Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện văn lâm, tỉnh hưng yên

Công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của các cấp chính quyền, người dân về mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng của việc thực thi tiêu chí môi trường đã được huyện quan tâm, thực hiện b

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN TIẾN THIỆP

GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THỰC THI TIÊU CHÍ MÔI TRƯỜNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

CẤP XÃ HUYỆN VĂN LÂM, TỈNH HƯNG YÊN

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Viết Đăng

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng toàn bộ số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa hề được bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm

ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn này đã được ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Tiến Thiệp

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được

sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè,

và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết

ơn sâu sắc tới thầy Nguyễn Viết Đăng, người đã tận tình chỉ bảo, trực tiếp hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Kinh tế Nông nghiệp & Chính sách, Khoa Kinh tế và PTNT - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ công chức tại Phòng tài nguyên và môi trường huyện Văn Lâm, phòng kinh tế hạ tầng huyện Văn Lâm và đơn vị các xã, thị trấn trong địa bàn huyện đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài này

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn./

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Tiến Thiệp

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục bảng v

Danh mục hình vi

Trích yếu luận văn vii

Thesis abstract ix

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.2.1 Mục tiêu chung 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3

1.3 Câu hỏi nghiên cứu 3

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu 3

1.4.2 Phạm vi nghiên cứu 3

1.5 Đóng góp mới của luận văn 4

Phần 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 5

2.1 Cơ sở lý luận về tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 5

2.1.1 Khái niệm về môi trường và tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 5

2.1.2 Đặc điểm, vai trò, mục tiêu và nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 17

2.1.3 Nội dung thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 23

2.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn mới 29

2.2 Cơ sở thực tiễn về quản lý môi trường trong xây dựng nông thôn mới 31

2.2.1 Kinh nghiệm trong quản lý môi trường nông thôn ở một số quốc gia trên thế giới 31

2.2.2 Kinh nghiệm thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới tại một số địa phương trong nước 35

2.2.3 Bài học kinh nghiệm áp dụng cho huyện Văn Lâm 40

Phần 3 Phương pháp nghiên cứu 42

3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 42

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 42

3.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 45

3.2 Phương pháp nghiên cứu 51

3.2.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 51

3.2.2 Phương pháp thu thập tài liệu 52

3.2.3 Phương pháp phân tích 54

3.2.4 Hệ thống chỉ tiêu phân tích 54

Phần 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 56

4.1 Thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới tại huyện văn lâm 56

4.1.1 Quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng thực hiện tiêu chí môi trường 56

4.1.2 Thành lập bộ máy chỉ đạo 57

4.1.3 Tuyên truyền vận động người dân tham gia thực hiện bảo vệ môi trường 60

4.1.4 Huy động các nguồn lực cho hoạt động thực hiện tiêu chí môi trường trên địa bàn huyện 66

4.1.5 Thực hiện các tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 72

4.1.6 Kiểm tra việc thực hiện tiêu chí môi trường tại huyện Văn Lâm 88

4.2 Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện văn lâm 90

4.2.1 Định hướng thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Văn Lâm 90

4.2.2 Một số giải pháp tăng cường thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 92

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 101

5.1 Kết luận 101

5.2 Kiến nghị 101

5.2.1 Đối với Trung ương 101

5.2.2 Đối với tỉnh Hưng Yên 102

5.2.3 Đối với huyện Văn Lâm 102

Tài liệu tham khảo 103

Phụ lục 106

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Tổng hợp các yếu tố khí hậu, thời tiết huyện Văn Lâm giai đoạn

2010 – 2015 43

Bảng 3.2 Tình hình đất đai của huyện Văn Lâm qua 3 năm 2013 – 2015 46

Bảng 3.3 Tình hình dân số và lao động của huyện Văn Lâm, 2013- 2015 48

Bảng 3.4 Kết quả sản xuất kinh doanh của huyện Văn Lâm qua 3 năm 2013 – 2015 50

Bảng 3.5 Phân bổ mẫu điều tra khảo sát 53

Bảng 4.1 Quy hoạch đất xây dựng bãi chôn lấp rác thải và điểm đặt thùng Container gom rác thải trên địa bàn huyện Văn Lâm 56

Bảng 4.2 Mức hỗ trợ xây dựng các bãi chôn lấp và điểm Container thu gom rác thải 57

Bảng 4.3 Các hình thức tuyên truyền người dân tham gia bảo vệ môi trường 61

Bảng 4.4 Nội dung tuyên truyền thực hiện tiêu chí môi trường 63

Bảng 4.5 Tình hình thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường được tuyên truyền, vận động trong các hộ dân 65

Bảng 4.6 Thực trạng hệ thống cây xanh công cộng trên địa bàn huyện Văn Lâm 66

Bảng 4.7 Đánh giá mức sẵn lòng tham gia hoạt động cải tạo môi trường 67

Bảng 4.8 Sự tham gia của người dân trong công tác quy hoạch NTM 69

Bảng 4.9 Nguồn kinh phí dành cho hoạt động BVMT cấp huyện 71

Bảng 4.10 Thực trạng sử dụng nước sinh hoạt trên địa bàn huyện 73

Bảng 4.11 Tổng hợp hoạt động của các mô hình dịch vụ thực hiện tiêu chí chất thải nông thôn trên địa bàn huyện Văn Lâm 74

Bảng 4.12 Tình hình dân cư và bố trí các khu vực dịch vụ đời sống xã hội trong khu vực nghiên cứu 75

Bảng 4.13 Tình hình thu gom rác thải của hộ dân huyện Văn Lâm 76

Bảng 4.14 Tình hình xử lý rác thải mềm của hộ dân huyện Văn Lâm 80

Bảng 4.15 Tình hình xử lý rác thải rắn của hộ dân 83

Bảng 4.16 Tỷ lệ doanh nghiệp có hệ thống xử lý môi trường ở huyện Văn Lâm năm 2015 theo các ngành nghề 85

Bảng 4.17 Thực trạng thực hiện tiêu chí quy hoạch và xây dựng nghĩa trang trên địa bàn huyện Văn Lâm 87

Bảng 4.18 Thực trạng vi phạm môi trường ở các cơ sở sản xuất kinh doanh 89

Bảng 4.19 Mức phí VSMT đề xuất tại huyện Văn Lâm 99

DANH MỤC HÌNH

Sơ đồ 2.1 Nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 22

Sơ đồ 4.1 Phân cấp thực hiện tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại huyện Văn Lâm 58

Sơ đồ 4.2 Hệ thống tổ chức thực hiện tiêu chí môi trường tại huyện Văn Lâm 59

Sơ đồ 4.3 Cơ cấu tổ chức kiểm tra, xử lý vi phạm thực tiêu chí MT 89

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Tiến Thiệp

Tên Luận văn: Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới, đánh giá thực trạng thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường việc thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở cấp

xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên trong thời gian tới

Tác giả đã thu thập các số liệu thứ cấp và sơ cấp về thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở cấp xã huyện Văn Lâm thông qua các tài liệu, báo cáo

đã được công bố và thông qua việc phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu điều tra đối với 90

hộ dân và 30 cán bộ quản lý, công nhân công ty môi trường trên địa bàn huyện Từ các

số liệu thu thập được tác giả sử dụng các phương pháp phân tích bao gồm phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh để phân tích thực trạng những kết quả đạt được và những tồn tại hạn chế cần khắc phục trong thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở địa bàn huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

Toàn huyện Văn Lâm có 11/11 xã, thị trấn trên địa bàn Tính tới thời điểm hiện tại 100% số xã trên địa bàn đã thực hiện xong công tác quy hoạch chung xây dựng nông thôn mới, tổng điện tích đất quy hoạch các bãi chôn lấp rác thải và điểm đặt thùng Container thu gom rác thải với tổng diện tích 21,92 ha Công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của các cấp chính quyền, người dân về mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng của việc thực thi tiêu chí môi trường đã được huyện quan tâm, thực hiện bằng nhiều hình thức cụ thể như tích cực tham gia hưởng ứng phong trào “Vệ sinh môi trường nông thôn”, khắc phục tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước, vân động nhân dân thực hiện Phong trào thi đua “Chung sức xây dựng nông thôn mới” trên địa bàn huyện, Định kỳ hàng năm các tổ chức xã hội tổ chức các phong trào trồng cây xanh công cộng, trồng cây trên đường giao thông, đường trục chính nội đồng Về thực tế kết quả các tiêu chí môi trường, trên địa bàn huyện mới chỉ có 6% số hộ được dùng nước máy, còn lại đều

sử dụng nước giếng khoan Công tác thu gom và xử lý rác thải mặc dù đã đạt được những kết quả nhất định, đường làng ngõ xóm đã cơ bản sanh sạch đẹp, tuy nhiên tại một số nơi, đặc biệt là ở các làng nghề vẫn còn hiện tượng người dân vất rác thải không đúng nơi quy định, tình trạng bao bì, chai lọ trong sản xuất nông nghiệp vẫn bị thải

thẳng ra môi trường Đối với các cơ sở sản xất kinh doanh, trên địa bàn huyện có gần

