TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8.TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8.TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8.TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8.TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8.TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8.
Trang 1“TÍCH HỢP GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THCS
THÔNG QUA DẠY HỌC BỘ MÔN SINH HỌC 8”
Theo hướng phát triển các phương pháp dạy học tích cực nhằm đào tạonhững con người năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội Nên việclồng ghép giáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua môn sinh học là mộtyêu cầu thiêt thực Cần tổ chức cho học sinh được tham gia các hoạt động đểchủ động nghiên cứu và khai thác kiến thức là việc làm rất cần thiết Hìnhthành kĩ năng thông qua kiến thức đã học là khích thích trí thông minh, ócsáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế để các em được trảinghiệm
Trường THCS Hồng Châu vùng quê thuần nông, điều kiện kinh tế địaphương còn nhiều khó khăn Chính vì vậy, nhiều học sinh có bố mẹ đi làm ăn
xa nhà hàng năm trời Các em học sinh thường ở nhà với ông, bà nênhạn chếtrong điều kiện chăm sóc, bảo ban hướng dẫn học tập Ở lứa tuổi vị thànhniên, các em còn ít được tư vấn kĩ năng ứng phó với những tình huống bấtngờ xảy ra trong cuộc sống và kĩ năng ứng xử trong các mối quan hệ gia
Trang 2đình và quan hệ xã hội Vì vậy thiếu kỹ năng sống lứa tuổi này là một điều tấtyếu Các em chưa bao giờ được dạy cách đương đầu với những khó khăntrong cuộc sống, thiếu hiểu biết về giá trị của cuốc sống Không có khả năngtham gia các hoạt động hợp tác, chia sẽ cùng bạn bè trong lớp học, không tựnói được những ý nghĩ của mình.
Chính vì vậy bản thân tôi có những trăn trở suy nghĩ và xây dựng nên
đề tài:“Tích hợp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THCS thông qua dạy học bộ môn sinh học 8”
Trang 3II.CƠ SỞ LÍ LUẬN:
1.Mục tiêu giáo dục:
Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàndiện, có tri thức, có đạo đức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thànhvới lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡngnhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sựnghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Mục tiêu này đã được nêu trong cácnghị quyết của Đảng và luật giáo dục đó là giáo dục con người thành nhântrước khi thành tài
2.Mục tiêu dạy học bộ môn:
Môn sinh học lớp 8 là môn học nghiên cứu về cấu tạo, sinh lí, chứcnăng của các cơ quan, hệ cơ quan trong cơ thể con người và sự thống nhấtcủa cơ thể.Trong quá trình học, các em nắm được cấu tạo, sinh lí và chứcnăng của các cơ quan chính trong cơ thể của mình.Từ đó, học sinh cũng cóthể giải thích được những thắc mắc của bản thân
Từ lẽ đó môn học này có nhiệm vụ giáo dục trí dục, kỹ năng và thái độsống, trong đó việc giáo dục kỹ năng sống là một yêu cầu quan trọng.Chính
vì vậy tôi đã chọn và nghiên cứu vấn đề này trong chuyên đề của mình
3.Nguyên lí giáo dục:
Nguyên lí cốt lõi của giáo dục trong nhà trường THCS là học đi đôi vớihành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận gắn liền với thực tiễn,giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội để tạo
ra con người Việt Nam có tri thức, phẩm chất đạo đức và thành thục về kĩnăng làm việc, kĩ năng sống Chính vì vậy giáo dục kĩ năng sống trong các
Trang 4bộ môn khoa học trong chương trình giáo dục THCS nói chung và môn sinhhọc nói riêng là nhiệm vụ vô cùng quan trọng và cần thiết.
