Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo thông qua dạy học chương halogen hóa học 10

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG HALOGEN HÓA HỌC 10 .... Một số phương pháp và kĩ thuật

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

======

LÊ THỊ MINH THU

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

VÀ SÁNG TẠO THÔNG QUA DẠY HỌC

CHƯƠNG HALOGEN HÓA HỌC 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

======

LÊ THỊ MINH THU

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

VÀ SÁNG TẠO THÔNG QUA DẠY HỌC

CHƯƠNG HALOGEN HÓA HỌC 10

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 814 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS PHẠM THỊ BÍCH ĐÀO

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

TS Phạm Thị Bích Đào

ọ

ọ ọ S N

ọ S ọ ọ ọ S N

ọ

X ọ ọ

ọ T PT L T V T PT L Q T PT P ọ

X

ọ

M ọ

T

Lê Thị Minh Thu

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BIỂU BẢNG

DANH MỤC ĐỒ THỊ VÀ H NH V

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Giả thuyết khoa học 3

7 Dự kiến đóng góp mới của luận văn 4

8 Cấu trúc của luận văn 4

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG HALOGEN HÓA HỌC 10 5

1.1 Lịch sử nghiên cứu 5

1.2.1 Năng lực 7

1.2.2 Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo 8

1.3 Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh 10

1.3.1 Một số phương pháp dạy học tích cực 10

1.3.2 Một số kĩ thuật dạy học tích cực 17

1.4 Thực trạng dạy học hóa học chương Halogen, Hóa học 10 và vấn đề phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung

học phổ thông 22

1.4.1.Mục đích điều tra 22

1.4.2 Đối tượng điều tra 22

1.4.3 Phương pháp điều tra 22

1.4.4 Nội dung điều tra 23

1.4.5 Thu thập kết quả và đánh giá kết quả điều tra 23

Tiểu kết chương 1 31

CHƯƠNG 2 BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG HALOGEN HÓA HỌC 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 32

2.1 Phân tích mục tiêu, chương trình và đặc điểm về phương pháp dạy học chương Halogen, Hóa học 10 32

2.1.1 Mục tiêu của chương Halogen, Hóa học 10 32

2.1.2 Cấu trúc chương Halogen, Hóa học 10 33

2.1.3 Đặc điểm về phương pháp dạy học chương Halogen 34

2.2 Thiết kế công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trung học phổ thông trong dạy học hóa học 36

2.2.1 Cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trung học ph th ng th ng qua các ch số hành vi 36

2.2.2 Biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trong dạy học chương Halogen, Hóa học 10 37

2.2.3 Thiết kế c ng cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trung học ph th ng trong dạy học chương Halogen, Hóa học 10 41

2.3 Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học chương Halogen – Hóa học 10 46

2.3.1 Định hướng xác định các biện pháp 46

2.3.2 Biện pháp 1: Vận dụng phương pháp dạy học theo góc 46

2.3.3 Biện pháp 2: Vận dụng phương pháp dạy học dự án 55

2.3.4 Biện pháp 3: Sử dụng bài tập nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo 65

Tiểu kết chương 2 77

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 78

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 78

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 78

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 78

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm 78

3.3 Cách tiến trình thực nghiệm sư phạm 79

3.3.1 T chức thực nghiệm 79

3.3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 80

3.4 Kết quả thực nghiệm 81

3.4.1 ết quả ph n tích điểm của bài kiểm tra hóa học 81

3.4.2 ết quả bảng kiểm quan sát đánh giá cho giáo viên, phiếu tự đánh giá mức độ phát triển năng lực và phiếu tự đán giá sản ph m của học sinh 87

Tiểu kết chương 3 95

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 96

2 Kiến nghị và đề xuất 97

3 Hướng phát triển của đề tài 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

DANH MỤC BIỂU BẢNG

N

ọ ọ ổ 9

N ọ 33

QV S 36

X NL QV ST 38

4 NL QV ST V 42

Bảng 2.5 Phiếu tự đánh giá NL GQVĐ & ST của HS trong giờ học

44 6 P ọ 45

7 ụ ọ 47

ở 47

8: D ụ 56

D 79

K 79

ọ X 81

4 ọ X 82

ọ X ở 82

6 P ọ ọ 84

7 K 86

8 K V 88

9 K 8 – T T PT L T V – P - Q N 88

K 2 – T T PT L Q – P - Q N 89

K 1 – T T PT P – P - Q N 90

91

ọ 91

DANH MỤC ĐỒ THỊ VÀ H NH V

83

T PT L T V 83

84

T PT L Q 84

84

T PT P 84

Hình 3.4 T PT L T V 85

T PT L Q 85

6 T PT P 85

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

ụ ằ

ị 8 XI õ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học.” M

ổ ụ

ụ ừ ị

ọ V ị

ọ S ọ ổ ụ ổ

ụ ụ ổ ổ 8 7 7 ọ ụ T

Ch ụ ổ S

ọ ụ

ọ

ụ ị õ ặ

S V NL õ S QV ST S ọ

ọ PPD T

V ụ S ĩ

man ọ

ặ ọ ọ ừ

ừ ụ D V

PPD S

S ặ

V ù

ụ ị : “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo th ng qua dạy học chương Halogen hóa học 10” 2 Mục đích nghiên cứu S ụ PPD T D D QV … ọ

halogen ọ ằ NL QV & ST cho S

ọ ổ D ị

S 3 Nhiệm vụ nghiên cứu T ở ụ ụ :

3.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn N : N

QV ST

NL QV ST ổ PPD ọ S T PT N : ọ - ọ NL QV ST S 3.2 Đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trong dạy học chương Halogen, Hóa học 10 S ụ PPD ọ ọ QV ọ ọ ọ ĩ ọ KTD

ọ ằ NL QV

& ST cho HS

3.3 Thiết kế và sử dụng bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề

và sáng tạo trong dạy học chương Halogen, Hóa học 10

V S …

3.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số trường trung học phổ thông kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

6 Giả thuyết khoa học

N ụ PPD KTD

ụ ụ ù

- T ụ ụ NL QV & ST ọ

ọ ọ PPD

8 Cấu trúc của luận văn

N ở ị L :

T ằ NL S

ổ ụ : TS T ị T ặ TSK N P S TS P

T ị Q ỳ M Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực theo quan điểm phân hóa trong dạy học phần hóa học phi kim ở trung học phổ thông L T ĩ K ọ ụ T SP N T

õ ở

ọ ọ T PT

N T ị P T 6 Vận dụng dạy học dự án trong dạy học phần hóa học hữu cơ ở trường THPT miền núi phía Bắc nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh L T ĩ K ọ ụ T SP

N T õ ở

ọ ọ ọ ọ

T T ị T T 8 Rèn luyện năng lực sáng tạo cho học sinh trong dạy học hóa học chương Oxi – Lưu huỳnh (lớp 10 – Ban nâng cao) L

N T ị N ọ T 4 Dạy học chương Oxi – Lưu huỳnh Hóa học

10 với học sinh trung bình - yếu theo định hướng phát triển năng lực L

1.2 Năng lực, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Theo [31]: “ NL là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện

một hoạt động nào đó; là ph m chất tâm sinh lí và trình độ chuyên môn tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao”

T M – N V : “NL là khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề trong các tình huống thay đổi thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm c ng như s n sàng hành động” [1]

T ổ ổ 7: “NL là thuộc tính cánhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất s n có và quá trình học tập, rèn luyện cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể”[8]

ụ ổ S NL õ : N NL

ọ ụ : NL ọ NL NL ; N NL

ọ ụ ị

N NL ụ

ĩ

ặ NL : ụ ; ổ

ụ D

1.2.2 Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

1.2.2.1 Năng lực giải quyết vấn đề

“GQVĐ là khả năng suy nghĩ và hành động trong những tình huống không có quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường có s n Người GQVĐ có thể ít nhiều xác định được mục tiêu hành động, nhưng không phải ngay lập tức biết cách làm thế nào để đạt được nó Sự am hiểu tình huống vấn đề, và lý giải dần để đạt mục tiêu đó trên cơ sở việc lập kế hoạch và suy luận tạo thành quá trình GQVĐ” [24]

NL QV ổ NL ở ĩ

ọ ằ ụ bài toán

T ị ĩ PISA, 2012: “NL GQVĐ là khả năng của một cá nhân hiểu và giải quyết tình huống vấn đề khi mà giải pháp giải quyết chưa

rõ ràng Nó bao gồm sự s n sàng tham gia vào giải quyết tình huống vấn đề đó – thể hiện tiềm năng là công dân tích cực và xây dựng”

Vì vậy, NL GQVĐ là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận thức, hành động và thái độ, động cơ, xúc cảm để giải quyết những tình huống vấn đề

mà ở đó không có s n quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường [6]

1.2.2.2 Năng lực sáng tạo

S: “Năng lực sáng tạo là các khả năng của học sinh hình thành ý tưởng mới, đề xuất được các giải pháp mới hay cải tiến cách làm mới một sự vật, có các giải pháp khác nhau để giải quyết một vấn đề, sự tò mò, thích đặt các câu hỏi

để khám phá sự thật xung quanh, năng lực tưởng tượng và tư duy sáng tạo ” [7]

N ở NL

QV ST : Là khả năng của học sinh vận dụng một cách hiệu quả các kiến thức, kĩ năng, thái độ để tìm ra nhiều giải pháp theo các hướng khác nhau sao cho phù hợp với thực tế để giải quyết vấn đề

1.2.2.3 Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

T ổ ổ 7 [8]

NL QV ST S T PT :

Bảng 1.1 Những biểu hiện/ tiêu chí của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trung học phổ thông Năng lực thành phần Biểu hiện/ tiêu chí P

õ

P nêu và phân T V ọ

T

ặ ị

; K

; Q ụ ; S

N ở

X ị õ ở ừ

; P

ở

ọ pháp T õ ;

QV ; L ọ ù

khai ý ở

N ở ọ ; S ĩ ; T

ở ; ở ; N

ổ ổ ;

T

QV T QV ; S

QV ụ

1.3 Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh

1.3.1 Một số phương pháp dạy học tích cực

1.3.1.1 Dạy học theo góc

a Khái niệm

Theo [30], “Dạy học theo góc là các HS của một lớp học được học tại các vị trí/khu vực khác nhau để thực hiện các nhiệm vụ được giao trong một môi trường học tập có tính khuyến khích hoạt động và thúc đẩy việc học tập Các hoạt động có tính đa dạng cao về nội dung và bản chất, hướng tới việc thực hành, khám phá và thực nghiệm”

b Quy trình thực hiện học theo góc

b.1: Giai đoạn chuẩn bị: gồm 2 bước

Bước 1: Xem

ọ

Nội dung: V ị ọ ù ọ ổ S ọ

Thời gian học tập: V

S ụ ọ ọ …

h ng gian lớp học: ọ

Sĩ số: ổ ọ

S ở - 40 HS ù

Ý thức và khả năng học độc lập của HS Bước 2: T

ọ Đặt tên góc: õ ặ ù ọ ở

S T ụ ở ị

ở

ọ ụ ọ …

ọ ị ọ ọ

ù ọ S

Tính tự lực cao của người học N ọ

D : QV QV

d Ƣu, nhƣợc điểm của dạy học dự án

* Ưu điểm

ặ D D PPD :

-

- K ọ ọ ; P ; P ; R NL ; R ; R NL ;

- D D ù

1.3.1.3 Sử dụng bài tập trong dạy học hóa học

a Khái niệm bài tập hóa học

T ừ V S ụ

ọ ằ PP ọ [ ]