300 doanh nghiệp và hợp tác xã cùng hàng ngàn hộ cá thể, tuy nhiên chỉ 19,23% số cơ

sở sản xuất có hệ thống xử lý chất thải rắn, và 6,01% cơ sơ có hệ thống xử lý nước thải, đây là nguyên nhân chính dẫn tới tình trạng ô nhiễm môi trường vừa gây ảnh hưởng đến hoạt động của cơ sở sản xuất Công tác quy hoạch và xây dựng nghĩa trang đã được quan tâm, tuy nhiên, bên cạnh nghĩa trang liệt sĩ được quy hoạch, xây dựng một cách bài bản, thì nghĩa trang nhân dân ở các địa phương trên địa bàn huyện hầu như chưa được quan tâm đúng mức Công tác kiểm tra việc thực hiện các tiêu chí môi trường đã được thực hiện ở cả ba cấp chính quyền thôn, xã và huyện Qua kiểm tra cho thấy hiện nay chỉ có 93% cơ sở sản xuất cam kết không gây ô nhiễm môi trường, tuy nhiên hiện nay các báo cáo đánh giá tác động môi trường chưa được công khai để người dân biết

và có sự kiểm tra chéo thông tin Việc kiểm tra của cấp chính quyền thôn chưa thực sự sát sao, do đó vẫn còn tình trạng người dân không thực hiện đúng theo quy định việc thu gom và xử lý chất thải trong sinh hoạt và trong sản xuất của mình

Một số giải pháp nhằm tăng cường thực thi thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới trện địa bàn huyện Văn Lâm bao gồm: Tăng cường đào tạo nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong thực hiện tiêu chí môi trường trên địa bàn huyện; Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức và vai trò của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường; Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, xử

lý vi phạm làm ảnh hưởng tới môi trường; Áp dụng biện pháp kinh tế, chuyển dịch

cơ cấu kinh tế theo hướng thân thiện với môi trường, tăng nguồn vốn đầu tư cho công tác bảo vệ môi trường…

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Nguyen Tien Thiep

Thesis title: Solutions to strengthen enforcement of environmental criteria in the construction of new rural commune, Van Lam District, Hung Yen Province

Research theoretical basis and practical implementation of environmental criteria in building new rural areas, assess the status of implementation of environmental criteria in the new rural construction in Van Lam district, Hung Yen province, from which propose measures to strengthen the enforcement of environmental criteria in the new rural construction in Van Lam district, Hung Yen province in the coming time

The author has collected the secondary data and primary enforcement of environmental criteria in the new rural construction in Van Lam district through the documents, published reports and through direct interviews by questionnaires to 90 households and 30 management staff, the company's environmental work in the district From the data collected by the author using the method of analysis included descriptive statistical method, comparative method to analyze the situation of the achievements and shortcomings to overcome limitations in practice implementation of environmental criteria in the new rural construction in Van Lam district, Hung Yen province

Van Lam district has 11/11 communes and towns in the province Up to the present time 100% of communes in the province have done the planning of new rural construction, the total land area planning landfills and garbage bins set point Container for garbage collection total area of 21.92 hectares Propaganda to raise awareness of the authorities, the people of purpose, meaning and importance of the implementation of environmental criteria have been districts concerned, carried out in various forms such

as area specific participate in response to the "rural Sanitation", corrective thinking in wait, dependence on the State, motivate people to implement emulation movement

"Together to build a new countryside" in the area district, every year the society organizes the movement of public tree planting, planting of trees on roads, main roads inland About the results of the examination of the environmental criteria, in the district, only 6% of households use tap water, the rest were using well water The collection and treatment of waste although has achieved certain results, hamlet roads were basically being clean, but in a place, especially in the villages are still phenomenal people do not throw garbage at the prescribed places, the status of packaging, bottles in agricultural

production has been discharged directly into the environment For business-establish production base, the district has nearly 300 enterprises and cooperatives with thousands

of individual households, but only 19.23% of the production base systematic solid waste handling , and 6.01% of the systematic application of wastewater treatment, this is the main cause leading to environmental pollution recently affecting the operation of production facilities The planning and construction of the cemetery was concerned, however, beside the cemetery of martyrs is planning to build a basically, the public cemeteries in the localities in the district hardly get adequate attention The inspection

of the implementation of environmental criteria have been made in all three levels of government villages, communes and districts Through examination showed that only 93% of current production facility commitments do not pollute the environment, but now the report of environmental impact assessment has not been publicly so that people know and have the test cross information The inspection of the village authorities are not really close, so that the local people still do not comply with the provisions for the collection and treatment of waste in daily life and in their production

A number of measures to strengthen the enforcement of environmental criteria implemented in the new rural construction in the district Van Lam include: Enhancing training to improve the quality of human resources in the implementation of local environmental criteria districts; Promoting advocacy, raising awareness and the role of the community in environmental protection; Strengthen inspection, supervision, handling violations affecting the environment; Apply economic measures, restructuring the economy towards environmentally friendly, increase capital investment for environmental protection

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Ô nhiễm môi trường đang là mối quan tâm của toàn xã hội Hiện nay không riêng gì ở thành phố, các khu công nghiệp, mà ngay ở địa bàn nông thôn tình trạng ô nhiễm môi trường đang trở nên bức xúc Quá trình gia tăng dân số và đói nghèo ở vùng nông thôn đã gây sức ép rất lớn đến việc sử dụng tài nguyên ngày càng nhiều gây tác động lớn đến hệ sinh thái và môi trường Cùng với đó, vấn đề

đô thị hóa cũng ảnh hưởng lớn đến môi trường nông thôn, hệ lụy của vấn đề đó là nông thôn đang trở thành sân sau của đô thị, gây ảnh hưởng đến môi trường sống của người dân nông thôn

Để góp phần đưa vùng nông thôn phát triển một cách toàn diện, bền vững, đáp ứng yêu cầu về quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới, tiêu chí thứ 17 là tiêu chí về môi trường Như vậy, một địa phương khi được công nhận là nông thôn mới khi đã đạt được các tiêu chí về môi trường, bao gồm: Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia; các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường; không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang được xây dựng theo quy hoạch; chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

Văn Lâm là huyện nằm về phía tây Bắc tỉnh Hưng Yên, phía Bắc và tây Bắc giáp thành phố Hà Nội Toàn huyện có 10 xã và 01 thị trấn ; tổng diện tích tự nhiên là 7.443,25 ha Dân số hiện nay trên 117.064 người, mật độ phân bố dân số bình quân trên địa bàn huyện là 1.571 người/ km2 Huyện có một số tuyến đường chính như Quốc lộ 5A (Chiều dài qua huyện khoảng 7 km2), đường sắt Hà Nội – Hải Phòng, đường 196, đường 206, và tuyến đường 19 chạy dọc theo chiều dài huyện Tính đến 31/8/ 2015 trên địa bàn huyện đã có 10/11 xã, thị trấn được UBND tỉnh cho phép tiếp nhận đầu tư 254 dự án với diện tích xin thuê khoảng 1087,08ha ( trong đó công ty thực hiện tiêu chí khai thác khu công nghiệp Phố Nối A tính là 01 dự án vì các dự án thuê lại đất của công ty thực hiện tiêu chí khai thác khu công nghiệp Phố Nối A thuộc thực hiện tiêu chí của ban thực hiện tiêu chí các khu công nghiệp tỉnh và không tính các dự án thuê nhà xưởng) và nhiều làng nghề truyền thống sản xuất gây ô nhiễm môi trường như tái chế phế liệu nhựa ở thôn Minh Khai – thị trấn Như Quỳnh, tái chế kim loại màu – xã Chỉ

Đạo, làng nghề đậu phụ ở thôn Xuân Lôi – xã Đình Dù; làng nghề sản xuất đồ gỗ tại thôn Ngọc – xã Lạc Đạo; làng nghề đúc đồng Lộc Thượng – xã Đại Đồng, lành nghề chế biến thuốc nam, thuốc bắc tại xã Tân Quang

Xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn của huyện Tuy nhiên với thực trạng ô nhiễm môi trường ở nông thôn như hiện nay, việc thực hiện tiêu chí số 17 trong bộ tiêu chí Quốc gia về xây dựng nông thôn mới đối với địa phương tương đối khó khăn Bởi lẽ, hiện nay tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia trên địa bàn nông thôn chưa bảo đảm yêu cầu, tỷ lệ đạt thấp Các hộ chăn nuôi gia đình dù đã xử lý môi trường nhưng vẫn không triệt để gây thất thoát xả thải ra môi trường Một số doanh nghiệp vì lợi nhuận mà “bán

rẻ lương tâm”, bất chấp tính mạng và sức khỏe của người dân, còn có hành vi che giấu sai phạm gây hậu quả nghiêm trọng Mặt khác, các cơ sở sản xuất kinh doanh đa phần nhỏ lẻ, vốn ít, công nghệ lạc hậu, việc xử lý môi trường là tự phát, chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường; các làng nghề chưa được quy hoạch, gây ô nhiễm môi trường; ý thức của chủ doanh nghiệp chưa cao, còn tư tưởng chạy theo lợi nhuận là những nguy cơ gây ảnh hưởng đến môi trường Thêm vào đó, việc quan tâm quy hoạch nghĩa trang đạt chuẩn, tăng cường trồng cây xanh để giảm thiểu ảnh hưởng đến môi trường; mỗi xã cần phải có nơi thu gom, xử lý nước thải, chất thải, biết rằng, đây là vấn đề khó thực hiện triệt để do quỹ đất cũng như kinh phí hạn hẹp

Chính vì các lý do trên, việc bảo vệ môi trường hiện không chỉ là nhiệm

vụ chính trị của địa phương nhằm hoàn thành mục tiêu xây dựng nông thôn mới

mà còn là vấn đề cấp thiết trong việc xây dựng một khu vực nông thôn phát triển bền vững, ổn định và bảo đảm chất lượng cuộc sống tốt hơn cho người dân Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Giải pháp tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên”

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Đánh giá thực trạng thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường việc thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên trong thời gian tới

1.3 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

- Tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới là gì? Có điểm gì giống và khác nhau so với tiêu chí môi trường nói chung?

- Các quy định hiện hành trong thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay?

- Các nội dung thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới hiện nay bao gồm những gì?

- Hiện trạng thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã trên địa bàn huyện Văn Lâm trong thời gian qua? Các kết quả đạt được và tồn tại hạn chế cần khắc phục?

