978) Tuy nhiên, lượng dịch quả cao thường gây khó khăn trong công tác vận chuyển, bảo quản và thu hoạch Chính vì vậy, phải chú ý kết hợp hài hòa

về tỷ lệ giữa độ chắc quả và dịch quả (Eskin, 1989) Bên cạnh hướng chọn giống trên, giống năng suất, có thời gian bảo quản dài hay chọn tạo giống phục vụ cho công nghiệp cũng là hướng đi được các nhà khoa học quan tâm ở Philipin, một loạt giống được chọn tạo nhằm phục vụ cho ngành công nghiệp chế biến như: Peto93, 94, Proaco, BP1, THD1 Còn ở Cuba, các nhà chọn giống đã sử dụng

ưu thế lai và các dòng bất dục đực để tạo ra các giống có ưu thế lai dương cao hơn hẳn bố mẹ tốt nhất về trọng lượng quả, số quả trên cây, chiều cao cây, năng suất cá thể và có ưu thế lai âm về thời gian từ trồng đến ra hoa

Nhóm chuyên gia ở Đại học Hebrew (Israel) vừa tìm ra loại gen đặc biệt

có khả năng làm tăng sản lượng cà chua lai lên gấp nhiều lần Gen đơn này thực chất là một protein có nhiệm vụ chỉ đạo cây trồng ngừng phát triển lá, tập trung

ra hoa và kết trái Đó là protein có tên là flogigen, chỉ cần có một đột biến có trong protein này cũng có thể làm loại cà chua lai nói trên ra sai quả Ngoài ra, nó còn làm cho chất lượng của cà chua tăng lên rõ rệt, nhất là hàm lượng đường

2.3.2 Tình hình nghiên cứu và chọn tạo cà chua ở Việt Nam

Kể từ khi cây cà chua xuất hiện ở nước ta cho đến nay, cây cà chua ngày càng được ưa chuộng và sử dụng rộng rãi khắp cả nước Nhu cầu sử dụng ngày càng được nâng cao, cà chua chính vụ dần dần đã không đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng Chính vì vậy những nghiên cứu cà chua trong nước tập trung chủ yếu chọn tạo giống cà chua có phổ thích ứng rộng để có thể kéo dài thời gian sử dụng trong năm Công tác nghiên cứu chọn tạo giống cà chua đã được tiến hành ở nước ta từ những năm 60 của thế kỷ trước Có thể khái quát các giai đoạn cho đến thời điểm này:

- Giai đoạn 1968- 1985:

Sản xuất cà chua còn khá nhỏ lẻ, chủ yếu sử dụng giống cà chua múi Bên cạnh đó, một số giống cà chua hồng được du nhập như giống Ba Lan, Nozumi, Dazuma ngày càng mở rộng diện tích Một số cơ sở nghiên cứu trong nước triển khai các nghiên cứu về thu thập vật liệu (nhập nội), chọn lọc, đánh giá, lai tạo Cà chua sản xuất chủ yếu ở vụ đông, những năm cuối thập niên 70 – đầu thập niên 80, các nghiên cứu về thời vụ (Tạ Thu Cúc, 1985) đề xuất ở miền Bắc có thể được trồng được vụ cà chua xuân hè để mở rộng thời gian cung cấp sản phẩm

Theo các tác giả Vũ Tuyên Hoàng, Trần Khắc Thi và Mai Phương Anh thì

để có năng suất cao cần phải chọn được giống có số quả/cây lớn hơn 10 và trọng lượng trung bình quả đạt 70÷80g Trong giai đoạn này, bằng nhiều phương pháp khác nhau, các nhà khoa học của các đơn vị nghiên cứu đã chọn tạo được nhiều giống cà chua có năng suất cao như: giống cà chua số 7 (khối lượng trung bình quả từ 80÷100g), giống cà chua 214 (năng suất: 40÷45 tấn/ ha), giống cà chua

"03", giống HP5 (trọng lượng quả cao 80÷100g, có khả năng chịu nóng, nhanh cho thu hoạch)