ọ ụ

ọ S ụ ĩ

b Ý nghĩa của bài tập hóa học trong dạy học tích cực

T D ọ S

ụ ọ ụ

+ R HS ĩ ọ ằ

ọ ọ … N

ĩ ụ ĩ

ổ S…

+ R ụ

+ R ĩ ụ ọ

- Ý nghĩa phát triển

P ở S NL minh và sáng

- Ý nghĩa giáo dục

R S

ọ ọ ụ

ổ ọ

- D :

- D : ị ị

- D :

- D ụ ọ : ĩ

- D : ;

ở

- D S: ụ

ụ

- Từ ừ

T

- ụ “ ổ ”

õ

M

ổ K ụ ù

K N

W N

L N

ọ

N

ở

- K S ọ

ặ

- ở N : “ ?” - S “ ”

ở

- N ổ S L

ị ở

- K S ở

W ừ ọ

* Ưu điểm

- T ọ S ọ

“Động não (Công não) là một kỹ thuật nhằm huy động những tư tưởng mới

m , độc đáo về một chủ đề của các thành viên trong thảo luận Các thành viên được

cổ v tham gia một cách tích cực, không hạn chế các ý tưởng (nhằm tạo ra sự cộng hưởng và tạo ra cơn lốc các ý tưởng)”[4]

* Các bước tiến hành theo sơ đồ sau:

- P ụ PPD : PPD PPD

- N GV ọ NL QV ST cho HS ọ

1.4.2 Đối tượng điều tra

1.4.5 Thu thập kết quả và đánh giá kết quả điều tra

1.4.5.1 Kết quả điều tra với giáo viên

Mức độ quan tâm của GV đến việc phát triển NL cho HS đặc biệt là NL GQVĐ và ST, mục tiêu dạy học theo định hướng phát triển NL của GV

37/ 46,25

Từ V NL S ặ

NL QV ST ọ ọ ở

60 57.5 46.25

87.5

85 58.75

NL thực hành thí nghiệm hóa học

NL vận dụng các kiến thức hóa học vào giải …

NL tính toán trong hóa học

NL sử dụng ngôn ngữ trong hóa học

NL sử dụng công nghệ thông tin

21.25 38.75 31.25

8.75

25 37.5

Q :

T ọ ọ V PPD PPD QV …

T ọ ụ

V ọ ụ ọ ọ

GV khi nên KTDH ặ KT duy trong ọ ụ xuyên KTDH

Những khó khăn mà GV gặp phải khi sử dụng PPDH theo góc và PPDH

52.5 68.75

75 81.25 43.75

47.5 31.25

25 18.75 56.25

75 67.5

42.5 47.5

25 32.5

GV chưa nắm rõ được nội dung của …

Khó đánh giá sự tham gia của cá

Trình độ HS còn hạn chế

Mất nhiều thời gian

PPDH DỰ ÁN

T

S

ọ ọ S ụ N V

ụ S

GV đánh giá mức độ biểu hiện NL GQVĐ và ST của HS theo bảng sau:

M : ; M : ; M : ; M : T

40

60 42.5 12.5

27.5

55 68.75 67.5

60 12.5

20

10 6.25 8.75 12.5 2.5 18.75

Đánh giá các hoạt động trên lớp

Đánh giá thông qua hoạt động học …

Đánh giá thông qua hồ sơ học tập

Bảng kiểm quan sát

HS đánh giá lẫn nha

HS tự đánh giá Đánh giá thông qua bài kiểm tra

Đánh quá thông qua kiểm tra vấn đáp

Nhận xét: Q V

NL S ặ NL QV & ST GV

ổ PPDH, PPDH KTDH gian trong N

V ọ ặ ụ

ọ S ặ

1.4.5.2 Kết quả điều tra với học sinh

Về thái độ của HS với môn Hóa học trong các trường được khảo sát Rất thích

HS/ %

Thích HS/ %

Bình thường HS/ %

Không thích HS/ %

Cách tổ chức hoạt động học tập

Mức độ Rất

thường xuyên

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Chưa bao giờ

Tiểu kết chương 1

T ở :

T ọ ọ ị

2 V ổ PPD ằ NL QV & ST S T PT

ị ổ D ổ