- Các giải pháp nào áp dụng để tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã trên địa bàn huyện Văn Lâm trong thời gian tiếp theo?

1.4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng thực thi tiêu chí môi trường trong quá trình xây dựng nông thôn mới cấp xã huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

- Đối tượng điều tra: Các công ty, tổ chức thu gom, thực hiện tiêu chí môi trường ở nông thôn; Các hộ nông dân đang sinh sống tại các xã đang xây dựng nông thôn mới; Cán bộ huyện, xã

- Phạm vi về không gian: Nghiên cứu trong phạm vi các xã xây dựng nông thôn mới ở huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên

- Phạm vi về thời gian: Đề tài thu thập số liệu có liên quan từ năm 2013 -

2015 để làm cơ sở nghiên cứu, đánh giá, so sánh

1.5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

- Vận dụng và bổ sung vào lý luận, các khái niệm, phương pháp và nội dung thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới Đây là nguồn tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực môi trường, môi trường nông thôn và thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

- Đã luận giải thực trạng, đề ra các giải pháp nhằm tăng cường thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới ở huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên Đây là nguồn tham khảo hữu ích và quan trọng cho các cơ quan hoạch định chính sách xây dựng nông thôn mới cấp xã của huyện Văn Lâm và tỉnh Hưng Yên

- Là nghiên cứu đầu tiên về thực thi tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới cấp xã trên địa bàn huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên, có sự kết hợp các phương pháp nghiên cứu truyền thống phù hợp với đặc điểm địa bàn và nội dung đề tài nghiên cứu

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC THI TIÊU CHÍ

MÔI TRƯỜNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIÊU CHÍ MÔI TRƯỜNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.1.1 Khái niệm về môi trường và tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

2.1.1.1 Khái niệm về môi trường

* Khái niệm về môi trường

Môi trường là một khái niệm rất rộng, được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, đặc biệt sau hội nghị Stockholm về môi trường 1972 Tuy nhiên nghiên cứu về những khái niệm liên quan đến định nghĩa đưa ra trong luật bảo vệ môi trường của Việt nam, có những khái niệm đáng chú ý sau đây:

Một định nghĩa nổi tiếng của S.V.Kalesnik “môi trường địa lí là bộ phận

tự nhiên của Trái Đất bao quanh con người, xã hội loài người trong lúc này ở vào tình trạng phối hợp hành động với bộ phận tự nhiên đó một cách trực tiếp, nghĩa

là bộ phận tự nhiên đó có liên quan gần gũi nhất với đời sống và hoạt động sản xuất của con người” (trích dẫn bởi Nguyễn Thế Chính, 2003)

Theo định nghĩa của UNESCO được đưa ra năm 1981 thì “môi trường của con người bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra, trong đó con người sống và bằng lao động của mình, khai thác các tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo nhằm thỏa mãn những nhu cầu của con người” (trích dẫn bởi Nguyễn Thế Chính, 2003)

Theo Luật bảo vệ môi trường năm 2014 của Việt Nam: ”Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật” (Quốc hội, 2014)

Môi trường theo nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người Là tập hợp tất cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tác động đến các hoạt động sống của con người như: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội loài người và các thể chế Môi trường theo nghĩa hẹp có thể được xem xét theo các nội dung khác nhau như: Môi trường tự nhiên (thường gọi tắt là môi trường)

chỉ bao gồm các nhân tố tự nhiên và các nhân tố vật chất liên quan đến chất lượng cuộc sống của con người; Môi trường xã hội là xem xét đến các yếu tố xã hội tác động trực tiếp liên quan đến chất lượng cuộc sống (Phùng Hữu Phú và cs, 2016)

Cũng đề cập tới khái niệm môi trường tự nhiên, theo tác giả Nguyễn Thế Chính (2003): “Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố của tự nhiên tồn tại khách quan ngoài ý muốn của con người như không khí, đất đai, nguồn nước, ánh sáng mặt trời, động thực vật… Môi trường tự nhiên cung cấp các nguồn tài nguyên tự nhiên cho ta như không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cây, chăn nuôi, các loại khoáng sản cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp giải trí tăng khả năng sinh lý của con người.” (Nguyễn Thế Chính, 2003)

Như vậy, môi trường sống của con người theo định nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sống, sản xuất của con người như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả chỉ nghiên cứu môi trường theo nghĩa hẹp là môi trường tự nhiên, bao gồm các nhân tố tự nhiên và các nhân

tố vật chất liên quan đến chất lượng cuộc sống của con người

* Tiêu chuẩn môi trường

Để có những căn cứ nhằm đánh giá chất lượng của môi trường phải sử dụng các tiêu chuẩn môi trường Tiêu chuẩn môi trường là những chuẩn mực, giới hạn cho phép được quy định dùng làm căn cứ để thực hiện tiêu chí môi trường

Quy chuẩn kỹ thuật môi trường là mức giới hạn của các thông số về chất lượng môi trường xung quanh, hàm lượng của các chất gây ô nhiễm có trong chất thải, các yêu cầu kỹ thuật và thực hiện tiêu chí được cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành dưới dạng văn bản bắt buộc áp dụng để bảo vệ môi trường

Tiêu chuẩn môi trường là mức giới hạn của các thông số về chất lượng môi trường xung quanh, hàm lượng của các chất gây ô nhiễm có trong chất thải, các yêu cầu kỹ thuật và thực hiện tiêu chí được các cơ quan nhà nước và các tổ chức công bố dưới dạng văn bản tự nguyện áp dụng để bảo vệ môi trường (Quốc hội, 2014)

Tiêu chuẩn môi trường có quan hệ mật thiết với sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia Hệ thống tiêu chuẩn môi trường là một công trình khoa học liên ngành, nó phản ánh trình độ khoa học, công nghệ, tổ chức thực hiện tiêu chí

và tiềm lực kinh tế - xã hội có tính đến dự báo phát triển Cơ cấu của hệ thống tiêu chuẩn môi trường bao gồm các nhóm chính sau:

Tiêu chuẩn nước, bao gồm nước mặt nội địa, nước ngầm, nước biển và ven biển, nước thải v.v

Tiêu chuẩn không khí, bao gồm khói bụi, khí thải (các chất thải) v.v Tiêu chuẩn liên quan đến bảo vệ đất canh tác, sử dụng phân bón trong sản xuất nông nghiệp

Tiêu chuẩn về bảo vệ thực vật, sử dụng thuốc trừ sâu, diệt cỏ

Tiêu chuẩn liên quan đến bảo vệ các nguồn gen, động thực vật, đa dạng sinh học

Tiêu chuẩn liên quan đến bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, các di tích lịch sử, văn hoá

Tiêu chuẩn liên quan đến môi trường do các hoạt động khai thác khoáng sản trong lòng đất, ngoài biển v.v (Quốc hội, 2014)

Hiện nay nước ta có trên 200 tiêu chuẩn môi trường quy định về chất lượng môi trường, đây là cơ sở để chúng ta đo mức độ chuẩn của môi trường, đồng thời cũng là căn cứ để đánh giá mức độ vi phạm môi trường có liên quan Tuy nhiên trong phạm vi đề tài chúng tôi sử dụng tiêu chí số 17 trong bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới làm căn cứ đánh giá thực trạng môi trường nông thôn

* Ô nhiễm môi trường

Theo luật Bảo vệ môi trường năm 2014 của Việt Nam thì “Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật (Quốc hội, 2014)

Từ khái niệm về tiêu chuẩn môi trường, ô nhiễm môi trường được định nghĩa là sự thay đổi tính chất của môi trường, vi phạm tiêu chuẩn môi trường Như vậy, ta có thể thấy khái niệm ô nhiễm môi trường phụ thuộc vào hai yếu tố: tác động vật lý của chất thải và phản ứng của con người đối với tác động ấy Tác động vật lý của chất thải có thể mang tính sinh học như làm thay đổi gen di truyền, giảm đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến mùa màng hoặc sức khỏe con người Tác động cũng có thể mang tính hóa học như ảnh hưởng của mưa axit đối với các công trình, nhà cửa

Quan niệm của thế giới cho rằng ô nhiễm môi trường được hiểu là việc chuyển các chất thải hoặc năng lượng vào môi trường đến mức có khả năng gây hại đến sức khỏe con người, đến sự phát triển sinh vật hoặc làm suy giảm chất lượng môi trường Các tác nhân ô nhiễm bao gồm các chất thải dạng khí (khí thải), lỏng (nước thải), rắn (chất thải rắn) chứa hóa chất hoặc các tác nhân vật lý, sinh học và các dạng năng lượng như nhiệt độ, bức xạ Tuy nhiên, môi trường chỉ được coi là ô nhiễm nếu trong đó hàm lượng, nồng độ hoặc cường độ các tác nhân trên đạt đến mức có khả năng tác động xấu đến con người, sinh vật và vật liệu (Nguyễn Thế Chính, 2003)

Ô nhiễm môi trường được chia làm ba loại chính đó là ô nhiễm môi trường nước, ô nhiễm môi trường không khí và ô nhiễm môi trường đất Ngoài

ra, sự mất cân bằng sinh thái, sự giảm sút của mức độ đa dạng sinh học hay hàm lượng chất thải rắn cao cũng là những loại ô nhiễm môi trường

* Quản lý môi trường

Hiện nay chưa có một định nghĩa thống nhất về quản lý môi trường Theo một số tác giả, quản lý môi trường bao gồm hai nội dung chính là về môi trường

và quản lý của các doanh nghiệp, các khu dân cư về môi trường

Theo một số tác giả, thuật ngữ về quản lý môi trường bao gồm hai nội dung chính: quản lý Nhà nước về môi trường và quản lý của các doanh nghiệp, khu vực dân cư về môi trường Trong đó, nội dung thứ hai có mục tiêu chủ yếu là tăng cường hiệu quả của hệ thống sản xuất (hệ thống quản lý môi trường theo ISO 14000) và bảo vệ sức khỏe của người lao động, dân cư sống trong khu vực chịu ảnh hưởng của các hoạt động sản xuất