Bên cạnh hướng chọn tạo chính là năng suất, các nghiên cứu về khả năng kháng bệnh của cà chua cũng được quan tâm Bằng phương pháp đánh giá tập đoàn gồm 100 mẫu giống cà chua trồng trong điều kiện vụ xuân hè với các mục tiêu: khả năng kháng bệnh, năng suất, chất lượng Tạ Thu Cúc (1985) kết luận rằng: khả năng chống bệnh giảm dần theo thứ tự: cà chua dại L.racemigerum, Pháp số 7, BCA-5, Cuba; Cho năng suất cao gồm các giống: BCA-5, Nhật số 2, BCA-1, Ruko

3, BCA 3 và một số giống cho chất lượng tốt như: Pháp số 7, Rutgers, Saintpierre, Nhật số 2, Ogort, Triumph

- Giai đoạn từ 1986-1995:

Các nghiên cứu được tập trung vào các chương trình khoa học cấp Nhà nước với nhiều mục tiêu: tạo giống chống chịu với điều kiện ngoại cảnh bất thuận, giống kháng bệnh, giống chất lượng

Từ 1986-1990, trong chương trình “Rau quả và đồ hộp xuất khẩu” (18A) có

đề tài “Nghiên cứu chọn tạo một số loại rau chính” (18A-01-04) do Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm chủ trì (Viện CLP- CTP) Các giống cà chua mới tạo ra trong giai đoạn này là giống Số 7 được chọn lọc từ giống cà chua nhập nội,

giống cà chua 214 cũng do Viện CLT- CTP chọn lọc từ tổ hợp lai CV1 x American, hạt lai F1 được xử lý đột biến

Từ 1990- 1995, đề tài “Nghiên cứu chọn tạo và xây dựng quy trình thâm canh một số loại rau” (KN-01-12) thuộc chương trình KN01 “Phát triển cây lương thực, thực phẩm” của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn Trong giai đoạn này, phương pháp chọn giống đã được cải thiện hơn, sâu và rộng hơn Lai hữu tính để tạo quần thể chọn lọc được áp dụng, đã sử dụng các phương pháp gây đột biến hóa học, vật lý và cả nhiệt độ thấp Một số giống cà chua được tạo ra là:

Giống cà chua Hồng Lan của Viện CLT- CTP được chọn lọc từ một dạng đột biến của giống Ba lan xanh năm 1981- 1992 Giống có thời gian sinh trưởng 110- 120 ngày, sinh trưởng bán hữu hạn, thích ứng rộng, trồng tốt trong vụ đông xuân ở nhiều vùng sinh thái khác nhau Nhóm quả lớn trung bình 85- 100 gam, năng suất cao và ổn định từ 35- 40 tấn/ha (Tạ Thu Cúc, 1994) Đây là giống có năng suất cao, khả năng thích ứng rộng, giống được công nhận giống quốc gia năm 1993 (Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, 2005)

Giống CS1 do Trung tâm kỹ thuật rau quả Hà Nội chọn lọc từ quần thể lai

cà chua nhập nội từ Trung tâm rau châu Á (AVRDC) Giống có thời gian sinh trưởng 110- 120 ngày Thời gian ra hoa, quả tập trung, nhóm quả nhỏ 40- 50gam, chất lượng tốt, năng suất đạt 25- 30 tấn/ha vụ đông, 35- 40 tấn/ha vụ xuân hè (Tạ Thu Cúc, 1994)

Giống SB2 của Viện Khoa học kỹ thuật miền Nam chọn lọc từ tổ hợp lai Star x Balan, cây thuộc dạng hình bán hữu hạn, thời gian sinh trưởng 110- 120 ngày, năng suất đạt 35- 40tấn/ha

Giống cà chua P375 là giống được chọn lọc cá thể nhiều đời từ giống cà chua của Đài Loan nhập nội do tác giả Viết Thị Tuất và Nguyễn Thị Quang thuộc Trung tâm kỹ thuật Rau- Hoa Quả Hà Nội Giống có chiều cây cao 160-

180 cm, dạng hình sinh trưởng vô hạn, thân lá xanh đậm, quả tròn đẹp, khối lượng trung bình quả 100-110gam, năng suất 40- 45 tấn/ha, chất lượng quả tốt, chịu vận chuyển