III CƠ SỞ THỰC TIỄN :
1 Thực trạng của vấn đề:
Giáo dục kĩ năng sống là một trong nội dung của phong trào xây dựngtrường học thân thiện, học sinh tích cực.Là yêu cầu, là xu hướng của xã hộihiện đại trong thế giới đang toàn cầu hóa như hiện nay
Bên cạnh đó khả năng đáp ứng của bộ môn sinh học đặc biệt sinh học
8 đối với chuyên đề này là rất lớn, tin tưởng đội ngũ giáo viên của chúng ta
có thể tiếp cận và thực hiện được
Thực tế việc giáo dục toàn diện cho học sinh, trong đó có kĩ năng sống
ở nước ta còn hạn chế Các trường THCS còn quan niệm dạy học là dạy kiếnthức chứ chưa dạy các em thái độ, kĩ năng ứng xử trong các mối quan hệ(với con người, với môi trường thiên nhiên ) Hơn nữa, giáo viên bộ mônvới 45 phút còn phải lo chuyển tải đầy đủ các nội dung bài dạy.Trong thờigian qua nhiệm vụ này được xem là của giáo viên chủ nhiệm.Trong khi đógiáo viên chủ nhiệm cả tuần cũng chỉ có một tiết sinh hoạt lớp.Thầy cô giáochủ nhiệm được giao phụ trách học sinh nhưng không có thời gian nắm tìnhhình của từng em
Nhiều ý kiến cho rằng đó là một khiếm khuyết rất lớn trong giáo dục
và đào tạo học sinh.Trong quá trình giáo dục học sinh, chúng ta mới chỉnghiêng về đào tạo mà coi nhẹ phần giáo dục toàn diện cho học sinh
Chính vì vậy mà tôi mạnh dạn đưa ra vấn đề: “Tích hợpgiáo dục kĩ năng sống cho học sinhTHCS thông qua giảng dạy bộ môn sinh học 8”.
Trang 5Qua khảo sát học sinh lớp 8, cụ thể là học sinh lớp 8 trường THCSHồng Châu tôi thấy:
Thái độ của các em khi nói đến những vấn đề liên quan đến kĩ năngsống còn rất mơ hồ, các em chưa hề mạnh dạn trong quá trình tìm hiểu haytiếp thu những kiến thức đó
Hơn nữa hiện nay có rất nhiều học sinh còn thiếu kĩ năng sống, đặc biệt
là học sinh nữ THCS đang bước vào tuổi thay đổi mạnh mẽ về thể trạng cơthể và tâm sinh lí lứa tuổi nhưng các em chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng
về chăm sóc sức khỏe bản thân và sức khỏe tâm sinh lí lứa tuổi và kĩ năngtrong mối quan hệ bạn bè khác giới
Hầu hết các em học sinh khi được hỏi đều cho rằng cần được trang bịđầy đủ các kiến thức về kĩ năng sống ngay trong giai đoạn THCS
Từ thực trạng trên, chúng tôi, giáo viên nhóm Sinh – Hóa Trường THCS
Hồng Châu mạnh dạn lồng ghép “Tích hợp kĩ năng sống cho học sinhTHCS thông qua giảng dạy bộ môn sinh học 8”.
IV NÔI DUNG NGHIÊN CỨU:
Trước hết chúng ta cần hiểu thế nào là kĩ năng sống? Kỹ năng sống lànăng lực của mỗi con người giúp giải quyết những nhu cầu và thách thứctrong cuộc sống một cách có hiệu quả
Năng lực tâm lý xã hội là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả vớinhững yêu cầu thách thức của cuộc sống Đó cũng là yêu cầu của một cánhân để duy trì một trạng thái khỏe mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện ở hành
vi phù hợp và tích cực trong khi tương tác với người khác, với nền văn hóa
xã hội và môi trường xung quanh Năng lực tâm lý xã hội có vai trò quantrọng trong việc phát huy sức khỏe theo nghĩa rộng nhất là về mặt thể chất,
Trang 6tinh thần,và xã hội Kỹ năng sống là khả năng thể hiện thực thi năng lực tâm
lý xã hội này
Qua nhiều năm dạy sinh học 8, tôi nhận thấy rằng để giáo dục các emhọc sinh phát triển toàn diện cả về Đức - Trí - Thể - Mỹ thì chỉ có cách giáodục kỹ năng sống thông qua bộ môn Để làm được điều đó tôi thực hiện cácbước sau:
1 Phân loại kiến thức kỹ năng sống: Chia làm 3 nhóm
- Kỹ năng sống liên quan đến thể chất sức khỏe
- Kỹ năng sống liên quan đến trí tuệ, thực hành
- Kỹ năng sống liên quan đến tình cảm, tinh thần
* Trong bài học “Tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết” mà nhóm chúng tôi dạy thực nghiệm cho chuyên đề lí thuyết sẽ tích hợp giáo dục những kĩ ĩ năng sống sau:
- Kĩ năng tự tin khi trình bày ý kiến trước nhóm, tổ
- Kĩ năng lắng nghe tích cực, trình bày suy nghĩ, hợp tác hoạt độngnhóm
- Kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin, khi quan sát sơ đồ cấu tạo hệtuần hoàn máu và sơ đồ cấu tạo hệ bạch huyết
- Kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tế về việc việc rèn luyệnTDTT, và chế độ ăn uống hợp lý tránh các bệnh về tim mạch
Trang 72 Phân loại các loại bài dạy trong chương trình sinh học 8 có thể lồng ghép giáo dục kỹ năng sống.
2.1 Kỹ năng sống liên quan đến thể chất, sức khỏe gồm các bài như:
- Cấu tạo cơ thể người
- Phản xạ
- Đông máu và nguyên tắc truyền máu
-Tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết
- Vệ sinh hệ tuần hoàn
- Vệ sinh hô hấp
- Vệ sinh tiêu hóa
- Bài vitamin, muối khoáng
- Tiêu chuẩn ăn uống
- Vệ sinh bài tiết
- Vệ sinh da
- Vệ sinh hệ thần kinh
- Sự điều hòa và phối hợp hoạt động của các tuyến nội tiết
- Các bệnh lây truyền qua đường tình dục
- Đại dịch AIDS ( thảm họa của loài người)
2.2 Kĩ năng sống liên quan đến kiến thức thực tiễn và thực hành:
- Bài phản xạ
- Thực hành: Tập sơ cứu và băng bó cho người gãy xương
- Thực hành: Sơ cứu cầm máu
- Bài tuần hoàn máu và lưu thông bạch huyết
- Thực hành: Hô hấp nhân tạo
- Phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện
Trang 8- Hoạt động thần kinh cấp cao ở người
- Tuyến sinh dục
- Thụ tinh, thụ thai và phát triển của thai
2.3 Nhóm kĩ năng sống liên quan đến tình cảm, tinh thần:
Tùy bài mà đưa vào cho phù hợp tránh gượng ép, miễn cưỡng
Ví dụ: Hoạt động thần kinh cấp cao ở người.
3 Vận dụng kĩ năng sống thông qua bộ môn:
Để việc lồng ghép kĩ năng sống thông qua bộ môn sinh học 8 đạt hiệuquả cao, tránh gò bó, ôm đồm đi quá đà ảnh hưởng đến nội dung bài dạy thìđòi hỏi GV cần phải chuẩn bị đầy đủ và đúng các quy trình của một tiết dạy.Khâu dặn dò rất cần thiết nên giáo viên giành 3- 5 phút để dặn dò các em Códặn dò kĩ các em mới chuẩn bị bài tốt và như thế tiết học mới đạt hiệu quảcao.Và khâu chuẩn bị giáo án của GV cũng được đổi mới GV phải đưa ra cáccâu hỏi có phát huy tính tích cực phù hợp với mọi đối tượng, thực tế, gần gũivới các em thì mới giáo dục kĩ năng sống có kết quả cao
Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh được thực hiện xuyên suốt cảnăm học nhưng để cô đọng tôi xin minh họa vấn đề này ở một số bài về mộtvài kỹ năng sống Cụ thể như :
3.1 Tích hợp kỹ năng sống liên quan đến thể chất, sức khỏe:
a.Tích hợp kỹ năng sống tư thế đứng thẳng :
* Ví dụ 1: Bài bộ xương: Ngoài việc khai thác như sách giáo khoa
tôi còn đặt các câu hỏi: Vì sao khi sai khớp phải chữa ngay không được đểlâu ? (để lâu bao khớp không tiết dịch nữa, sau này có chữa khỏi xương vẫn
cử động khó khăn) Qua đây ta giáo dục được cho học sinh khi bị sai khớp
Trang 9phải điều trị ngay, không được chần chừ vì như vậy sẽ ảnh hưởng đến việc đilại.