Phân tích một số định nghĩa, có thể thấy quản lý môi trường là tổng hợp các biện pháp thích hợp, tác động và điều chỉnh các hoạt động của con người, với mục đích chính là giữ hài hòa quan hệ giữa môi trường và phát triển, giữa nhu cầu của con người và chất lượng môi trường, giữa hiện tại và khả năng chịu đựng của trái đất -“phát triển bền vững”

Quản lý môi trường là một lĩnh vực quản lý xã hội, nhằm bảo vệ môi trường và các thành phần của môi trường, phục vụ sự nghiệp phát triển bền vững

và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và xã hội” (Phan Như Thúc, 2002)

Cũng theo Phan Như Thúc (2002), quản lý môi trường được thực hiện bằng tổng hợp các biện pháp: luật pháp, chính sách, kinh tế, kỹ thuật, công nghệ,

xã hội, văn hóa, giáo dục Các biện pháp này có thể đan xen, phối hợp, tích hợp với nhau tùy theo điều kiện cụ thể của vấn đề đặt ra Việc quản lý môi trường được thực hiện ở mọi quy mô: toàn cầu, khu vực, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ sở sản xuất, hộ gia đình,

Mục tiêu của quản lý môi trường là phát triển bền vững, giữ cho được sự cân bằng giữa phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường Nói cách khác, phát triển kinh tế xã hội tạo ra tiềm lực kinh tế để BVMT, còn BVMT tạo ra các tiềm năng tự nhiên và xã hội mới cho công cuộc phát triển kinh tế xã hội trong tương lai Tùy thuộc vào điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, hệ thống pháp lý, mục tiêu phát triển ưu tiên của từng quốc gia, mục tiêu quản lý môi trường có thể thay đổi theo thời gian và có những ưu tiên riêng đối với mỗi quốc gia

Như vậy có thể đi đến khái niệm về Quản lý môi trường là quá trình được thực hiện bằng tổng hợp các biện pháp luật pháp, chính sách, kinh tế, kỹ thuật, công nghệ, văn hóa, giáo dục Các biện pháp này có thể đan xen, phối hợp, tích hợp với nhau tùy theo điều kiện cụ thể của vấn đề đặt ra

2.1.1.2 Khái niệm nông thôn mới

* Khái niệm nông thôn mới

Để tìm hiều về khái niệm nông thôn mới trước hết ta phải hiểu rõ khái niệm về nông thôn Nông thôn là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn Nông thôn có thể được xem xét trên nhiều góc độ: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội Kinh tế nông thôn là một khu vực của nền kinh tế gắn liền với địa bàn nông thôn Kinh tế nông thôn vừa mang những đặc trưng chung của nền kinh tế về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, về cơ chế kinh tế vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với nông nghiệp, nông thôn

Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được thực hiện tiêu chí bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã (Bộ nông nghiệp & PTNT, 2009) Và mới đây nhất Bộ Nông nghiệp & PTNT đã đưa ra khái niệm về nông thôn tại Thông tư số 41/2013/TT-BNN&PTNT theo đó “Nông thôn là phần lãnh thổ được thực hiện tiêu chí bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” (Bộ nông nghiệp & PTNT, 2013)

Hiện nay, việc xây dựng nông thôn mới là một chính sách lớn của Đảng

và Nhà nước, được các chính quyền các cấp từ trung ương tới địa phương, các ban ngành, đoàn thể, các tổ chức chính trị - xã hội, tập thể và cá nhân quan tâm,

thực hiện Theo Nghị quyết số 26 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn thì Nông thôn mới được hiểu là:

- Nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại

- Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch

- Xã hội – nông thôn ổn định Giàu bản sắc văn hóa dân tộc

- Dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ

- Hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường (Ban Chấp hành TW, 2008)

Như vậy, theo Nghị quyết 26-NQ/T.Ư của Trung ương, nông thôn mới

là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Nông thôn mới có năm nội dung cơ bản Thứ nhất là nông thôn có làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại Hai là sản xuất bền vững, theo hướng hàng hóa Ba là đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao Bốn là bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển Năm là xã hội nông thôn được thực hiện tiêu chí tốt và dân chủ Những nội dung trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, trong quá trình thực hiện cần phải giải quyết đồng bộ

và toàn diện nhằm khơi dậy và phát huy tốt vai trò người nông dân trong công cuộc xây dựng nông thôn mới ở nước ta ngày càng văn minh, hiện đại

Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới là căn cứ để các địa phương chỉ đạo việc xây dựng, phát triển nông thôn mới; là cơ sở để đánh giá công nhận xã đạt tiêu chuẩn nông thôn mới (Bộ Nông nghiệp & PTNT, 2009) Như vậy, theo quy định trên của Bộ Nông nghiệp & PTNT thì có thể hiểu xã nông thôn mới là những xã đạt 19 tiêu chí quốc gia về nông thôn mới

Khi đề cập đến NTM, chúng ta cần phải phân biệt với nông thôn cũ Có sự khác biệt nào giữa NTM và nông thôn cũ? Thực tế, mới và cũ ở đây không phải

là một trạng thái đối lập và tách biệt như bản thân thuật ngữ vốn ám chỉ Sự phát triển từ nông thôn cũ sang NTM không phải là bước nhảy từ trạng thái A sang

trạng thái B hoàn toàn khác, mà là một quá trình tiến triển biện chứng từ A lên A+ Các tiêu chí đề ra các ngưỡng (biểu thị ở các thang đo ví dụ như tỷ lệ (%), đạt/không đạt, có/không có) mà ở đó một xã thoát khỏi nông thôn cũ và tiến lên NTM (Bùi Quang Dũng và cs, 2015)

Thực tế, định nghĩa NTM cần gắn với khái niệm XDNTM, trong đó, khái niệm đầu là mục tiêu, đích đến, khái niệm sau là hành động cần thực hiện Nghị quyết 24/2008/NQ-CP về Ban hành Chương trình hành động của Chính phủ Thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa

X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn ngày 28 tháng 10 năm 2008, tóm lược nội dung XDNTM là “xây dựng, tổ chức cuộc sống của dân cư nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại, giữ gìn bản sắc văn hoá và môi trường sinh thái gắn với phát triển đô thị, thị trấn, thị tứ” (Chính phủ, 2008)

Theo Trường chính trị Trần Phú Hà Tĩnh (2013) thì Nông thôn mới là nông thôn mà trong đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của người dân không ngừng được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị Nông dân được đào tạo, tiếp thu các tiến bộ kỹ thuật tiên tiến, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đóng vai trò làm chủ nông thôn mới Nông thôn mới có kinh tế phát triển toàn diện, bền vững, cơ sở hạ tầng được xây dựng đồng bộ, hiện đại, phát triển theo quy hoạch, gắn kết hợp lý giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ

và đô thị Nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc, môi trường sinh thái được bảo vệ Sức mạnh của hệ thống chính trị được nâng cao, đảm bảo giữ vững

an ninh chính trị và trật tự xã hội

Như vậy, NTM là một trạng thái phát triển cao, toàn diện của xã hội nông thôn, kết hợp đầy đủ các khía cạnh từ kinh tế, sản xuất tới phát triển văn hóa, giáo dục, môi trường, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội và hệ thống chính trị

Để đáp ứng được những yêu cầu trên thì việc xây dựng mô hình phát triển nông thôn mới được xác định là một quá trình chuyển đổi căn bản chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam từ hướng cung sang hướng vào nhu cầu thị trường và xã hội Đồng thời đảm bảo sự tham gia tối đa của người dân vào quá trình phát triển theo phương châm "dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân thực hiện tiêu chí thành quả và dân hưởng lợi" Đây là cơ sở để phát huy nội lực, hướng vào xây dựng tính bền vững cho việc phát triển

Mô hình nông thôn mới là tập hợp các hoạt động qua lại để cụ thể hoá các chương trình phát triển nông thôn; mô hình nhằm bố trí sử dụng các nguồn lực

khan hiếm về tài chính, nhân lực, phương tiện, vật tư thiết bị để tạo ra các sản phẩm hay dịch vụ trong một thời gian xác định và thỏa mãn các mục tiêu về kinh

tế, xã hội và môi trường cho sự phát triển bền vững ở nông thôn

Đây là quan điểm có tính khái quát và có tính mạch lạc về mô hình phát triển nông thôn mới Như vậy mô hình phát triển nông thôn mới có đặc điểm chung nhất là gắn với nông nghiệp, nông thôn, nông dân

* Nội dung xây dựng nông thôn mới

Xây dựng nông thôn mới là biểu hiện cụ thể của phát triển nông thôn nhằm tạo ra một nông thôn có nền kinh tế phát triển cao hơn, có đời sống về vật chất, văn hóa và tinh thần tốt hơn, có bộ mặt nông thôn hiện đại bao gồm cả cơ

sở hạ tầng phục vụ tốt cho sản xuất, đời sống văn hóa của người dân Căn cứ vào điều kiện thực tế của từng địa phương, các lợi thế cũng như năng lực của cán bộ, khả năng đóng góp của nhân dân mà từ đó xác định nội dung xây dựng nông thôn mới cho phù hợp

Xét trên khía cạnh tổng thể thì nội dung chủ yếu trong xây dựng nông thôn mới là việc thực hiện 19 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới, bao gồm: 2.1.1.3 Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới

Tiêu chí 1: Quy hoạch và thực hiện quy hoạch

- Quy hoạch sử dụng đất và hạ tầng thiết yếu cho phát triển sản xuất nông nghiệp, hàng hóa, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ;

- Quy hoạch phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường theo chuẩn mới;

- Quy hoạch phát triển các khu dân cư mới và chỉnh trang các khu dân cư hiện có theo hướng văn minh, bảo tồn được bản sắc văn hóa tốt đẹp

Tiêu chí 2: Giao thông

- Tỷ lệ km đường trục xã, liên xã được nhựa hóa hoặc bê tông hóa đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ GTVT;

- Tỷ lệ km đường trục thôn, xóm được cứng hóa đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ GTVT;

- Tỷ lệ km đường ngõ, xóm sạch và không lầy lội vào mùa mưa;

- Tỷ lệ km đường trục chính nội đồng được cứng hóa, xe cơ giới đi lại thuận tiện

Tiêu chí 3: Thủy lợi

- Hệ thống thủy lợi cơ bản đáp ứng yêu cầu sản xuất và dân sinh;

- Tỷ lệ km kênh mương do xã thực hiện tiêu chí được kiên cố hóa

Tiêu chí 4: Điện

- Hệ thống điện đảm bảo yêu cầu kỹ thuật của ngành điện;

- Tỷ lệ hộ sử dụng điện thường xuyên, an toàn từ các nguồn

Tiêu chí 5: Trường học

- Tỷ lệ trường học các cấp: mầm non, mẫu giáo, tiểu học, THCS có cơ sở vật chất đạt chuẩn quốc gia

Tiêu chí 6: Cơ sở vật chất văn hóa

- Nhà văn hóa và khu thể thao xã đạt chuẩn của Bộ VH-TT-DL;

- Tỷ lệ thôn có nhà văn hóa và khu thể thao thôn đạt quy định của Bộ VH-TT-DL

Tiêu chí 7: Chợ nông thôn

- Chợ đạt chuẩn của Bộ Xây dựng

Tiêu chí 8: Bưu điện

- Có điểm phục vụ bưu chính viễn thông;

Tiêu chí 12: Cơ cấu lao động

- Tỷ lệ lao động trong độ tuổi làm việc trong lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp

Tiêu chí 13: Hình thức tổ chức sản xuất

- Có tổ hợp tác hoặc hợp tác xã hoạt động có hiệu quả

Tiêu chí 14: Giáo dục

- Phổ biến giáo dục trung học;

- Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THCS được tiếp tục học trung học (phổ thông,

bổ túc, học nghề);

- Tỷ lệ lao động qua đào tạo

Tiêu chí 15: Y tế

- Tỷ lệ người dân tham gia các hình thức bảo hiểm y tế;

- Y tế xã đạt chuẩn quốc gia

Tiêu chí 16: Văn hóa

- Xã có từ 70% số thôn, bản trở lên đạt tiêu chuẩn làng văn hóa theo quy định của Bộ VH-TT-DL

Tiêu chí 17: Môi trường

- Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia Các cơ sở SX-KD đạt tiêu chuẩn về môi trường;

- Không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp;

- Nghĩa trang được xây dựng theo quy hoạch;

- Chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

Tiêu chí 18: Hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh

- Cán bộ xã đạt chuẩn;

- Có đủ các tổ chức trong hệ thống chính trị cơ sở theo quy định;

- Đản bộ, chính quyền xã đạt tiêu chuẩn "trong sạch, vững mạnh";

- Các tổ chức đoàn thể chính trị của xã đều đạt danh hiệu tiên tiến trở lên Tiêu chí 19: An ninh, trật tự xã hội được giữ vững

- An ninh, trật tự xã hội được giữ vững (Bộ Nông nghiệp & PTNT, 2011)

* Nguyên tắc xây dựng nông thôn mới

- Xây dựng Nông thôn mới theo phương châm phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vai trò định hướng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ, hướng dẫn

Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng người dân ở thôn, xã bàn bạc dân chủ

để quyết định và tổ chức thực hiện

- Được thực hiện trên cơ sở kế thừa và lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mục tiêu, các chương trình, dự án khác đang triển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết; có

cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của các thành phần kinh tế, huy động đóng góp của các tầng lớp dân cư

- Được thực hiện gắn với các quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo quốc phòng an ninh của mỗi địa phương; có quy hoạch và cơ chế đảm bảo cho phát triển theo quy hoạch

- Là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; cấp ủy đảng, chính quyền đóng vai trò chỉ đạo, điều hành quá trình xây dựng quy hoạch, kế hoạch, tổ chức thực hiện Hình thành cuộc vận động ”Toàn dân xây dựng Nông thôn mới” do Mặt trận Tổ quốc chủ trì cùng các tổ chức chính trị xã hội vận động mọi tầng lớp nhân dân phát huy vai trò chủ thể trong việc xây dựng Nông thôn mới (Ban chấp hành TW, 2008)

2.1.1.4 Tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Căn cứ theo Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT hướng dẫn thực hiện bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới, xã được công nhận đạt tiêu chí môi trường khi đạt được 05 yêu cầu:

- Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy định đạt mức quy định của vùng;

- 90% cơ sở sản xuất - kinh doanh trên địa bàn đạt chuẩn về môi trường (10% còn lại tuy có vi phạm nhưng đang khắc phục)

- Đường làng, ngõ xóm, cảnh quan từng hộ xanh - sạch - đẹp, không có hoạt động làm suy giảm môi trường;

- Nghĩa trang có quy hoạch và thực hiện tiêu chí theo quy hoạch

- Chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo qui định

Nội dung cụ thể của tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới như sau:

a Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy định:

- Nước sạch theo Quy chuẩn Quốc gia là nước đáp ứng các chỉ tiêu theo quy định của Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia (QCVN: 02:2009/BYT) về chất lượng nước sinh hoạt do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành tại Thông tư số 05/2009/TT-BYT ngày 17/6/2009

- Nước hợp vệ sinh là nước sử dụng trực tiếp hoặc sau lọc thỏa mãn yêu cầu chất lượng: không màu, không mùi, không vị lạ, không chứa thành phần gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người, có thể dùng để ăn uống sau khi đun sôi;

- Tỷ lệ hộ sử dụng nước hợp vệ sinh và nước theo Quy chuẩn Quốc gia theo vùng quy định như sau:

+ Trung du miền núi phía Bắc và Tây Nguyên: 80% số hộ được sử dụng nước hợp vệ sinh, trong đó 45% số hộ sử dụng nước sạch đáp ứng Quy chuẩn Quốc gia

+ Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long: 90% số hộ được sử dụng nước hợp vệ sinh, trong đó 50% số hộ sử dụng nước sạch đáp ứng Quy chuẩn Quốc gia

+ Bắc trung Bộ và Duyên hải Nam trung Bộ: 85% số hộ được sử dụng nước hợp vệ sinh, trong đó 50% số hộ sử dụng nước sạch đáp ứng Quy chuẩn Quốc gia

b Các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn môi trường nếu trong quá trình sản xuất, chế biến có xả nước thải, chất thải rắn, mùi, khói bụi, tiếng ồn nằm trong giới hạn theo quy định của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường tại Thông tư số 46/2011/TT-BTNMT ngày 26/12/2011 quy định về bảo vệ môi trường làng nghề, Thông tư số 47/2011/TT-BTNMT ngày 28/12/2011 quy định quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường và các văn bản khác có liên quan

Chuồng trại chăn nuôi hợp vệ sinh là chuồng trại đáp ứng các yêu cầu: Nằm cách biệt với nhà ở; chất thải chăn nuôi (phân, nước tiểu) được thu gom xử lý; không xả, chảy tràn trên bề mặt đất; không gây ô nhiễm nguồn nước và môi trường xung quanh

c) Đạt tiêu chí đường làng, ngõ xóm, cảnh quan từng hộ xanh - sạch - đẹp, không

có hoạt động làm suy giảm môi trường khi đáp ứng các yêu cầu:

- Đường làng, ngõ xóm xanh, sạch, đẹp;

- Trên 90% số hộ đã thực hiện cải tạo vườn, chỉnh trang hàng rào; cổng ngõ không lầy lội;

- Không có cơ sở sản xuất kinh doanh (chăn nuôi, chế biến thực phẩm, sản xuất nghề tiểu thủ công nghệ, buôn bán phế liệu) gây ô nhiễm môi trường

d) Nghĩa trang có quy hoạch và thực hiện tiêu chí theo quy hoạch:

- Mỗi thôn hoặc liên thôn hoặc xã, liên xã có quy hoạch đất làm nghĩa trang lâu dài phù hợp với tập quán của địa phương (trừ nơi có tập quán an táng không ở nghĩa trang);

- Có Quy chế thực hiện tiêu chí nghĩa trang;

- Việc an táng người chết phải được thực hiện phù hợp với tín ngưỡng, phong tục, tập quán tốt, truyền thống văn hóa và nếp sống văn minh hiện đại đ) Rác thải, chất thải, nước thải được thu gom và xử lý là:

- Hộ gia đình có nhà vệ sinh, nhà tắm đạt tiêu chuẩn quy định; có hệ thống tiêu thoát (nước thải, chất thải sinh hoạt) đảm bảo vệ sinh, không gây ô nhiễm không khí và nguồn nước xung quanh;

- Mỗi khu dân cư tập trung của thôn, xã phải có hệ thống tiêu thoát nước thải thông thoáng, hợp vệ sinh;

- Thôn, xã có tổ dịch vụ thu gom rác thải và xử lý tại bãi rác tập trung (Bộ Nông nghiệp & PTNT, 2011)

2.1.2 Đặc điểm, vai trò, mục tiêu và nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