Giống MV1 do tác giả Nguyễn Hồng Minh- Trường Đại học Nông nghiệp chọn lọc từ giống cà chua nhập nội của Modavi MV1, thời gian sinh trưởng 90-

100 ngày, có thể trồng vụ xuân hè, hoa nhỏ ra tập trung, nhóm quả nhỏ, chín màu

đỏ thẫm, ăn ngon Năng suất 52- 60 tấn/ha vụ đông, 33- 46 tấn/ha vụ xuân hè (Nguyễn Hồng Minh và Kiều Thị Thư, 1999)

Giống cà SB3 của Viện Khoa học kỹ thuật miền Nam, giống Red Crown

250 của công ty giống cây trồng miền Nam và hàng chục giống triển vọng được khảo nghiệm

- Giai đoạn từ 1996-2000:

Các đề tài nghiên cứu về chọn tạo giống cà chua được tiến hành trong chương trình cấp nhà nước KC08 (1996- 2000), các nghiên cứu theo hướng chọn tạo giống thâm canh, giống chịu nhiệt trồng trái vụ, các phương pháp chọn giống truyền thống kết hợp chọn giống tiên tiến được áp dụng Những thành công đầu tiên trong tạo giống cà chua ưu thế lai của Việt Nam được công bố Một số giống

cà chua được tạo ra trong giai đoạn này là: VR2 là giống cà chua nhóm quả nhỏ của Viện Nghiên cứu rau quả chọn lọc từ nguồn nhập nội Giống XH2 là giống chịu nhiệt của Viện Nghiên cứu rau quả thích hợp vụ xuân hè Giống cà chua Lai

số 1 là giống cà chua lai F1 đầu tiên của Việt Nam do Viện CLT- CTP tạo ra và được công nhận là giống quốc gia năm 2000

Trong chương trình tạo giống cà chua chịu nhiệt, bộ môn Di truyền giống Trường Đại học Nông nghiệp I đã tạo ra giống cà chua lai HT7 Đây là giống có khả năng chịu nhiệt tốt, năng suất và phẩm chất ở mức khá, chịu vận chuyển và bảo quản lâu Giống HT7 đã được công nhận giống Quốc gia năm 2000 (Nguyễn Hồng Minh và cs., 2000)

- Giai đoạn từ 2001 đến nay:

Các đề tài nghiên cứu về chọn tạo giống rau, cà chua được bố trí trong chương trình cấp nhà nước KC06, KC07 (2001- 2005) và chương trình giống cây trồng vật nuôi của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, chương trình này có

đề tài “Nghiên cứu chọn tạo, công nghệ nhân giống và kỹ thuật thâm canh một số loại rau chủ yếu" do Viện Nghiên cứu rau quả chủ trì Trong giai đoạn này, công trình nghiên cứu được tập trung có chiều sâu Nhiều giống lai F1, giống cà chua chất lượng được công nhận, quy trình công nghệ sản xuất hạt lai, quy trình kỹ thuật sản xuất cà chua công nghệ cao và quy trình sản xuất cà chua an toàn được phổ biến và áp dụng rộng rãi

Từ bộ giống gồm 12 giống cà chua với đặc tính chống chịu bệnh héo xanh

vi khuẩn của Trung tâm Nghiên cứu và phát triển rau Châu Á, Viện Nghiên cứu

Rau quả đánh giá, so sánh và chọn lọc cá thể nhiều lần ở nhiều thời vụ từ năm 2000- 2002 đã xác định được giống cà chua CLN1462A là giống có triển vọng nhất về năng suất cũng như khả năng chống chịu một số đối tượng sâu bệnh hại chính trên cà chua, đặc biệt là héo xanh vi khuẩn và được đặt tên là CHX1 (Trần Văn Lài, 2005)

Bằng phương pháp so sánh, đánh giá một số giống cà chua chế biến nhập nội, các tác giả Nguyễn Thanh Minh, Mai Thị Phương Anh đã đưa ra một số giống cà chua vừa có năng suất cao, vừa đạt tiêu chuẩn chế biến như CB9A, CB7A, CB4A (Nguyễn Thanh Minh, 2004)