* Ví dụ 2: Bài cấu tạo và tính chất của xương:
Thức ăn có liên quan gì đến sự phát triển của xương ? Vì sao trẻ emViệt Nam thường mắc bệnh còi xương? Đi, ngồi không đúng tư thế gây rahậu quả gì? Như vậy thông qua các câu hỏi trên sau khi học sinh trả lời, giáoviên điều chỉnh thành đáp án đúng ta sẽ giáo dục cho học sinh một số kỹnăng như: ăn đủ chất đặc biệt thức ăn giàu canxi; ngồi học đúng tư thế, laođộng, thể dục thể thao vừa sức, thường xuyên tắm nắng vào buổi sáng
b Kỹ năng về phòng tránh một số bệnh tật thông thường:
* Ví dụ : Bài vệ sinh mắt: Tại sao không đọc sách nơi thiếu ánh
sáng hay đang đi tàu xe?
- Nguyên nhân dẫn đến cận thị? Để không bị cận thị em cầnphải làm gì? Qua câu hỏi này giáo dục cho học sinh ngồi học đúng tưthế, đảm bảo khoảng cách giữa mắt và sách, khi xem ti vi không ngồigần; không đam mê trò chơi điện tử, phải đọc sách nơi có ánh sáng;
- Nêu các cách phòng tránh bệnh đau mắt hột mà em biết ? Từ
đó giáo dục cho các em không dụi tay bẩn vào mắt, không dùng chungkhăn mặt, không tắm sông, thường xuyên rửa mắt bằng nước muối phaloãng hay nước muối sinh lí
c Kỹ năng về sức khỏe sinh sản:
* Ví dụ 1: Bài tuyến sinh dục
- Nêu những dấu hiệu xuất hiện ở tuổi dậy thì của nam, nữ ?Trong những biến đổi đó, biến đổi nào là quan trọng cần lưu ý ?
* Ví dụ 2: Bài cơ sở khoa học của các biện pháp tránh thai:
Trang 10- Nêu rõ những ảnh hưởng của có thai sớm ngoài ý muốn củatuổi vị thành niên? Phải làm gì để điều đó không xảy ra? Những hậuquả có thể xảy ra khi phải xử lý đối với việc mang thai ngoài ý muốn ởtuổi vị thành niên là gì ? Làm thế nào để tránh được ?
Thông qua các câu hỏi trên giáo dục các em học sinh biết mìnhcần phải làm gì khi còn là học sinh Sống vô tư, hồn nhiên, tập trungvào học tập, không đua đòi, bồng bột, nhất thời hồ đồ để lại hậu quảđáng tiếc xảy ra
d Kỹ năng phòng tránh tác hại của rượu, thuốc lá, ma túy:
- Nêu tác hại của khói thuốc lá ? Thông qua bài cấu tạo và chứcnăng các cơ quan của đường hô hấp – Vệ sinh hô hấp: Giáo viên chohọc sinh thấy trong khói thuốc lá có chất Nicotin, nó làm liệt lớp lôngrung động lót mặt trong khí quản của đường hô hấp, từ đó bụi, vikhuẩn từ môi trường ngoài có thể xâm nhập vào cơ thể và có thể gâybệnh về đường hô hấp như: Viêm phổi, lao phổi, ung thư phổi Thấy rõtác hại của thuốc lá bản thân các em sẻ không dùng dến đồng thời vậnđộng, tuyên tryuền người thân, bạn bè không hút thuốc lá để tránhđược bệnh tật
Trong rượu, ma túy đều có chất kích thích và chất gây nghiện,nếu sử dụng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và hệ thần kinh
Trang 11e Kỹ năng phòng ngừa tai nạn cho trẻ:
* Ví dụ : Thực hành hô hấp nhân tạo:
Trước khi hô hấp cho người bị chết đuối, điện giật, ta cần phải làm
gi ? Trình bày phương pháp hà hơi thổi ngạt, phương pháp ép lồngngực ? Qua đó giáo dục cho học sinh kỹ năng gặp người chết đuối phảixốc nước rồi mới hô hấp Trường hợp điện giật phải cắt cầu giao điện.Qua từng phương pháp hô hấp học sinh nắm được các kỹ năng hô hấpnhân tạo
f Kỹ năng liên quan đến môi trường sống:
* Ví dụ 1: Bài vệ sinh hô hấp; Trồng cây xanh có lợi gì trongviệc làm sạch bầu khí quyển xung quanh ta ?
Giáo dục học sinh trồng và chăm sóc cây xanh
* Ví dụ 2: Vệ sinh da; để bảo vệ da ta cần phải làm gì ? Giáo dụchọc sinh vệ sinh thân thể: tắm rửa, thay quần áo Vệ sinh trường lớp, nhà
ở, môi trường xung quanh, bảo vệ cây xanh
3.2 Kỹ năng sống liên quan đến kiến thức thực tiễn và thực hành
a Kỹ năng xây dựng nhân cách:
* Ví dụ : Bài vệ sinh hệ thần kinh:
Giáo viên cho học sinh hoạt động nhóm để hoàn thành bảng 54.3SGK
- Nêu tác hại của rượu, thuốc lá, ma túy ?
- Nêu những biểu hiện về cử chỉ và hành động của những ngườinghiện rượu, thuốc lá, ma túy ?
- Thông qua đó, giáo viên giáo dục học sinh sống có nhân cách:không bê tha, chửi thề, nói tục, trộm cắp, gây gỗ đánh nhau,
Trang 12b Kỹ năng xây dựng thói quen đúng giờ:
* Ví dụ: Bài phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện:
- Em hãy cho ví dụ về một số phản xạ có điều kiện ? Nêu sự thànhlập và ức chế phản xạ có điều kiện? Điều đó có ý nghĩa gì ?
- Sau khi học sinh cho ví dụ, giáo viên điều chỉnh bổ sung từ đógiáo dục cho các em thói quen:
+ Đi ngủ đúng giờ, dậy đúng giờ + Đi học đúng giờ
+ Có thời gian biểu học tập+ Ăn đúng giờ, điều độ
c Kỹ năng vận dụng kiến thức đã học vào việc giải thích các hiện tượng trong thực tế đời sống, học tập và sản xuất:
* Ví dụ 1: Bài thân nhiệt
Vì sao khi mùa hè, da người ta hồng hào, còn mùa đông, nhất là khitrời rét, da thường tái hoặc sởn gai ốc ? Qua đó các em hiểu được cơ chế tựđiều hòa thân nhiệt là trời lạnh da nổi gai ốc để giữ nhiệt, trời nóng mặt đỏbừng vì thoát nhiệt
* Ví dụ 2: Bài vệ sinh tuần hoàn
Tại sao khi bước vào phòng thi tim em đập mạnh ? Để hạn chế điều
đó em cần phải làm gì? Sau khi giải thích xong, giáo viên giáo dục học sinhphải học bài thật tốt thì khi thi mới đạt kết quả cao
* Ví dụ 3: Bài vệ sinh hệ bài tiết nước tiểu
Tại sao khi mùa lạnh ta thường đi tiểu nhiều ? Vì sao ta không nênnhịn tiểu lâu? Qua đó giúp học sinh giải thích được hiện tượng thực tế và