2.1.2.1 Đặc điểm của việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Ô nhiễm môi trường đang là mối quan tâm của toàn xã hội Hiện nay không riêng gì ở thành phố, các khu công nghiệp, mà ngay ở địa bàn nông thôn tình trạng ô nhiễm môi trường đang trở nên bức xúc Do đó, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn và chương trình xây dựng nông thôn mới sẽ gặp khó khăn, không thành công như mong đợi nếu bỏ qua yếu tố môi trường Ngày nay, vấn đề ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm nguồn nước

đã và đang ngày càng trở nên nghiêm trọng ở Việt Nam Trên các phương tiện thông tin đại chúng, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp những hình ảnh, những

thông tin môi trường bị ô nhiễm Bất chấp những lời kêu gọi bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn nước, tình trạng ô nhiễm càng lúc càng trở nên trầm trọng (Thùy Dung, 2015)

Thực tế cho thấy trong thập niên 80 của thế kỷ XX, đứng trước sức ép về lương thực, thực phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng xã hội, nông dân tập trung tăng mùa, chuyển vụ, thâm canh để tăng năng suất, sản lượng cung ứng thị trường mà

ít quan tâm đến bảo vệ môi trường sinh thái trong sản xuất nông nghiệp Điều dễ nhận thấy nhất là tăng nhanh vòng quay đất trồng trọt mà không chú trọng đúng mức đến các giải pháp tái tạo độ phì nhiêu khiến đất đai sớm bạc màu Sử dụng phân và thuốc bảo vệ thực vật tràn lan trong trồng trọt, chăn nuôi dẫn đến ô nhiễm nguồn nước, môi trường sống của nhiều loại thủy sản, môi trường sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởng đến nhiều ngành nghề khác và sức khỏe con người (Tân Nguyên, 2012)

Những địa phương, cơ sở phát triển mạnh trang trại chăn nuôi gia súc, gia cầm thường gây ô nhiễm môi trường Những cánh đồng trồng lúa năng suất cao, trồng rau màu chuyên canh làm cho môi trường ngày càng giảm cấp, nguồn lợi thủy sản cũng bị cạn kiệt Điều này đòi hỏi việc thực hiện tiêu chí môi trường ngày càng trở nên cấp thiết

Trong Bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới, tiêu chí thứ 17 là tiêu chí về môi trường, bao gồm: Tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia; các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường; không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang được xây dựng theo quy hoạch; chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

Mặc dù chủ trương xây dựng nông thôn mới là mục tiêu lâu dài Tuy nhiên

có những chỉ tiêu gắn kết thiết thực với đời sống sinh hoạt của người dân như nước sạch cần phải tập trung xây dựng sớm Bảo vệ môi trường gắn với bảo vệ sức khỏe con người là một trong những yêu cầu bức thiết trong xây dựng nông thôn mới hiện nay Đặc biệt vấn đề môi trường cần phải đặc biệt quan tâm trong khi định hình nền sản xuất nông nghiệp hàng hóa chất lượng cao

Yêu cầu của công tác bảo vệ môi trường trong hoạt động nông nghiệp và tại các vùng nông thôn là cần tuyên truyền, vận động người dân sử dụng phổ biến các chế phẩm sinh học, hạn chế dùng hóa chất hoặc thuốc kháng sinh trong nuôi

thủy sản; thu gom, tái chế, tái sử dụng chất thải trong sản xuất nông nghiệp; hạn chế, chống lạm dụng hóa chất và thuốc bảo vệ thực vật, phân bón trong canh tác nông nghiệp; hướng dẫn người dân thu gom, xử lý hợp vệ sinh đối với các loại bao bì chứa đựng hóa chất

Bên cạnh đó cần chuyển giao kỹ thuật và áp dụng những mô hình canh tác mới thân thiện với môi sinh, môi trường gắn với tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý những vi phạm của tổ chức, cá nhân trong việc gây ô nhiễm hoặc hủy hoại nguồn lợi thủy sản trên sông và trong nội đồng bằng những phương pháp đánh bắt bị cấm như xung điện, chất nổ… Khuyến khích người dân áp dụng rộng rãi qui trình an toàn trong trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản như mô hình trồng rau an toàn, chăn nuôi gia súc gia cầm theo ngưỡng an toàn sinh học Đây chính là những mô hình canh tác bền vững, bảo vệ môi sinh môi trường và mang lại hiệu quả cao cho người sản xuất Mặt khác, chương trình mục tiêu quốc gia về nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn trong những năm tới cần tiếp tục được đẩy mạnh

Việc xây dựng các công trình bảo vệ môi trường nông thôn cần phải được xúc tiến, bao gồm: Xây dựng, cải tạo nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước trong thôn, xóm; xây dựng các điểm thu gom, xử lý rác thải; nâng cấp nghĩa trang; cải tạo, xây dựng các ao, hồ sinh thái trong khu dân cư, phát triển cây xanh ở các khu công cộng… (Tân Nguyên, 2012)

2.1.2.2 Vai trò của việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Môi trường xuống cấp thì các thành quả về phát triển kinh tế không còn ý nghĩa Nếu môi trường ô nhiễm, bệnh tật tràn lan, bạo lực phổ biến, sức khoẻ giảm sút, rủi ro bất ổn thường trực thì có nghĩa là sự phát triển của đất nước đang

bị đe doạ Vai trò nhận thức của Nhà nước và người dân đặc biệt quan trọng Khi nhân dân nghèo đi, thì môi trường càng bị lãng quên, hậu quả môi trường ngày càng xuống cấp, để lại hệ luỵ cho phát triển bền vững sau này Bởi chỉ có sự nhìn nhận khách quan, trung thực có đủ các giải pháp quyết tâm và tỉnh táo để khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường

Việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, xã hội thích hợp nhằm bảo vệ chất lượng môi trường sống và phát triển bền vững kinh tế xã hội quốc gia Các mục tiêu chủ yếu của việc thực hiện tiêu chí môi trường bao gồm khắc

phục và phòng chống suy thoái, ô nhiễm môi trường phát sinh trong hoạt động sống của con người Xây dựng các công cụ có hiệu lực thực hiện tiêu chí môi trường quốc gia và các vùng lãnh thổ, thích ứng với từng ngành, từng địa phương

và cộng đồng dân cư Tính thống nhất của hệ thống tự nhiên, con người và xã hội đòi hỏi việc giải quyết vấn đề môi trường và thực hiện công tác thực hiện tiêu chí môi trường phải toàn diện và hệ thống Chính con người là tác nhân chủ yếu phá

vỡ tất yếu khách quan, sự thống nhất giữa tự nhiên, con người và xã hội (Tô Văn Tường, 2014)

2.1.2.3 Mục tiêu thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Khắc phục và phòng chống suy thoái, ô nhiễm môi trường phát sinh trong hoạt động sống của con người trong khu vực nông thôn

Phát triển bền vững kinh tế và xã hội ở khu vực nông thôn theo nguyên tắc bền vững bao gồm: Phát triển bền vững kinh tế, bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, không tạo ra ô nhiễm và suy thoái chất luợng môi trường sống, nâng cao sự văn minh và công bằng xã hội Bảo vệ môi trường, sinh thái, cải thiện, nâng cao chất lượng môi trường khu vực nông thôn thông qua các hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức, ý thức và đi đến hành động cụ thể của các cấp, các ngành và cả cộng đồng nhân dân

Xây dựng các công trình bảo vệ môi trường nông thôn trên địa bàn xã, thôn theo quy hoạch, gồm: xây dựng, cải tạo nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước trong thôn, xóm; xây dựng các điểm thu gom, xử lý rác thải ở các xã; chỉnh trang, cải tạo nghĩa trang; cải tạo, xây dựng các ao, hồ sinh thái trong khu dân cư, phát triển cây xanh ở các công trình công cộng…

Đạt yêu cầu tiêu chí số 17 trong Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới; đảm bảo cung cấp đủ nước sinh hoạt sạch và hợp vệ sinh cho dân cư, trường học, trạm

y tế, công sở và các khu dịch vụ công cộng; thực hiện các yêu cầu về bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái trên địa bàn xã Đến 2015 có 35% số xã đạt chuẩn

Bảo vệ môi trường là trách nhiệm và nghĩa vụ của mọi cơ quan, tổ chức, hộ gia đình và cá nhân

Bảo vệ môi trường gắn kết hài hòa với phát triển kinh tế, an sinh xã hội, bảo đảm quyền trẻ em, thúc đẩy giới và phát triển, bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó với biến đổi khí hậu để bảo đảm quyền mọi người được sống trong môi trường trong lành

Bảo vệ môi trường phải dựa trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên, giảm thiểu chất thải

Bảo vệ môi trường quốc gia gắn liền với bảo vệ môi trường khu vực và toàn cầu; bảo vệ môi trường bảo đảm không phương hại chủ quyền, an ninh quốc gia Bảo vệ môi trường phải phù hợp với quy luật, đặc điểm tự nhiên, văn hóa, lịch sử, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Hoạt động bảo vệ môi trường phải được tiến hành thường xuyên và ưu tiên phòng ngừa ô nhiễm, sự cố, suy thoái môi trường

Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng thành phần môi trường, được hưởng lợi từ môi trường có nghĩa vụ đóng góp tài chính cho bảo vệ môi trường

Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân gây ô nhiễm, sự cố và suy thoái môi trường phải khắc phục, bồi thường thiệt hại và trách nhiệm khác theo quy định của pháp luật (Quốc hội, 2014)

Ngoài ra, việc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới phải tuân thủ theo nguyên tắc trong quán lý môi trường nói chung và nguyên tắc xây dựng nông thôn mới, theo đó:

- Hướng tới sự phát triển bền vững Nguyên tắc này quyết định mục đích của việc thực hiện tiêu chí môi trường Để giải quyết nguyên tắc này, công tác thực hiện tiêu chí môi trường phải tuân thủ những nguyên tắc của việc xây dựng một xã hội bền vững Nguyên tắc này cần được thể hiện trong quá trình xây dựng

và thực hiện đường lối, chủ trương, luật pháp và chính sách nhà nước, ngành và địa phương

- Kết hợp các mục tiêu quốc tế - quốc gia - vùng lãnh thổ và cộng đồng dân

cư trong việc thực hiện tiêu chí môi trường Môi trường không có ranh giới không gian, do vậy sự ô nhiễm hay suy thoái thành phần môi trường ở quốc gia, vùng lãnh thổ sẽ có ảnh hưởng trực tiếp tới quốc gia khác và các vùng lãnh thổ

khác Để thực hiện được nguyên tắc này, các quốc gia cần tích cực tham gia và tuân thủ các công ước, hiệp định quốc tế về môi trường, đồng thời với việc ban hành các văn bản quốc gia về luật pháp, tiêu chuẩn, quy định Việc kết hợp các mục tiêu này được thực hiện thông qua các quy định luật pháp, các chương trình hành động, các đề tài hợp tác quốc tế và khu vực

Sơ đồ 2.1 Nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông

thôn mới

Nguồn: Phan Như Thúc (2002)

- Thực hiện tiêu chí môi trường xuất phát từ quan điểm tiếp cận hệ thống

và cần được thực hiện bằng nhiều biện pháp và công cụ tổng hợp đa dạng và thích hợp Các biện pháp và công cụ thực hiện tiêu chí môi trường rất đa dạng: luật pháp, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách, khoa học, kinh tế, công nghệ, v.v Mỗi loại biện pháp và công cụ trên có phạm vi và hiệu quả khác nhau trong từng trường hợp cụ thể Ví dụ, để BVMT trong nền kinh tế thị trường, công

cụ kinh tế có hiệu quả tốt hơn Trong khi đó, trong nền kinh tế kế hoạch hóa thì công cụ luật pháp và chính sách có các thế mạnh riêng Thành phần môi trường ở các khu vực cần bảo vệ thường rất đa dạng, do vậy các biện pháp và công cụ

BVMT cần đa dạng và thích hợp với từng đối tượng

- Phòng ngừa tai biến, suy thoái môi trường cần được ưu tiên hơn việc phải

xử lý hồi phục môi trường nếu để xảy ra ô nhiễm Phòng ngừa là biện pháp ít tốn kém hơn xử lý, nếu để xảy ra ô nhiễm Ví dụ: phòng ngừa bướu cổ bằng biện pháp sử dụng muối iốt ít tốn kém hơn giải pháp chữa bệnh bướu cổ khi nó xảy ra với dân cư Ngoài ra, khi chất ô nhiễm tràn ra môi trường, chúng có thể xâm nhập vào tất cả các thành phần môi trường và lan truyền theo các chuỗi thức ăn

và không gian xung quanh Để loại trừ các ảnh hưởng của chất ô nhiễm đối với con người và sinh vật, cần phải có nhiều công sức và tiền của hơn so với việc thực hiện các biện pháp phòng tránh

- Người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter Pays Principle - PPP) Đây là nguyên tắc thực hiện tiêu chí môi trường do các nước OECD đưa ra Nguyên tắc được dùng làm cơ sở xây dựng các quy định về thuế, phí, lệ phí môi trường và các quy định xử phạt hành chính đối với các vi phạm về thực hiện tiêu chí môi trường Dực trên nguyên tắc này, các nước đưa ra các loại thuế như thuế năng lượng, thuế cacbon, thuế SO2 Nguyên tắc trên cần thực hiện phối hợp với nguyên tắc người

sử dụng trả tiền, với nội dung là người nào sử dụng các thành phần môi trường thì phải trả tiền cho việc sử dụng và các tác động tiêu cực đến môi trường do việc sử dụng đó gây ra Phí rác thải, phí nước thải và các loại phí khác là các ví dụ về nguyên tắc người sử dụng phải trả tiền (Phan Như Thúc, 2002)

2.1.3 Nội dung thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới 2.1.3.1 Quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng thực hiện tiêu chí môi trường

Để việc thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn phù hợp theo tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới vấn đề quy hoạch được cơ sở hạ tầng thực hiện tiêu chí môi trường cần được đặt lên hàng đầu Nếu quy hoạch không đi trước một bước và không có chất lượng không thể thực hiện hiệu quả việc thực hiện tiêu chí môi trường

Quy hoạch cơ sở hạ tầng phục vụ thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn bao gồm:

Thứ nhất, Quy hoạch, xây dựng công trình cung cấp nước sạch cho địa phương nhằm đảm bảo cung cấp nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia cho các hộ dân Bên cạnh đó, cần quy hoạch, xây dựng hệ thống cung cấp nước

sạch đến từng hộ dân, đảm bảo tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch

Thứ hai, bố trí, sắp xếp các khu chức năng, sản xuất, dịch vụ; hạ tầng môi trường trên địa bàn, theo tiêu chuẩn nông thôn mới, gắn với đặc thù, tiềm năng, lợi thế của từng địa phương; được mọi người dân của xã trong mỗi làng, mỗi gia đình ý thức đầy đủ, sâu sắc và quyết tâm thực hiện

Thứ ba, quy hoạch, xây dựng hệ thống công viên cây xanh, hồ nhân tạo và trồng xây xanh công cộng, đường giao thông và các trục giao thông chính nội đồng, đảm bảo phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp

Thứ tư, quy hoạch, xây dựng Nghĩa trang nhân dân phục vụ cho việc chôn cất của nhân dân trong xã hoặc cụm xã Việc quy hoạch cần phải đảm bảo khoảng cách ly vệ sinh của nghĩa trang đối với khu dân cư ≥100m; diện tích đất xây dựng cho mỗi mộ chôn cất

Thứ năm, quy hoạch, xây dựng hệ thống các khu xử lý rác thải, các bãi rác tập trung đảm bảo các yếu tố: Khoảng cách từ bãi chôn lấp đến các khu vực dân

cư, giải trí, các dòng chảy, thủy vực và các địa điểm sản xuất nông nghiệp và đô thị Các tầng nước ngầm hiện hữu, các nguồn nước mặt và các khu bảo tồn thiên nhiên trong khu vực Điểu kiện địa chất, điểu kiện thủy văn trong khu vực Các rủi ro do ngập lụt, sụt lún, lở đất, tuyết lở tại địa điểm dự kiến bãi rác Việc bảo

vệ di sản thiên nhiên và văn hóa trong khu vực (Tăng Minh Lộc và cs, 2010) 2.1.3.2 Thành lập ban chỉ đạo cấp huyện về xây dựng nông thôn mới

Ban Chỉ đạo của huyện do đồng chí Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện làm Trưởng ban; Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện là Phó Trưởng ban Thành viên gồm lãnh đạo các phòng, ban có liên quan của địa phương;

Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (hoặc Phòng Kinh tế) là cơ quan thường trực điều phối, giúp Ban Chỉ đạo huyện thực hiện Chương trình trên địa bàn

Cấp xã: thành lập Ban Thực hiện tiêu chí xây dựng nông thôn mới xã do Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã làm Trưởng ban; Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã

là Phó Trưởng ban Thành viên là một số đại diện cơ quan chuyên môn và đại diện một số Ban, ngành, đoàn thể chính trị xã (Ban chỉ đạo TW chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, 2010)

Ban Chỉ đạo huyện có trách nhiệm chỉ đạo, thực hiện tiêu chí, điều hành việc thực hiện các nội dung của Chương trình NTM trên phạm vi địa bàn:

- Hướng dẫn, hỗ trợ xã rà soát, đánh giá thực trạng nông thôn; tổng hợp chung báo cáo Ban Chỉ đạo tỉnh;

- Hướng dẫn, hỗ trợ xã xây dựng đề án xây dựng NTM; giúp UBND huyện tổ chức thẩm định và phê duyệt đề án theo đề nghị của UBND xã

- Giúp UBND huyện quyết định đầu tư, phê duyệt báo cáo kinh tế - kỹ thuật (KTKT) các công trình được ngân sách nhà nước hỗ trợ trên 03 (b a tỷ đồng trong tổng giá trị của công trình;

- Tổng hợp kế hoạch thực hiện các nội dung của Chương trình xây dựng NTM trên địa bàn hàng năm và 5 năm báo cáo Ban Chỉ đạo tỉnh

Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (hoặc Phòng Kinh tế) là cơ quan thường trực điều phối, giúp Ban Chỉ đạo huyện thực hiện Chương trình xây dựng NTM trên địa bàn (Bộ Kế hoạch & Đầu Tư, Bộ Tài Chính, Bộ Nông nghiệp

hỗ trợ nông dân sản xuất hàng hóa, chiếm lĩnh thị trường trong nước và từng bước vươn ra thị trường khu vực và quốc tế; đầu tư kiên cố hóa kênh mương, công trình thủy lợi; đầu tư xây dựng giao thông nông thôn, giao thông nội đồng; đầu tư, hỗ trợ phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường, an ninh trật

tự trên địa bàn nông thôn, Đây là những tiền đề quan trọng để triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới

Tuyên truyền thông qua các phương tiện thông tin đại chúng như Đài Phát thanh - Truyền hình, báo, tạp chí, Cổng thông tin điện tử của các tỉnh, thành phố, các bộ, ban, ngành, đoàn thể trung ương và địa phương được triển khai một cách

đa dạng, phong phú Thông qua đó, các chủ trương, chính sách và phương pháp

tiến hành xây dựng nông thôn mới được thông tin, phổ biến sâu rộng, kịp thời đến cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân để hệ thống chính trị và người dân hiểu

rõ mục đích, ý nghĩa, tầm quan trọng, nội dung, tư tưởng chỉ đạo, cơ chế chính sách của Đảng, Nhà nước về xây dựng nông thôn mới (Trần Việt Dũng, 2016) Mục tiêu của công tác tuyên truyền, vận động toàn dân bảo vệ môi trường trong xây dựng nông thôn mới là:

- Để mọi cán bộ và người dân hiểu về tầm quan trọng của chương trình xây dựng nông thôn mới trong đó có việc bảo vệ môi trường trong xây dựng nông thôn mới: đây là chương trình phát triển nông thôn toàn diện, bền vững với mục đích nâng cao nhanh cuộc sống vật chất và tinh thần của cư dân nông thôn

- Hiểu rõ chương trình xây dựng NTM không phải là dự án xây dựng cơ bản mà đây là một chương trình phát triển tổng hợp về kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội

- Hiểu rõ vai trò của cộng đồng là chủ thể xây dựng NTM tại địa bàn, lấy nội lực là căn bản…, hiểu kỹ nội dung, phương pháp, cách làm và tự tin đứng lên làm chủ, tự giác tham gia và sáng tạo trong tổ chức thực hiện (Ban chỉ đạo TW chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, 2010)

2.1.3.4 Tổ chức thực hiện các quy chuẩn về thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn mới

Thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới là tiêu chí số

17 trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới Môi trường đóng một

vị trí quan trọng trong thực hiện Tuy nhiên, đây là một trong những tiêu chí khó thực hiện trong xây dựng nông thôn mới Đối với từng địa phương, tuy đặc thù của mình để xây dựng các quy chuẩn và triển khai thực hiện cho phù hợp

Có 5 vấn đề lớn trong tiêu chí về môi trường được quy định trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới Đó là, tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia; các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường; không có các hoạt động gây suy giảm môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; nghĩa trang được xây dựng theo quy hoạch; chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định

2.1.3.5 Huy động nguồn lực tham gia xây dựng và thực hiện tiêu chí môi trường

Trước khi bắt tay vào xây dựng nông thôn mới, mỗi người dân phải ý thức

rõ mô hình nông thôn mới mà mình sẽ chung tay, đồng sức, đồng lòng xây dựng

Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam đặc vị trí quan trọng của công tác bảo vệ môi trường trong hoạt động phát triển kinh tế, xã hội Quan điểm này được thể hiện rõ trong Chỉ thị số 36/CT-TW ngày 25-6/1998: “Bảo vệ môi trường là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân”

Quyết định số 256/2003/QĐ-TTg, ngày 2-12-2003 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chiến lược Bảo vệ môi trường Quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020 cũng nhấn mạnh: “Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ của toàn xã hội, của các cấp, các ngành, các tổ chức, cộng đồng và mọi người dân”

Các tổ chức bao gồm nhiều loại hình, như các tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị- xã hội, tổ chức xã hội- nghề nghiệp, tổ chức xã hội Cộng đồng có thể hiểu theo nghĩa rộng trên phạm vi toàn xã hội, nhưng thông thường được hiểu là cộng đồng ở cơ sở, tức là nhóm người sống tại cùng một địa phương hoặc dưới sự thực hiện tiêu chí của cùng một chính quyền địa phương Các tổ chức, cộng đồng, tuy có tính chất và đặc điểm khác nhau, nhưng đều phát huy vai trò trong hoạt động bảo vệ môi trường

Theo Luật Bảo vệ môi trưởng năm 2014 của Việt Nam một trong những chính sách của Nhà nước về bảo vệ môi trường là tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân tham gia hoạt động bảo vệ môi trường; kiểm tra, giám sát việc thực hiện hoạt động bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật… Đồng thời, những hoạt động bảo vệ môi trường được khuyến khích trong đó có Truyền thông, giáo dục và vận động mọi người tham gia bảo vệ môi trường, giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và đa dạng sinh học (Quốc hội, 2014)

Vai trò bảo vệ môi trường được thể hiện qua việc đóng góp cả vật chất, lao động của toàn xã hội vào thực hiện xây dựng và thực hiện tiêu chí môi trường, cụ thể:

Huy động, liên kết với các doanh nghiệp xây dựng công trình cung cấp nước sạch và hệ thống cung cấp nước sạch đến từng cụm dân cư nhằm đảm bảo cung cấp nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn Quốc gia Việc liên kết có thể theo hình thức BOT

Bố trí, di chuyển các doanh nghiệp, các tổ chức sản xuất di chuyển đến các khu chức năng, sản xuất, dịch vụ; hạ tầng môi trường trên địa bàn nhằm hạn

chế ô nhiễm môi trường trong khu dân cư Đồng thời vận động các tổ chức sản xuất ký cam kết bảo vệ môi trường

Huy động người dân tham gia xây dựng hệ thống công viên cây xanh, hồ nhân tạo và trồng xây xanh công cộng, đường giao thông và các trục giao thông chính nội đồng

Vận động người dân hiến đất để mở rộng đường giao thông nông thôn và

xã hội hóa nhà nước và nhân dân cùng làm để xây dựng Nghĩa trang nhân dân phục vụ cho việc chôn cất của nhân dân trong xã hoặc cụm xã

Vận động hiến đất, góp vốn, công sức xây dựng khu xử lý rác thải, các bãi rác tập trung Xây dựng các đội tự quản giữ gìn vệ sinh thôn, xóm Vận động nhân dân đóng góp hàng năm để trả tiền thu gom rác thải góp phần giảm ô nhiễm môi trường

2.1.3.6 Kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng nông thôn mới

Việc triển khai có hiệu quả các nội dung về thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn luôn là một thách thức đối với các địa phương Kể từ khi Luật bảo vệ môi trường hiện hành được thông qua lần thứ nhất năm 2005 và lần thứ 2 năm

2014, lực lượng cảnh sát môi trường đã được thành lập Đây là một bước tiến lớn trong công tác bảo vệ môi trường Tuy nhiên, điều quan trọng là làm sao phải thu hút được những người dân tham gia bảo vệ môi trường mới có hiệu quả Thực hiện tiêu chí môi trường cần được thực hiện tốt theo phương châm: “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”

Thực tế hiện nay, các tổ chức quần chúng ở tất cả các cấp - từ trung ương đến địa phương - và các nhóm công dân khó có thể tiếp cận được các dự thảo báo cáo đánh giá tác động môi trường và thậm chí cả các bản báo cáo đã được phê duyệt

Do đó, trong thời gian tới để việc thực hiện giám sát, đánh giá môi trường khả thi cần công khai công khai các báo cáo đánh giá tác động môi trường trên trang tin điện tử của mình, để các nhóm dân cư có thể giám sát xem các biện pháp nêu trong báo cáo đã thực sự được thực hiện chưa

Cần xây dựng cơ chế quy định rõ hơn các quyền và nghĩa vụ của người dân, các nhóm cộng đồng dân cư không chính thức và các tổ chức chính trị - xã hội tham gia vào công tác bảo vệ môi trường Đối với các “tổ chức, cá nhân đã

gây ra những tổn hại nghiêm trọng cho môi trường làm ảnh hưởng xấu lâu dài tới môi trường và sức khỏe của con người, thì tùy theo mức độ phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại và phục hồi môi trường theo quy định của Chính phủ”

Tuy nhiên, thực tế hiện nay, các hộ gia đình rất khó giám định và làm các bản đánh giá về các thiệt hại như vậy, cũng như sử dụng các bản đánh giá này để thực hiện thành công, đặc biệt trong trường hợp họ không có nhiều tiền, thời gian

và kiến thức về khoa học và pháp lý bị hạn chế Do dó, chính quyền địa phương cần có cơ chế hỗ trợ cộng đồng dân cư trong việc giám sát, đánh giá tác động môi trường

Với việc triển khai các dự án xây dựng công trình bảo vệ môi trường cần huy động sự tham gia giám sát của người dân từ khâu quy hoạch, thiết kế, triển khai xây dựng và vận hành

2.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện tiêu chí môi trường nông thôn mới

Thực hiện tiêu chí môi trường trong quá trình phát triển kinh tế nông thôn ngày càng được đặt ra Thực tế trong những năm qua chúng ta tập trung nhiều vào mục tiêu phát triển kinh tế, việc thu hút các cơ sở sản xuất vào khu vực nông thôn đã giúp cho hàng vạn lao động nông thôn có việc làm ổn định với mức thu nhập khá; làm tăng giá trị tổng sản phẩm hàng hoá cho nền kinh tế; đa dạng hoá kinh tế nông thôn và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá Các kết quả đó là bằng chứng cho một hướng đi đúng góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực nông thôn Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được thì tình trạng ô nhiễm môi trường đã trở lên bức xúc 2.1.4.1 Chất lượng công tác quy hoạch

Hiện nay các khu vực sản xuất ở liền và xen kẽ với khu dân cư, việc quy hoạch không có, hạ tầng cơ sở đã hư hỏng hoặc có làm mới nhưng lại chắp vá và không có quy hoạch để đảm bảo vệ sinh môi trường Hàng ngày ô nhiễm từ khâu sản xuất đã ảnh hưởng trực tiếp đến người dân Người lao động ở trong các cơ sở sản xuất hầu như phải hứng chịu trọn vẹn những loại ô nhiễm do việc nhà ở của mình cũng là công xưởng sản xuất, hoặc cơ sở sản xuất quá gần, cuối hướng gió với các hộ gia đình Việc không có quy hoạch và hạ tầng cơ sở cũ kỹ càng làm cho ô nhiễm môi trường trở lên trầm trọng do không xử lý được chất thải từ các khu sản xuất và sinh hoạt của người dân, các chất thải bị lắng đọng không có chỗ