Sử dụng ưu thế lai trong chọn tạo giống cà chua là một phương pháp chọn giống có hiệu quả và là hướng đi căn bản nhất mà nhiều nước đang ứng dụng Cũng bằng phương pháp này, từ vụ đông năm 1999, các nhà khoa học thuộc Viện cây lương thực, Cây thực phẩm đã phát hiện ra con lai F1 của tổ hợp lai (15 xVX3) và đặt tên là VT3 Đây là giống có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, năng suất cao, chín sớm, chống chịu bệnh sương mai, héo xanh khá Giống được công nhận tạm thời năm 2004 (Trần Văn Lài, 2005) Trong đề tài “Chọn tạo, nhân giống và kỹ thuật thâm canh một số cây rau chủ lực” với hợp phần “Tạo giống cà chua ưu thế lai”, nhóm tác giả Nguyễn Hồng Minh, Kiều Thị Thư đã tạo

ra các giống cà chua theo mô hình cấu trúc cây mới là HT42 và HT160 Đây là giống cà chua chất lượng cao, có thời gian sinh trưởng ngắn, khả năng sinh trưởng, phát triển tốt trong điều kiện bất thuận(nhiệt độ cao, nhiệt độ thấp, ít ánh sáng), có khả năng chống chịu tốt với bệnh vi khuẩn (Nguyễn Hồng Minh, 2007) Với mục tiêu phục vụ chế biến và bằng phương pháp chọn giống ưu thế lai, tác giả Nguyễn Hồng Minh, Kiều Thị Thư đã tạo ra giống HT21 Giống này có năng suất cao(50 - 60 tấn/ha), khối lượng quả khá (60-70g/quả), có khả năng chống chịu bệnh virút, sương mai tốt (Nguyễn Hồng Minh và Kiều Thị Thư, 2006)

Trong suốt quá trình phát triển của khoa học chọn giống cà chua thì chọn tạo giống cà chua quả nhỏ phục vụ công nghiệp chế biến (đóng hộp xuất khẩu) luôn là hướng đi dành được nhiều sự quan tâm Tuy nhiên, từ trước năm 2005, hướng đi này còn bị hạn chế về số lượng và chất lượng Đến năm 2004-2005, các nhà khoa học của Trường Đại học Nông nghiệp I Hà Nội, một trong những đơn

vị đứng hàng đầu về công tác chọn tạo giống cà chua, đã hoàn thành quy trình

công nghệ sản xuất hạt giống cà chua lai quả nhỏ trên quy mô lớn Đến năm 2006-2007 đơn vị này đã đưa ra thị trường bộ giống cà chua lai phục vụ cho nội tiêu

và xuất khẩu với thương hiệu HT, như các giống: HT7, HT21, HT144 Giống VT3

do Viện cây lương thực & Cây thực phẩm lai tạo Giống FM 29, FM 20, HPT9, lai

số 9 được Viện nghiên cứu rau quả tạo ra Chúng có những ưu điểm vượt trội hơn so với thê hệ bố mẹ, trong đó đại diện một số giống điển hình như: quý như có khả năng chịu nóng cao, trồng được trong điều kiện trái vụ, thuộc dạng thấp cây, ngắn ngày, nở hoa rộ, quả nhanh chín và có màu đỏ đẹp

- Giống cà chua lai HT7: là giống phối hợp được nhiều tính trạng có ưu điểm về hương vị, khẩu vị, chịu vận chuyển xa và có khả năng bảo quản lâu dài ở điều kiện kho tự nhiên (Nguyễn Hồng Minh và Kiều Thị Thư, 2006)

- Giống lai số 9: Do Viện nghiên cứu Rau quả chọn tạo, được tạo ra do kết quả lai đỉnh giữa 20 dòng thuần của 180 mẫu giống có nguồn gốc khác nhau với giống PT-18 Giống có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, có tiềm năng cho năng suất cao và ổn định từ 65 -78 tấn/ha, thích hợp cho ăn tươi và chế biến (Dương Kim Thoa và Trần Khắc Thi, 2007)

Ngoài ra còn có những giống như: P375, cà chua lai TN19, cà chua chế biến C95, CXH1, cà chua lai T43, cà chua lai TM2016, cà chua lai 2017

Theo nguồn tin từ Thông tin Nông nghiệp Việt Nam- Agroviet (2005), một

số giống cà chua nhót được giới thiệu trồng trong sản xuất như:

- Giống Thúy Hồng 1657 do Công ty Nông Hữu nhập nội và phân phối, thuộc loại hình sinh trưởng bán hữu hạn, cao từ 1,2- 1,5m, thời gian sinh trưởng 80- 85 ngày vụ thu đông, 90- 92 ngày vụ xuân hè Giống có khả năng chịu ẩm, chịu nhiệt và kháng bệnh héo rũ khá Quả nhỏ, độ đường cao (8,5 độ), quả cứng,

dễ vận chuyển và bảo quản được lâu Năng suất khá cao, trung bình từ 32- 40 tấn/ha

- Giống Kim Châu thuộc dạng hình sinh trưởng hữu hạn, cao từ 1,2- 1,5m,

ra nhiều nhánh phụ, thời gian thu hoạch kéo dài tới 5- 6 tháng nếu được chăm sóc thâm canh tốt Quả hình tròn bi, trọng lượng đạt 16g/quả, khi chín có màu đỏ tươi, vỏ dày, độ Brix đạt 9 độ, thích hợp ăn tươi và chế biến

Trong công tác chọn tạo giống cà chua thì nguồn vật liệu khởi đầu là một yếu tố hết sức quan trọng Có rất nhiều biện pháp để tạo ra nguồn vật liệu khởi đầu Trong số đó, có hiệu quả và được sử dụng khá phổ biến là phương pháp gây

đột biến nhân tạo Từ nguồn vật liệu là các giống cà nhập nội đã được thuần hoá, chọn lọc, trồng phổ biến ở một số địa phương và các giống thuần và giống lai mới được thu nhập, các tác giả Đinh Văn Luyện và Lê Thanh Nhuận thuộc Viện

Di truyền Nông nghiệp đã tiến hành gây đột biến bằng các tác nhân lý, hoá học Kết quả đã chọn tạo ra một số dòng cà chua có triển vọng như: DT18, 32T, T1T,

số 28 Trong số các dòng cà chua triển vọng đã chọn được thì DT18 là dòng cà chua có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt nhất, có tiềm năng năng suất cao nhất và có hình dạng quả phù hợp với mục đích chế biến đóng lọ xuất khẩu (Đinh Văn Luyện và Lê Thanh Nhuận, 2005)

Không chỉ quan tâm tới công tác chọn tạo giống mới, các nhà khoa học cũng thường xuyên nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh, sâu bệnh hại của cà chua Ghép cà chua trên gốc cà tím chính là một trong những tiến bộ đó Theo Trần Văn Lài và cs (2003) tỷ lệ sống của cà chua ghép trên gốc cà tím đạt 92%, cao hơn so với ghép trên cây cà pháo (60%) và cà bát (55%) Cây cà chua ghép không bị bệnh héo xanh vi khuẩn, năng suất và phẩm chất tương đương với cà chua bình thường (Trần Văn Lài, 2000) Còn tác giả Trần Kim Cương cho rằng việc ghép giống cà chua lai 601 lên 2 giống cà tím EG195 và EG203 thì cây cà chua sinh trưởng, phát triển tốt, năng suất và chất lượng quả bình thường Đặc biệt còn chống được bệnh héo xanh vi khuẩn trong điều kiện đồng bằng sông Cửu Long (Tạ Thu Cúc, 2006)

Viện Nghiên cứu Rau quả đã nghiên cứu chọn tạo thành công giống FM29

có khả năng chống chịu tốt với bệnh xoăn vàng lá virus, năng suất trung bình

45-50 tấn/ha vụ xuân hè và 55-60 tấn/ha vụ đông xuân, thích hợp trồng trên nhiều loại đất

Từ khi chuyển sang kinh tế thị trường với nền kinh tế nhiều thành phần, nhiều Công ty giống tư nhân, Công ty giống nước ngoài được hình thành và cùng tham gia tích cựu vào công tác nhập giống, tạo giống và chuyển giao cho sản xuất, góp phần làm phong phú bộ giống cà chua dùng cho chế biến Trong số các công ty ấy nổi lên là Trang Nông, Hoa Sen, Đông Tây, Syngenta Bước đầu các công ty đã chọn được một số giống phù hợp với điều kiện của nước ta từ tập đoàn giống nhập nội Đó là các giống TN184, TN002 (Vô hạn), TN52, TN54 (Hữu hạn) của Trang Nông; VL2000, VL2200 (Công ty Hoa Sen); TM 2016,

2017, Savior, Anna (công ty Syngenta)

Tuy có lịch sử phát triển chưa lâu nhưng công tác chọn tạo giống cà chua của nước ta đã dành được những thành quả nhất định Để phục vụ tốt hơn nhu cầu của trong nước cũng như theo kịp được sự phát triển của thế giới thì chúng ta cần có những định hướng, chiến lược phát triển cụ thể Đồng thời cũng cần thúc đẩy quan hệ hợp tác, trao đổi với các cơ quan nghiên cứu Quốc tế, cũng như tạo điều kiện để các đơn vị tư nhân tích cực tham gia vào công tác chọn tạo giống Các tác giả Nguyễn Hồng Minh và Hà Viết Cường (Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội) đã tiến hành đánh giá khả năng kháng bệnh virus và thích ứng của các tổ hợp lai cà chua ở vụ Xuân Hè tại đồng bằng sông Hồng Kết quả cho thấy từ 66 tổ hợp lai (thu từ các hệ thống lai đỉnh 17x3 và 15x1) đã tuyển chọn ra 18 tổ hợp lai triển vọng Chúng được đánh giá khả năng kháng bệnh virus bằng lây nhiễm nhân tạo và nhiễm bệnh tự nhiên trên đồng ruộng ở điều kiện vụ Xuân Hè Đã thu được các tổ hợp lai cà chua cho biểu hiện kháng virus cao (HR) và kháng (R) như B06, B26, B35, E7, B33, E6 và một số biểu hiện kháng trung bình

Thực hiện dự án phát triển ngân hàng gen cây trồng Quốc gia, giai đoạn 2011-1015 do Trung tâm Tài nguyên di truyền thực vật chủ trì, Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm đã tiến hành đánh giá và nhân 450 nguồn gen cà chua.Trong đó có trên 80% nguồn gen có nguồn gốc địa phương, đặc biệt có 20 nguồn gen kháng bệnh virus xoăn vàng lá trên đồng ruộng khá

Đề tài nghiên cứu đánh giá nguồn vật liệu khởi đầu cho chọn tạo giống cà chua ưu thế lai phục vụ cho chế biến giai đoạn 2004-2010 tại Viện Nghiên cứu Rau quả đã thu thập, đánh giá 129 mẫu giống cà chua Trong các mẫu giống đó

có 63 mẫu cho chế biến bóc vỏ nguyên quả và 66 mẫu cho chế biến cô đặc, 14 mẫu giống chín sớm, 72 mẫu giống có tiềm năng năng suất cao, 20 mẫu có hàm lượng chất khô hòa tan cao và 3 mẫu chống chịu tốt với bệnh virus xoăn vàng lá (Dương Kim Thoa, 2012)

Nghiên cứu góp phần phát triển công nghệ sản xuất hạt giống cà chua lai F1 ở Việt Nam Đề tài đã thu thập và đánh giá 120 mẫu giống cà chua có nguồn gốc khác nhau được thu thập từ nhiều nơi trên thế giới Trong đó có 36 mẫu cà chua có vòi nhụy cao hơn bao phấn thuộc nhóm ăn tươi và chế biến được sử dụng làm nguồn vật liệu để chọn lọc dòng cà chua có vòi nhụy mẫn cảm với GA3 (Lê Thị Thủy, 2012)

Theo Phan Hữu Tôn và cs (2013) đã nghiên cứu 200 mẫu giống cà chua

về các đặc điểm nông sinh học, năng suất, khả năng chín chậm, kháng virus xoăn vàng lá Đặc biệt là khảo sát khả năng chứa các gen kháng Ty1, Ty2, Ty3 và gen chín chậm rin bằng chỉ thị phân tử ADN Kết quả đã phát hiện được 7 mẫu giống

có gen Ty1, 7 mẫu giống có gen Ty3, trong đó 2 mẫu giống chứa đồng thời gen Ty1 và Ty3, phát hiện 6 mẫu giống có gen rin Các mẫu giống chứa gen Ty1 và Ty3 đều kháng tốt với 3 nguồn bệnh thu thập từ Hà Nội, Bắc Giang và Hưng Yên Phát hiện thấy 15 mẫu giống có đặc tính chín chậm, thời gian tồn trữ quả dài, trong đó 6 mẫu giống có chứa gen rin

Theo Đoàn Xuân Cảnh và cs (2015) đã sử dụng 10 chỉ thị phân tử ADN

để đánh giá đa dạng di truyền của 26 mẫu giống cà chua, kết quả thu được 5 chỉ thị cho các allen đa hình, số allen đa hình chiếm 22% Phân tích SSR đã chia 26 dòng cà chua nghiên cứu thành 5 nhóm, các nhóm được phân có khoảng cách di truyền khác nhau, trong đó có nhiều dòng thể hiện mức độ sai khác di truyền khá cao, chúng có ý nghĩa sử dụng trong tạo giống cà chua ưu thế lai

Kết quả điều tra 26 dòng cà chua thuần bằng chỉ thị phân tử ADN đã phát hiện được 4 dòng có chứa gen đồng trội Ty1

PHẦN 3 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

- Địa điểm nghiên cứu: Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm;

- Địa chỉ: Liên Hồng, Gia Lộc, Hải Dương

3.2 THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

Từ tháng 9 năm 2015 đến tháng 6 năm 2016

3.3 VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU

Vật liệu nghiên cứu gồm 22 giống và tổ hợp lai cà chua tham gia thí nghiệm đánh giá và tuyển chọn trong vụ Đông 2015 và vụ Xuân hè 2016 Trong

đó có 13 giống, tổ hợp lai cà chua do Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm chọn tạo và 9 giống cà chua nhập nội

Đối chứng 1 là C155, đối chứng 2 là Savior

STT Tên dòng,

giống Cơ quan chọn tạo và cung cấp giống Chú thích

1 VT1 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

2 VT2 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

3 VT21 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

4 VT11 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

5 VT13 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

6 VT17 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

7 VT3 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Giống lai

8 VT4 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Giống lai

9 VT5 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Giống lai

10 VT10 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Giống lai

11 VT9 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

12 VT8 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Tổ hợp lai

13 Montavi Công ty Seminis (nhập nội) Giống lai

14 Gandeeva Công ty Seminis (nhập nội) Giống lai

15 VL 2004 Công ty Seminis (nhập nội) Giống lai

16 Vios Công ty Tân Nông (nhập nội) Giống lai

17 Anna Công ty Seminis (nhập nội) Giống lai

18 PN 209 Công ty Phú Nông (nhập nội) Giống lai

19 DV 2962 Công ty Seminis (nhập nội) Giống lai

20 VL2000 Công ty Seminis (nhập nội) Giống lai

Đ/c1 C155 Viện cây lương thực Cây thực phẩm Giống thuần Đ/c2 Savior Công ty Sygenta (nhập nội) Giống lai

3.4 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Đánh giá sự sinh trưởng, phát triển, mức độ nhiễm sâu bệnh, năng suất và chất lượng của một số giống, tổ hợp lai trong điều kiện sản xuất đồng ruộng vụ Đông 2015 và vụ Xuân hè 2016

3.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thí nghiệm 2: Đánh giá và uyển ch n một số giố g, tổ hợp ai c ch a

3.5.2 Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp theo dõi

3.5.2.1 Các giai đoạn sinh trưởng của cây cà chua trên đồng ruộng

- Thời gian từ gieo đến mọc (ngày): Tính từ lúc gieo đến khi có 50% số cây mọc

- Thời gian từ mọc đến ra lá thật (ngày):

- Thời gian từ mọc đến trồng (ngày):

-Thời gian từ trồng đến ra hoa đầu: