Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học lịch sử lớp 12 ở trường THPT giao thủy tỉnh nam định

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song một trong những lí do làmcho học sinh chán học và bị điểm kém môn Lịch sử là do đội ngũ nhà giáo Lịch sửở các trường phổ thông chưa tìm

Trình độ chuyên môn: Cử nhân lịch sử.

Chức vụ công tác: Tổ trưởng chuyên môn – Phó Chủ tịch công đoàn

Nơi làm việc: Trường THPT

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

Sau 30 năm đổi mới đất nước, sự nghiệp giáo dục và đào tạo đã đạt được nhữngkết quả quan trọng, rất có ý nghĩa trong việc thực hiện sứ mệnh “nâng cao dân trí,đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài” cho đất nước Tuy nhiên, bên cạnh “những thành tựu quan trọng, góp phần to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổquốc” của ngành giáo dục, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII ĐảngCộng sản Việt Nam đã chỉ ra “ Phương pháp giáo dục, việc thi, kiểm tra và đánhgiá kết quả còn lạc hậu và thiếu thực chất…Đội ngũ nhà giáo…bất cập về chấtlượng”

Như vậy Đảng ta đã đánh giá “ Phương pháp giáo dục” của nước ta còn “ lạchậu” Sự “lạc hậu” về “phương pháp giáo dục” biểu hiện ở mọi bậc học và các mônhọc trong đó có môn Lịch sử Lịch sử là bộ môn có vai trò quan trọng đối với việcphát triển năng lực, đặc biệt là các phẩm chất: “yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu

đồng bào” của người học Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã khẳng định: “Lịch sử không chỉ trang bị cho thế hệ trẻ những kiến thức cơ bản về lịch sử dân tộc và thế giới mà còn giữ vai trò quan trọng bậc nhất trong giáo dục chủ nghĩa yêu nước, các giá trị truyền thống và cách mạng, góp phần xây dựng nhân cách, bản lĩnh con người, giữ gìn bản sắc dân tộc…”

Tuy nhiên chất lượng dạy và học bộ môn ở các bậc học trong đó có bậc THPTcòn nhiều yếu kém Điều này được minh chứng qua kết quả của học sinh trong các

kì thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng và THPT Quốc gia: mỗi năm số học sinh bịđiểm liệt môn Lịch sử lên tới hàng nghìn em, trong khi đó số học sinh đạt từ 8,0điểm trở lên chiếm tỉ lệ rất nhỏ Những con số trên chứng tỏ học sinh khá, giỏi mônLịch sử ở các trường THPT là rất hiếm

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, song một trong những lí do làmcho học sinh chán học và bị điểm kém môn Lịch sử là do đội ngũ nhà giáo Lịch sử

ở các trường phổ thông chưa tìm ra được phương pháp dạy học tích cực, nhất làchưa có phương pháp hiệu quả nhằm tìm kiếm, bồi dưỡng, phát triển những họcsinh có năng khiếu bộ môn trở thành học sinh giỏi Điều này không chỉ ảnh hưởngtới việc thực hiện các mục tiêu của ngành giáo dục mà còn để lại hậu quả đáng tiếccho tương lai của bộ môn: không có học sinh giỏi Lịch sử thì làm sao có giáo viêngiỏi và nhà nghiên cứu giỏi Lịch sử! Không có giáo viên giỏi Lịch sử thì khó cóhọc sinh yêu thích và học giỏi Lịch sử!

Xuất phát từ những yếu kém của ngành giáo dục, Báo cáo của Ban Chấp hànhTrung ương Đảng khóa XI về các văn kiện Đại hội XII của Đảng do đồng chí Tổng

Bí Thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam trình bày đã khẳngđịnh Việt Nam tiếp tục thực hiện “ đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ các yếu tố cơ bảncủa giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực củangười học Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang pháttriển toàn diện năng lực và phẩm chất người học: yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêuđồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả” Đặc biệt theo thông báo của Bộ Giáo dục

và Đào tạo, hình thức thi môn Lịch sử trong kì thi THPT Quốc gia năm 2017 là trắcnghiệm khách quan Đây là một hướng đi mới của Bộ nhằm kiểm tra, đánh giáchính xác năng lực học sinh Tuy nhiên việc chuyển từ hình thức thi trắc nghiệm tựluận sang trắc nghiệm khách quan lại đặt đội ngũ giáo viên dạy Lịch sử ở bậcTHPT đứng trước thách thức mới: Dạy thế nào để học sinh lớp 12 đạt kết quả caotrong các kì thi sắp tới?

Rõ ràng yêu cầu đổi mới giáo dục đang đặt đội ngũ nhà giáo dạy Lịch sử phảithay đổi cách nghĩ, cách làm để phù hợp với xu thế đổi mới của ngành giáo dục

Trường THPT được thành lập từ năm 1965, qua hơn 50 năm xây dựng

và phát triển, THPT đã trở thành một ngôi trường có truyền thống dạygiỏi, học giỏi hàng đầu của tỉnh Nam Định Thành tích đầy tự hào đó là kết quả của

sự nỗ lực phấn đấu không ngừng của tập thể sư phạm và toàn thể học sinh nhàtrường trong đó có giáo viên và học sinh giỏi bộ môn Lịch sử Tuy vậy, đứng trướcnhững thay đổi mang tính đột phá của kì thi THPT Quốc gia, của sự cạnh tranhkhốc liệt giữa các cơ sở giáo dục, giữa các giáo viên trong cùng bộ môn nhằmkhẳng định vị thế của mình thì việc đề xuất các phương pháp phù hợp để bồi dưỡnghọc sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 là vấn đề vô cùng cấp thiết.Mặt khác, bằng thực tiễn nhiều năm dạy học, tôi nhận thấy điều kiện đầu tiên quyếtđịnh chất lượng dạy và học bộ môn là giáo viên phải có phương pháp dạy học phùhợp, đồng thời muốn có học sinh giỏi Lịch sử trước hết giáo viên cần có phươngpháp bồi dưỡng hiệu quả

Mặc dù vậy, việc đầu tư nghiên cứu chuyên sâu về phương pháp bồi dưỡnghọc sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử ở các trường THPT lại chưa đượcquan tâm đúng mức Thông thường các tác giả, nhà xuất bản tập trung vào việcphát hành tài liệu ôn tập, luyện thi đại học, cao đẳng (từ năm học 2014 - 2015 làTHPT Quốc gia) và học sinh giỏi môn Lịch sử như:

- Phan Ngọc Liên - Trần Bá Đệ, Hướng dẫn ôn thi Đại học - Cao đẳng mônLịch sử, NXB Đại học sư phạm 2005

- Trịnh Đình Tùng, Bồi dưỡng Học sinh giỏi môn Lịch sử, NXB Giáo dụcViệt Nam 2012

- Trương Ngọc Thơi, Hướng dẫn ôn - luyện thi tốt nghiệp, Đại học, Cao đẳngmôn Lịch sử, NXB Đại học sư phạm 2013

- Nguyễn Thị Hương, Lê Thị Sông Hương, Nguyễn Hồng Liên, Nguyễn VănNinh, Tài liệu ôn thi THPT Quốc gia môn Lịch sử, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội2015.

- Trịnh Đình Tùng, hướng dẫn ôn luyện thi THPT Quốc gia môn Lịch sử,NXB Đại học sư phạm 2015

Nội dung chủ yếu của các loại tài liệu trên là các câu hỏi, bài tập lịch sửkèm theo hướng dẫn trả lời hoặc sưu tầm, tuyển chọn, giới thiệu các đề thi tuyểnsinh vào đại học, cao đẳng, thi học sinh giỏi qua nhiều năm Có một số tác giả đềcập ngắn gọn đến phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi như PGS-TS Trịnh ĐìnhTùng trong cuốn sách “Bồi dưỡng Học sinh giỏi môn Lịch sử”, NXB Giáo dục ViệtNam 2012, nhưng đối tượng lại là học sinh ở trường chuyên Còn với đối tượng làhọc sinh ở các trường THPT đại trà, cho đến nay vẫn chưa có một công trìnhnghiên cứu nào về phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy họcLịch sử Vì đối tượng học sinh giỏi ở trường chuyên và đối tượng học sinh giỏi ởcác trường đại trà không giống nhau nên rất khó áp dụng các phương pháp bồidưỡng học sinh giỏi ở trường chuyên vào trường THPT đại trà

Bởi vậy việc nghiên cứu về phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quátrình dạy học Lịch sử lớp 12 không chỉ là một đề tài mới mà còn là một đề tài quantrọng cấp thiết góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử ở trườngphổ thông

Việc hoàn thành đề tài sáng kiến sẽ có ý nghĩa lớn về lí luận và thực tiễn Về

lí luận, đề tài là công trình đầu tiên nghiên cứu về phương pháp bồi dưỡng học sinhgiỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp l2 ở một trường THPT đại trà nên nó có ýnghĩa mở đường cho một hướng nghiên cứu mới và góp phần cụ thể hóa hơn nữacác phương pháp dạy học Lịch sử ở trường phổ thông đã được các tác giả đi trước

đề xuất Đặc biệt, xuất phát từ thực tiễn công tác của bản thân, một số cách làm mới

trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử đã được thử nghiệm mang lại kếtquả tốt sẽ được làm rõ trong phạm vi nghiên cứu của sáng kiến.

Về mặt thực tiễn: Những phương pháp được nghiên cứu và thực hiện trongsáng kiến đều xuất phát từ thực tế dạy học của tác giả trong nhiều năm nên nó cótính ứng dụng cao, dễ thực hiện và có thể phổ biến rộng rãi ở mọi trường phổ thôngtrong toàn quốc Đặc biệt đây cũng là một đề tài mang tính thời sự rất rõ nét: phùhợp với việc đổi mới “căn bản và toàn diện” giáo dục, với những nét mới của kì thiTHPT Quốc gia 2017 Mặt khác việc nghiên cứu về phương pháp bồi dưỡng họcsinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT đại trà không chỉgóp phần cải thiện, nâng cao chất lượng học tập bộ môn, góp phần “đào tạo nhânlực, bồi dưỡng nhân tài” cho đất nước mà còn trực tiếp tác động đến sự phát triểncủa tương lai môn Lịch sử và ngành Sử học nước nhà

Đối với cá nhân, đề tài sáng kiến giúp tác giả nâng cao trình độ chuyên môn

và cung cấp cho đồng nghiệp một tài liệu tham khảo có giá trị thiết thực Đặc biệttrong bối cảnh môn Lịch sử không trở thành sự lựa chọn của đa số học sinh nhưhiện nay thì công trình hứa hẹn sẽ góp phần đưa học sinh trở về với môn học này

Xuất phát từ điều kiện, hoàn cảnh trên mà tôi tập trung nghiên cứu đề tàisáng kiến “phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sửlớp l2 ở trường THPT tỉnh Nam Định”

II MÔ TẢ GIẢI PHÁP

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến

Hiện trạng: việc thực hiện công tác bồi dưỡng học sinh giỏi chỉ bó hẹp trongphạm vi ba em trong đội tuyển của nhà trường và quá trình bồi dưỡng chủ yếu dựavào kinh nghiệm cá nhân, thiếu tính khoa học, không quan tâm đến phương phápbồi dưỡng

- Sau khi hoàn thành chương trình bồi dưỡng, trình độ giáo viên và học sinhđược nâng cao Điều này sẽ tác động tích cực đến việc nâng cao chất lượng dạy vàhọc bộ môn trong nhà trường.

Hạn chế:

- Chưa chú ý nhiều đến việc áp dụng lí luận về phương pháp dạy học làmkim chỉ nam soi đường cho hành động thực tiễn nên việc bồi dưỡng gặp khó khăn,

nhiều lúc giáo viên rơi vào thế bí về phương pháp “ mò mẫm chưa tìm được lối điphù hợp”.

- Việc bồi dưỡng học sinh giỏi được hiểu theo nghĩa hẹp: chỉ những học sinhđược chọn vào đội tuyển học sinh giỏi của trường đi dự thi các cấp mới được quantâm Nhưng đối tượng này chiếm số lượng quá ít: từ 3 đến 5 học sinh trong mộtnăm vì vậy hiệu ứng ảnh hưởng của việc bồi dưỡng không sâu rộng và nhiều họcsinh khác có tư chất, có năng khiếu và yêu thích bộ môn nhưng không được chọnvào đội tuyển nên chưa được quan tâm đầu tư để phát triển phẩm chất và năng lực.Chính sự bó hẹp này dẫn đến tình trạng kết quả học tập của các em về bộ môn chưacao và chưa đỗ vào các trường đại học như mong muốn bởi việc bồi dưỡng theo độituyển sẽ dẫn tới tình trạng nhiều em học sinh khác “bị bỏ rơi”, không được quantâm giúp đỡ ở mức cần thiết để phát huy tối đa khả năng học tập của mình

- Việc bồi dưỡng các em học sinh giỏi chỉ diễn ra khi nhà trường xếp lịch vàtheo sự chỉ đạo của Sở Giáo dục và Đào tạo nên giáo viên không chủ động trongcông việc và không thực hiện thường xuyên trong quá trình dạy học Nhiệm vụ nàychỉ diễn ra mang tính “mùa vụ” vào những thời điểm nhất định trong năm học vàđặc biệt chỉ bó gọn trong trường hợp giáo viên được giao nhiệm vụ bồi dưỡng mớithực hiện còn các giáo viên khác không quan tâm tới việc phát huy tài năng của họcsinh có năng khiếu học Lịch sử

- Giáo viên chủ yếu áp dụng các phương pháp dạy học truyền thống: thuyếttrình, pháp vấn… trong đó chủ yếu nhất là việc giáo viên đưa ra các câu hỏi, bài tậprồi pháp vấn học sinh, cho học sinh làm trước sau đó giáo viên chữa hoàn chỉnh,học sinh chỉ việc ghi chép sau đó học thuộc lòng đáp án mà giáo viên đưa ra Nhưvậy quá trình bồi dưỡng vẫn diễn ra theo kiểu truyền thụ kiến thức một chiều, chưa

có nhiều sự tương tác giữa giáo viên và học sinh Giáo viên tìm mọi cách đề cungcấp cho học sinh khối lượng kiến thức đồ sộ, càng nhiều càng tốt và tất yếu họcsinh cố gắng học thuộc những gì giáo viên truyền thụ, việc học của học sinh chủyếu là tích lũy kiến thức Như vậy giáo viên đóng vai trò là trung tâm, là ngườiquyết định việc học hoàn toàn của học sinh Với cách dạy học như vậy nên học sinhđược lựa chọn bồi dưỡng là những học sinh có khả năng ghi nhớ và thuộc đượcnhững gì giáo viên dạy Bài làm của học sinh là lượng kiến thức giáo viên đã dạy

mà hầu như không có dấu ấn cá nhân của người học Thậm chí những học sinhmuốn sáng tạo, có cách nghĩ, cách làm mới hoặc những ý tưởng độc đáo lại khôngđược đánh giá cao bởi như vậy tức là không đạt yêu cầu về mức độ thuộc kiến thức

và không phù hợp với cách thi cử của kì thi học sinh giỏi Tình trạng dạy và họcnhư vậy kéo dài gây nhàm chán, không hứng thú và ảnh hưởng tới tinh thần học tậpđồng thời không phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh.Đây là biểu hiện của tình trạng dạy học theo kiểu áp đặt, rập khuôn vì vậy học sinhkhông có phương pháp học tập hiệu quả dẫn tới tình trạng nếu thi vào bài tập giáoviên đã chữa thì học sinh làm tốt nhưng nếu vào dạng bài giáo viên chưa chữa thìhọc sinh không biết làm hoặc làm chưa đạt

- Chưa quan tâm đúng mức các khâu của quá trình bồi dưỡng nhất làphương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và rút kinh nghiệm, điều chỉnh quả trìnhdạy học mà mới tập trung chủ yếu vào khâu bồi dưỡng kiến thức cho học sinh Việckiểm tra đánh giá còn nặng về kiến thức hàn lâm, vào những bài kiểm tra thườngxuyên, định kỳ, chưa chú trọng đến đánh giá năng lực vận dụng kiến thức để giảiquyết các tình huống, các vấn đề đặt ra trong cuộc sống Nhìn chung việc bồidưỡng thiên về đối phó với kiểu ra đề theo kinh nghiệm của tác giả chứ chưa chú ýnhiều đến việc đánh giá qua trình, tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau

- Việc phát huy năng lực tự học, tự bồi dưỡng của học sinh chưa được giáoviên quan tâm Quá trình bồi dưỡng luôn diễn ra theo quy trình giáo viên là ngườichủ động hoàn toàn và lo tất cả mọi vấn đề Học sinh chỉ việc tới lớp học những gìgiáo viên giảng dạy Phương tiện học tập của học sinh đơn điệu chỉ là sách giáokhoa và một vài quyển sách tham khảo Học sinh không được hướng dẫn các kênhhọc tập và tham khảo hữu ích, không được hướng dẫn cách thức sưu tầm và xử lý

tư liệu học tập ngoài sách giáo khoa Trong thời đại bùng nổ thông tin như hiệnnay, việc học như vậy là sự thiệt thòi lớn của học sinh và là sự hạn chế, lạc hậu vềphương pháp dạy học của giáo viên trước sự phát triển giáo dục hiện nay

- Phương pháp làm bài của học sinh chưa được giáo viên quan tâm đúngmức Trong quá trình bồi dưỡng giáo viên chuẩn bị câu hỏi, bài tập và lời giải chohọc sinh nên không chú ý đến việc hướng dẫn học sinh các dạng câu hỏi bài tậpcũng như cách thức giải quyết các dạng câu hỏi bài tập đó Như vậy việc hạn chế

về phương pháp làm bài khiến cho học sinh bị lúng túng và nhiều khi làm sai yêucầu của đề bài

- Tác giả chưa tìm ra giải pháp có hiệu quả để rút ngắn sự chênh lệch về trình

độ giữa các học sinh trong đội và chưa để tâm nhiều đến chuyện làm thế nào để tất

cả các em học sinh được bồi dưỡng vừa phát huy tốt nhất năng lực của mình vừa cótác động tích cực đến việc thúc đẩy kết quả học tập của các thành viên khác Đâythực sự là một tồn tại ảnh hưởng không nhỏ tới thành tích chung và là một vấn đềđặt ra cần được nghiên cứu giải quyết trong sáng kiến

- Việc khai thác hiệu quả các phương tiện, thiết bị dạy học hiện có và hiệnđại để hỗ trợ quá trình bồi dưỡng chưa được quan tâm Xuất phát từ quan điểm coigiáo viên là nhân tố quyết định đến kết quả học tập cuối cùng của học sinh nên

người dạy chưa quan tâm đến việc sử dụng các phương tiện thiết bị dạy học đúngmức Phương tiện truyền tải kiến thức từ giáo viên đến học sinh thông qua mộtkênh duy nhất đó là lời nói Đây là một biểu hiện của tình trạng yếu kém về phươngpháp dạy học cần được khắc phục kịp thời.

- Kết quả đội tuyển học sinh giỏi có biểu hiện sa sút, thậm chí có những emđạt giải cao trong kì thi học sinh giỏi toàn tỉnh, song kết quả thi đại học điểm khôngcao và không đỗ vào các trường đại học như mong muốn Điều này dẫn đến hậuquả là không đạt được các mục tiêu của quá trình bồi dưỡng và chất lượng dạy học

bộ môn rõ ràng chưa đáp ứng được yêu cầu

- Chưa phát huy được vai trò chủ động của người học với hoạt động kiểm tra,đánh giá Hoạt động kiểm tra, đánh giá hoàn toàn do giáo viên tiến hành, học sinhkhông được tham gia vào quá trình biên soạn đề kiểm tra và đánh giá

- Khả năng dự báo, dự đoán về những điều chỉnh trong kiểm tra đánh giá củagiáo viên chưa cao Ngược lại cả người dạy và người học lại tập trung nhiều vàoviệc khoanh vùng kiến thức trọng tâm để tập trung học và kiểm tra nhằm đạt điểmcao Đây là tình trạng phổ biến và dẫn tới tình trạng “học tủ” để thi chứ không xuấtphát từ triết lí nhân văn của giáo dục là dạy học tích cực vì sự tiến bộ của ngườihọc

- Chưa thấy rõ được vai trò ý nghĩa của việc tìm ra phương pháp bồi dưỡnghọc sinh giỏi phù hợp trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12

- Chưa tiếp cận và đáp ứng kịp thời với định hướng đổi mới căn bản và toàndiện giáo dục của Đảng và Nhà nước

Xuất phát từ những ưu điểm và hạn chế trên mà bản thân tôi đã dày côngnghiên cứu, tìm tòi, tiếp thu, vận dụng các phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏiphù hợp trong quá trình dạy học Lịch sử ở trường THPT với mục đíchtìm ra phương pháp bồi dưỡng phù hợp để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn.

2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến

2.1 Vấn đề cần giải quyết

Nhận thức đúng đắn về đối tượng học sinh giỏi Lịch sử ở trườngTHPT , tìm tòi, khảo nghiệm các phương pháp bồi dưỡng phù hợp đểnâng cao hiệu quả dạy và học bộ môn từ đó khẳng định vai trò, ý nghĩa của côngtác bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT

Như vậy sáng kiến tập trung vào việc trả lời các câu hỏi chủ yếu:

- Những học sinh có phẩm chất và năng lực gì thì được đánh giá là học sinhgiỏi Lịch sử? Vì sao những học sinh giỏi đó cần phải được bồi dưỡng?

- Những học sinh giỏi đó cần được bồi dưỡng như thế nào để phát huy đượcphẩm chất và năng lực tốt nhất của các em đồng thời đáp ứng được yêu cầu đổi mớicủa nền giáo dục nước nhà hiện nay?

- Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 có

ý nghĩa như thế nào?

2.2 Tính mới, sự khác biệt của giải pháp mới so với giải pháp cũ

- Sự khác biệt đầu tiên là việc thay đổi nhận thức của giáo viên về quá trìnhbồi dưỡng: chuyển từ việc bồi dưỡng với vai trò quyết định của người thầy thànhquá trình tự bồi dưỡng, tự học là chủ yếu của học sinh

- Mục tiêu của quá trình bồi dưỡng thay đổi: chuyển từ bồi dưỡng kiến thứcsang bồi dưỡng toàn diện về kiến thức, kĩ năng, thái độ, lấy sự tiến bộ và kết quảđầu ra của học sinh là thước đo hiệu quả của quá trình bồi dưỡng.

- Tác giả tập trung đi sâu vào nghiên cứu và khảo nghiệm, vận dụng các giảipháp nhằm phát triển các kỹ năng học tập tương tự như kỹ năng học ngoại ngữ củanước ngoài: nghe, nói, đọc, viết kết hợp với kỹ năng đặc thù của bộ môn: ghi nhớ,phân tích, đánh giá và tư duy phản biện trong nghiên cứu khoa học Từ định hướngnày tác giả mới đề xuất các phương pháp dạy học phù hợp

- Các giải pháp được đề xuất trong sáng kiến mang tính toàn diện, tích cực:phương pháp tâm lí, phương pháp dạy học bộ môn, phương pháp kiểm tra, đánhgiá Các nhóm giải pháp này được thực hiện đồng thời, kết hợp hỗ trợ cho nhaunhằm đạt hiệu quả tốt nhất trong quá trình bồi dưỡng

- Tác giả tìm hiểu kĩ lưỡng chủ trương, đường lối của Đảng về đổi mới cănbản và toàn diện giáo dục, về những nét mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong quátrình chỉ đạo việc dạy học mà khâu đột phá mang tính trọng tâm là đổi mới phươngpháp dạy học, kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lựccủa học sinh Vì vậy khi đề xuất phương pháp bồi dưỡng tác giả gắn liền với cácphẩm chất, năng lực cần hướng tới của người học Như vậy việc nghiên cứu vàtriển khai các giải pháp là sự vận dụng đúng đắn, kịp thời quan điểm của Đảng vàNhà nước về đổi mới giáo dục hiện nay nên các giải pháp đề xuất mang tính thời

sự, phù hợp với xu thế chung của đất nước

- Trong quá trình nghiên cứu tác giả đầu tư nhiều thời gian để sưu tầm các tàiliệu khoa học về phương pháp dạy học của Việt Nam, đặc biệt tham khảo phươngpháp triết lí giáo dục của các nước có nền giáo dục phát triển như Mĩ, Nhật, Anh,Sigapo…,các học giả nổi tiếng về giáo dục của thế giới như: Richad Paul –LindaElder, Giselle O.Martin- Kniep… chắt lọc những điểm phù hợp để tìm ra giải

pháp có thể vận dụng trong thực tế Khi thực hiện các giải pháp tác giả vừa thựchiện vừa đánh giá rút kinh nghiệm, kịp thời phát hiện ưu điểm, hạn chế của các giảipháp, do đó các giải pháp được đề xuất đều xuất phát từ thực tiễn và đáp ứng yêucầu của thực tiễn, được kiểm nghiệm bởi thực tiễn.

- Các giải pháp đề xuất có tính khả thi cao và phù hợp với khả năng, mức độnhận thức của nhiều nhóm đối tượng học sinh nên dễ dàng phát huy được sở trườngcủa các em tức là tác giả chú ý đến việc phân hóa ngay trong những học sinh giỏi,chia các em thành các nhóm học tập với những giải pháp phù hợp Như vậy các giảipháp bồi dưỡng còn đáp ứng tốt yêu cầu của việc dạy học phân hóa đối tượng

- Nhóm giải pháp được đề xuất là sự kết hợp giữa các phương pháp dạy họctruyền thống với các phương pháp, hình thức, kĩ thuật dạy học hiện đại nhằm đápứng triết lí giáo dục của tổ chức Liên Hợp Quốc: học để biết, học để làm, học đểchung sống, học để khẳng định mình

- Các giải pháp được rút ra trên cơ sở thực tiễn dạy học của tác giả ở trườngTHPT dưới sự hướng dẫn và góp ý của PGS.TS Trịnh Đình Tùng trườngĐại học sư phạm Hà Nội và TS Hoàng Thanh Tú trường Đại học Giáo dục nênmang tính khoa học cao và có thể dễ dàng triển khai, thực hiện trong các nhàtrường phổ thông có những điều kiện thực tế khác nhau

BẢNG SO SÁNH NHỮNG ĐIỂM KHÁC NHAU GIỮA CÁC GIẢI PHÁP

BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI CŨ VÀ MỚI

- Dạy là quá trình truyền đạt,

- Bồi dưỡng là quá trình tìm tòi,khám phá, phát hiện và xử líthông tin, tự hình thành kiếnthức, phẩm chất, năng lực thông

chuyển tải nội dung đã được quyđịnh trong chương trình, theocấu trúc đề thi của Sở Giáo dục

và Đào tạo

qua các hoạt động học

- Dạy là quá trình tổ chức và điềukhiển các hoạt động nhận thứccủa học sinh để đạt mục tiêu củaquá trình bồi dưỡng

2 Bản chất

của bồi dưỡng

- Giáo viên truyền thụ kiến thức

- Giáo viên đóng vai trò trungtâm, chủ đạo

- Quan tâm đến kết quả cuốicùng của quá trình bồi dưỡng

- Học tập bằng hoạt động nhậnthức của người học

- Học sinh là trung tâm, giáo viên

tổ chức, điều khiển các hoạt độnghọc

- Quan tâm đến quá trình họcnhư thế nào, tạo động lực họctập, gắn với nhu cầu, lợi ích cánhân của người học

do giáo viên cung cấp

- Học sinh thụ động theo dõi, ghinhớ, làm theo

- Giáo viên tổ chức, chỉ đạo,hướng dẫn, định hướng, kiểm trahoạt động nhận thức, kết luậnchốt lại kiến thức

- Học sinh hoạt động nhằmchiếm lĩnh kiến thức, tìm hiểu vàgiải quyết nhiệm vụ

- Chú trọng phát triển các nănglực nhận thức, năng lực hoạt

động, năng lực tự học, các kĩnăng giải quyết vấn đề, phát triểncác phẩm chất cùng với các nănglực.

5 Nội dung

bồi dưỡng

- Chú trọng cung cấp tri thức, kĩnăng

- Tri thức được bồi dưỡng mangtính hàn lâm

- Chú trọng cả tri thức, kĩ năngvận dụng, thực hành

- Gắn kiến thức với cuộc sống,với bối cảnh xã hội đương thời

- Học sinh chủ yếu tự học, rènluyện về phương pháp học

- Bồi dưỡng phân hóa theo đốitượng

+ Theo đội tuyển: 3 đến 5 họcsinh xuất sắc nhất

8 Kiểm tra

đánh giá

- Kiểm tra với hình thức tự luận

- Đánh giá theo nội dung bồidưỡng, khả năng ghi nhớ và táihiện kiến thức là chính

- Thường đánh giá sau khi học

- Kiểm tra với hai hình thức tựluận và trắc nghiệm

- Đánh giá theo mục tiêu bồidưỡng kết hợp khả năng ghi nhớvới năng lực vận dụng kiến thức

một nội dung.

- Đánh giá thông qua điểm số

- Học sinh được tham gia làm đềkiểm tra

- Kết hợp các hình thức đánh giá:đánh giá thường xuyên, định

kì ,tự đánh giá và đánh giá lẫnnhau

- Mục đích của đánh giá để giáoviên và học sinh tự điều chỉnhquá trình dạy và học

2.3 Cách thức thực hiện và các bước tiến hành

2.3.1 Quan niệm về bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử

Bồi dưỡng là quá trình làm tăng thêm năng lực hoặc phẩm chất(của ngườiđược bồi dưỡng) Bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử là quátrình làm phát triển năng lực, phẩm chất của những học sinh giỏi môn Lịch sử

Phương pháp bồi dưỡng là con đường, cách thức làm phát triển phẩm chất,năng lực của người học nhằm đạt mục tiêu giáo dục đề ra Phương pháp bồi dưỡnghọc sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử là con đường ,cách thức dạy học củagiáo viên nhằm phát triển phẩm chất, năng lực của những học sinh giỏi Lịch sử

Lịch sử là môn khoa học nghiên cứu quá trình phát triển của xã hội loàingười, hay của quốc gia, dân tộc Như vậy phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏitrong quá trình dạy học Lịch sử là con đường, cách thức phát triển phẩm chất, nănglực học tập Lịch sử với tư cách là một môn khoa học xã hội

2.3.2 Các hình thức bồi dưỡng

- Bồi dưỡng trên lớp.

- Bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi( nhóm học sinh có phẩm chất và nănglực học Lịch sử tốt nhất)

Bồi dưỡng trên lớp tức là việc bồi dưỡng được thực hiện trong các giờ họcnội khóa Lịch sử giành cho các đối tượng học sinh có phẩm chất và năng lực họcLịch sử trội hơn so với các học sinh ở mức học trung bình trên tất cả các lớp học.Hình thức bồi dưỡng này chủ yếu giành cho lượng học sinh có điểm chung là yêuthích môn Lịch sử và có định hướng nghề nghiệp liên quan tới bộ môn Đây là hìnhthức bồi dưỡng được thực hiện thường xuyên trong quá trình dạy học Lịch sử, nhất

là đối với học sinh lớp 12 vì kết quả của hình thức bồi dưỡng này là sản phẩm đầu

ra của bộ môn, là tiêu chí để xét tuyển học sinh vào đại học, cao đẳng Đồng thờicăn cứ vào kết quả của quá trình bồi dưỡng này để giáo viên tuyển chọn ra độituyển học sinh giỏi Lịch sử của nhà trường

Bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi là việc bồi dưỡng theo nhóm học sinh cóphẩm chất và năng lực học tập Lịch sử tốt nhất – những học sinh giỏi trong số họcsinh giỏi Các học sinh này được tuyển chọn thông qua quá trình bồi dưỡng ở trênlớp Đây là những học sinh có biểu hiện xuất sắc về phẩm chất và năng lực trongcác hoạt động học tập bộ môn Việc bồi dưỡng theo hình thức này thường được tiếnhành theo kế hoạch của Sở Giáo dục và Đào tạo cũng như trường THPT Tùy theotính chất và mục đích của kì thi mà giáo viên chọn số lượng học sinh để bồi dưỡngcho phù hợp

2.3.3 Những yêu cầu đối với học sinh giỏi Lịch sử

Để quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử đạthiệu quả tốt, một trong những điều kiện quyết định là người dạy phải xác định đượcnhững yêu cầu đối với học sinh giỏi Để đưa ra chính xác các tiêu chí của một họcsinh giỏi Lịch sử, tôi căn cứ vào những tài liệu khoa học có liên quan đến lĩnh vực

giáo dục, những quan điểm của các nước về học sinh giỏi: “HSG là học sinh chứngminh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ họctập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết khoa học; người cần một sựgiáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với nănglực của người đó” (Georgia Law) Cơ quan Giáo dục Hoa Kỳ miêu tả khái niệm

“HS giỏi” như sau: Đó là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc nănglực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật,hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt Những học sinh này thể hiện tài năng đặcbiệt của mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế” Nhiều nước cũngquan niệm: học sinh giỏi là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ,sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết Những học sinhnày cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thôngthường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực vừa nêu trên

Trên cơ sở tiếp thu quan điểm của các nhà khoa học thế giới cùng với kinhnghiệm của bản thân tôi rút ra những phẩm chất và năng lực cần có của một họcsinh giỏi Lịch sử, đó là:

- Có khả năng nhớ tốt

- Nhận thức nhanh và chính xác nội dung học tập

- Tìm ra biện pháp phù hợp để giải quyết vấn đề

- Có khả năng tự tích lũy kiến thức Lịch sử

- Có khả năng sáng tạo

- Có niềm yêu thích bộ môn

- Có khả năng giao tiếp tốt bằng ngôn ngữ

- Có khả năng đặt ra vấn đề cần giải đáp

- Có vốn kiến thức bộ môn phong phú

- Có khả năng so sánh, phân tích, nhận xét và đưa ra quan điểm cá nhân vềcác vấn đề Lịch sử.

2.3.4 Vai trò, ý nghĩa của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi

Một trong những điều kiện quyết định thành công của quá trình bồi dưỡnghọc sinh giỏi Lịch sử ở trường phổ thông là vấn đề nhận thức đúng đắn mục đích, ýnghĩa của công việc này tức là ta cần trả lời câu hỏi: Vì sao học sinh giỏi Lịch sửcần được bồi dưỡng?

Lãnh tụ Vladimir Ilyich Lenin cho rằng: “Ai nắm được thanh niên người đólàm chủ thế giới Chính vì vậy cần có những phương pháp thiết thực để thực sự đưathanh niên vào hoạt động từ đó phát huy được tính sáng tạo của mình để họ góp sứcmình cho Tổ quốc” Học sinh bậc trung học phổ thông chiếm tỉ lệ lớn trong lựclượng thanh niên nước nhà vì vậy bồi dưỡng lực lượng này là chuẩn bị cho tươnglai của đất nước Nhiệm vụ chủ yếu của thanh niên học sinh trong trường phổ thông

là học tập để lập thân, lập nghiệp, làm cho dân giàu, nước mạnh Vì vậy thiên chứccao quý của người giáo viên trong trường phổ thông là đào tạo ra các thế hệ học tròphát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực đặc biệt là có sự giúp đỡ cần thiết đểcác học sinh có năng khiếu phát huy được tài năng của mình Với ý nghĩa đó, việcbồi dưỡng học sinh giỏi là một nhiệm vụ trọng tâm của người giáo viên trong quátrình dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việc bồi dưỡng học sinh giỏi không chỉgóp phần hoàn thành tốt mục tiêu giáo dục bộ môn nói riêng mà còn góp phần hoànthành mục tiêu giáo dục của bậc học, cấp học nói chung, đặc biệt là việc hướng tớimục tiêu phát triển con người Việt Nam toàn diện

Bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường phổ thông là góp phần thực hiệnchiến lược đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài của Đảng và Nhà nước, bởi họcsinh giỏi nếu được bồi dưỡng thì có nhiều khả năng sẽ trở thành những nhà chuyênmôn, nhà khoa học xuất sắc của bộ môn hoặc người lao động lành nghề trong lĩnh

vực nghề nghiệp mà họ công tác đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “cái mầm có xanh thì cây mới vững, cái búp có xanh thì lá mới tươi quả mới tốt, con trẻ

có được nuôi dưỡng giáo dục hẳn hoi thì dân tộc mới tự cường tự lập” Học sinh

giỏi Lịch sử như những viên ngọc quý, nhưng ngọc có mài mới sáng đó là triết lícủa ông cha từ bao đời Như vậy việc bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường phổthông còn góp phần làm tốt công tác phân hóa, định hướng nghề nghiệp chính xáccho học sinh từ đó đóng góp cho xã hội nguồn nhân lực có chất lượng cao

Làm tốt công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử ở trường phổ thông sẽ làmtăng vị thế, vai trò của bộ môn Lịch sử từ đó thu hút được sự yêu thích và đam mêhọc tập của học sinh đối với môn học này Điều đó đặc biệt có ý nghĩa quan trọngtrong bối cảnh đa số học sinh chưa chọn Lịch sử là môn học có tính định hướngnghề nghiệp và coi Lịch sử là “môn phụ” nên việc học Lịch sử chủ yếu chỉ mangtính đối phó với kiểm tra, thi cử Rõ ràng trong bối cảnh không nhiều học sinh chọnLịch sử là “môn chính” thì việc tạo cho học sinh niềm yêu thích Lịch sử tức là gópphần tạo ra thế hệ công dân tương lai am hiểu sâu sắc, “tường gốc tích nước nhàViệt Nam” như lời dạy của Bác Hồ “ Dân ta phải biết sử ta”

Đặc điểm nổi bật của Lịch sử Việt Nam là quá trình dựng nước đi đôi với giữnước và yêu nước trở thành truyền thống cao quý nhất của người Việt Nam Truyềnthống đó luôn được nuôi dưỡng trong lòng dân tộc, được phát huy trong các thờiđại lịch sử và đến với học sinh qua cuộc sống thường ngày, qua nhiều môn học,song Lịch sử là môn học có ưu thế nhất trong việc giáo dục và phát huy truyềnthống tốt đẹp đó của dân tộc Việt Nam Vì vậy làm tốt công tác bồi dưỡng học sinhgiỏi tức là giáo viên làm tốt công tác giáo dục lịch sử dân tộc, giáo dục truyềnthống ý thức của người Việt đối với học sinh, nhất là học sinh có năng khiếu bộmôn theo tinh thần “ôn cố tri tân” Những học sinh ưu tú đó sẽ trở thành nhữngcông dân tương lai giàu lòng yêu nước và tiếp lửa yêu nước cho các thế hệ sau Mặt

khác những bài học, kinh nghiệm lịch sử được đúc rút từ mấy ngìn năm dựng vàgiữ nước của ông cha cũng là tiếng vọng ngàn đời, là hành trang cho các thế hệ họctrò bước vào cuộc sống tương lai Những tấm gương vươn lên thần kì từ khắp cácdân tộc, quốc gia trên thế giới sẽ trở thành động lực thúc đẩy sự cố gắng phấn đấuhết mình của các thế hệ học sinh Như vậy công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch

sử trong trường phổ thông còn góp phần quan trọng trong việc giáo dục truyềnthống, ý thức dân tộc từ đó bồi dưỡng tinh thần giữ gìn độc lập, chủ quyền quốcgia, khát vọng ý chí vươn lên xây dựng quốc gia hùng cường sánh vai cùng cáccường quốc năm châu cho các thế hệ học sinh

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc với một nền văn hóa phong phú, pháttriển rực rỡ từ mấy ngàn năm Nhưng trong quá trình hội nhập quốc tế và xu thếtoàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ hiện nay, nước ta đang gặp phải một thách thức

đó là vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Vìvậy đứng trước tình hình đó Đảng và Nhà nước ta đã xác định đường hướng xâydựng “nền văn hóa tiên tiến” nhưng phải mang “đậm đà bản sắc dân tộc” Để thựchiện thành công định hướng đó, việc dạy và học Lịch sử ở trường phổ thông trong

đó có công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Lịch sử giữ vai trò vô cùng quan trọng bởigiáo dục văn hóa là một trong những nội dung cơ bản của giáo dục Lịch sử

Đối với giáo viên Lịch sử việc thực hiện nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh giỏi

sẽ giúp giáo viên nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tạo dựng uy tín đối vớihọc sinh và đồng nghiệp từ đó có thể hướng tới việc đạt các danh hiệu thi đua caoquý trong quá trình công tác Từ việc tạo dựng được uy tín trong nghề nghiệp giáoviên có thể có cơ hội thăng tiến trong nghề nghiệp, có khả năng tăng thêm nguồnthu nhập từ đó cải thiện và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của bản thân và giađình

Đối với các nhà trường bồi dưỡng học sinh giỏi là một trong những nhiệm

vụ mũi nhọn và là sứ mệnh của các trường phổ thông vì vậy nếu việc bồi dưỡnghọc sinh giỏi môn Lịch sử đạt kết quả tốt sẽ góp phần quan trọng trong việc hoànthành nhiệm vụ chính trị của nhà trường

2.3.5 Cách thức tìm kiếm, phát hiện học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử ở trường THPT

Trên cơ sở nhận thức đúng đắn những phẩm chất và năng lực cần có của mộthọc sinh giỏi Lịch sử, tôi tiến hành công tác tìm kiếm và phát hiện đối tượng họcsinh này Quá trình tìm kiếm và phát hiện được tiến hành qua nhiều kênh, nhiềucông đoạn, nhiều con đường khác nhau :

- Trong quá trình dạy học Lịch sử:

Trong nhiều năm học qua biện pháp để phát hiện học sinh giỏi tôi hay dùng

là căn cứ vào việc xem hành động để nhận biết mục tiêu theo đuổi bởi hành vi của

một người thể hiện sự theo đuổi mục tiêu của người đó Một học sinh chỉ chú ý đếnviệc học thì cái mà họ theo đuổi chính là sự nghiệp vươn tới đỉnh cao tri thức Mộthọc sinh chăm chú dõi theo mọi động thái của thầy trong các giờ lên lớp chắc chắnhọc sinh đó có thiện cảm với môn học và người dạy môn học đó Một học sinh hàohứng tham gia các hoạt động học do tôi tổ chức sẽ là tín đồ yêu thích môn học củatôi Và cứ như thế qua từng giờ lên lớp tôi dõi theo những biểu hiện của các họcsinh để tìm kiếm những hạt giống đỏ nhằm gieo mầm hi vọng mới

Tuy nhiên biểu hiện của học sinh rất đa dạng, có những trường hợp học sinhhầu như không có biểu hiện rõ ràng bằng những hành động cụ thể như phát biểu,tranh luận, nêu vấn đề nhưng lại yêu thích môn học, trong những trường hợp nhưvậy bằng trực giác của người thầy và từ ánh mắt đến trái tim tôi đã động viên vàđưa các em vượt lên ranh giới của chính bản thân mình để tham gia vào quá trìnhbồi dưỡng tích cực Lại có những học sinh rất năng nổ hoạt động, tích cực bày tỏ ý

kiến song năng lực học tập bộ môn lại không đạt, có học sinh năng lực hạn chếsong nguyện vọng của các em và gia đình lại muốn được bồi dưỡng vì lí do thi đạihọc… Trong những tình huống như vậy tôi thẳng thắn trao đổi với các em và giađình để tìm ra con đường lập nghiệp phù hợp hơn với các em Như vậy tôi đã căn

cứ vào việc phân tích hành động để nhận biết tài năng và đánh giá phẩm hạnh của học trò Để không bỏ sót tài năng tôi luôn giữ đầu óc tỉnh táo, có ý kiến độc lập

của mình, không bị tác động bởi yếu tố khác Đặc biệt trong quá trình tìm kiếmphát hiện học sinh giỏi tôi rất thích nghe những học sinh đưa ra ý kiến trái ngượcvới mình Gặp những trường hợp như vậy tôi cố gắng kéo dài thời gian tranh luận

để khám phá năng lực tiềm ẩn của học trò…

Trong quá trình dạy học Lịch sử, đối tượng được tôi chú ý đầu tiên là nhữnghọc sinh có dấu hiệu yêu thích việc học lịch sử Để phát hiện kịp thời và không bỏsót “nguồn tài nguyên” quý hiếm này tôi xây dựng bảng kiểm và thang đo mức độchuyên cần, hứng thú, phẩm chất, năng lực học tập của học sinh cụ thể là:

Không bao giờhoặc yếu, trungbình, khá – giỏi

Ít khi hoặc yếu,trung bình, khá –giỏi

Thường xuyênhoặc yếu, trungbình, khá – giỏiNghỉ học

- Bên cạnh việc tìm kiếm phát hiện học sinh giỏi trong quá trình dạy họcLịch sử tôi còn thực hiện các biện pháp nghiệp vụ sư phạm khác:

+ Điều tra kết quả học tập của học sinh ở thời điểm trước.

+ Trao đổi với giáo viên Lịch sử đã từng dạy học sinh

+ Trao đổi với giáo viên dạy các môn khoa học xã hội của học sinh

+ Trao đổi với bạn học của học sinh

+ Thông qua các hoạt động khác của học sinh( tham gia các cuộc thi có liênquan đến Lịch sử…)

Trên cơ sở kết quả thu được sau khi tổng hợp những thông tin về học sinh tôitiến hành đánh giá và xếp loại mức độ phẩm chất và năng lực học tập Lịch sử củahọc sinh từ đó có kế hoạch bồi dưỡng cho các em trong quá trình học tập ở trên lớp

và bồi dưỡng theo đội tuyển Tuy nhiên đối với hình thức bồi dưỡng theo đội tuyểnnhiều năm qua tôi luôn gặp phải vấn đề: những học sinh có đủ các yếu tố của mộthọc sinh giỏi Lịch sử đã từ chối việc bồi dưỡng trong đội tuyển học sinh giỏi Lúcnày tôi phải căn cứ vào tình hình cụ thể của từng trường hợp để có quyết định dứtkhoát: Tôi sẽ không thuyết phục những em bày tỏ thái độ không muốn bồi dưỡng vì

lí do em ấy chọn nghề nghiệp không liên quan đến bộ môn Đối với các em còn do

dự tôi tiến hành động viên, phân tích và đặc biệt là nêu gương cho các em về sựthành đạt của các nhà khoa học, nhà giáo Lịch sử …của chính bản thân tôi cùng cácanh chị khóa trước đã thành công bằng môn học này để động viên các em Qua 8năm liên tục bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi tôi nhận ra mảnh đất phù hợp vớiviệc chọn lựa học sinh cho đội tuyển của mình là các lớp đại trà của ban khoa học

cơ bản vì ngay từ khi vào lớp 10 ở trường tôi học sinh đã được chia thành các ban:khoa học tự nhiên, khoa học cơ bản Học sinh học ban khoa học tự nhiên bao gồmcác em học tốt các môn Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học vì vậy các em sẽ chọn thi

và xét đại học là các môn đó Còn ở các lớp của ban khoa học cơ bản năng lực họccác môn tự nhiên của học sinh đa số chỉ trung bình, khá nên cơ hội đỗ vào các

trường đại học hàng đầu là không cao Vì vậy nếu các em đó có tư chất tốt để pháttriển việc học tập Lịch sử tôi sẽ phân tích:

+ Nếu các em thi và chọn các môn xét tuyển vào đại học, cao đẳng là cácmôn Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học các em sẽ phải cạnh tranh với các học sinhgiỏi tự nhiên trên khắp cả nước bởi đa số học sinh hiện tại có xu hướng chọn tổ hợpxét tuyển là các môn này liệu các em có khả năng đạt nguyện vọng đậu các trườngđại học uy tín không?

+ Nếu chọn các môn khoa học xã hội khi đó sở trường của các em được pháthuy và tính cạnh tranh trong thi cử không quyết liệt bằng các em chọn bài khoa học

tự nhiên các em sẽ có cơ hội đậu đại học vào các trường đại học, cao đẳng tốt hơn

+ Việt Nam đang trong quá trình quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội vì vậy mọiđiều kiện về kinh tế, xã hội chuyển biến rất nhanh, trước mắt các môn khoa học tựnhiên là xu thế chính trong học tập và tuyển sinh đại học cao đẳng Song trongtương lai không xa khi đất nước đã phát triển thì nhu cầu về nguồn nhân lực có liênquan đến khoa học xã hội sẽ rộng mở hơn( như các nước phương Tây hiện nay), đó

là một trong những vấn đề mà học sinh cần phải cân nhắc khi chọn nghề nghiệpcho tương lai

+ Một trong những quy luật phát triển của việc đào tạo nguồn nhân lực làquy luật cung - cầu Trong khi số đông học sinh chạy theo trào lưu của xã hội hiệntại là học các môn khoa học tự nhiên thì tất yếu trong tương lai việc thừa nguồncung nhân lực đối với các ngành học này là khó tránh khỏi Ngược lại, đối với cáclĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, các lĩnh vực nghề nghiệp có liên quan có thể

sẽ mang lại những cơ hội tốt về việc làm và nguồn thu nhập ổn định hơn

+ Trong quá trình dạy học tôi còn giành thời gian để tìm hiểu hoàn cảnh củahọc sinh nhất là điều kiện về kinh tế Nếu gia đình các em có điều kiện kinh tếkhông khá giả tôi sẽ động viên các em cố gắng phát huy sở trường học tập của

mình bởi chỉ khi lựa chọn đúng môn học, ngành học theo sở trường các em mớiphát huy được tốt nhất những phẩm chất và năng lực chuyên môn từ đó các em mớikiếm được công việc phù hợp mà không cần đến sự giúp đỡ từ bên ngoài Còn gặpcác em có điều kiện kinh tế gia đình khó khăn tôi cố gắng động viên các em vào độituyển học sinh giỏi để học vì trong nhiều năm qua các trường đại học uy tín lạiđược bao cấp như học viện An ninh, học viện Cảnh sát, học viện Biên phòng…đềuxét tuyển khối thi, điểm thi có môn Lịch sử Nếu đỗ vào các trường này các em sẽkhông phải lo đến gánh nặng kinh tế chi phí cho học hành và xin việc Điều nàykhông chỉ giúp bản thân các em có nghề nghiệp ổn định mà còn giảm gánh nặngkinh tế cho gia đình đồng thời tạo điều kiện cho các thành viên khác trong gia đìnhcũng có cơ hội học tập tốt hơn vì thực tế có những gia đình không đủ khả năng nuôitất cả các con ăn học đại học mà chỉ tập trung cho một vài em

+ Nhằm tạo động lực phấn đấu cho các em tham gia đội tuyển tôi đóng vai làtuyên truyền viên để truyền đạt tới các em những quyền lợi mà các em trong độituyển học sinh giỏi được học: được các thầy cô giáo có phẩm chất và năng lực tốtdạy, được cung cấp tài liệu học tập miễn phí, được tạo điều kiện tốt nhất về thờigian học tập, được giúp đỡ về vật chất và tinh thần trong quá trình học tập…Đồngthời, để chọn được học sinh có chất lượng, bên cạnh những việc làm trên tôi cònchú ý giải quyết công việc hậu đội tuyển Trong thời gian các em tập trung học đểthi học sinh giỏi, việc học các môn khác sẽ bị ảnh hưởng do đó tôi luôn nhờ cácđồng nghiệp giúp đỡ các em Sau khi các em thi xong dù kết quả thế nào tôi cũngđộng viên các em cố gắng để chuẩn bị cho các kì thi tiếp theo nhất là kì thi đại học.Tôi bố trí mọi thời gian có thể để bổ sung kiến thức cho các em, tận tình dạy các

em đến ngày các em dự thi Đối với các em có hoàn cảnh đặc biệt: không có ngườinhà đưa các em đi thi đại học tôi nhờ người thân quen hoặc chính các em khoátrước dẫn các em đi thi, tìm chỗ ăn ở cho các em trong thời gian các em đi thi đại

học Sau khi các em thi đỗ, tôi tiếp tục quan tâm theo dõi sát sao quá trình học tậpcủa các em để động viên chia sẻ, góp ý, giúp đỡ các em trong điều kiện có thể thậmchí quan tâm cả đến việc làm của các em sau khi ra trường.

2.3.6 Khái quát phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi trong quá trình dạy học Lịch sử lớp 12 ở trường THPT

Tôi xác định phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi là một bộ phận của quátrình dạy học Lịch sử, nó không tách khỏi phương pháp dạy học nói chung vàphương pháp dạy dạy học Lịch sử nói riêng Theo PGS.TS Trịnh Đình Tùng:

“phương pháp dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là một yếu tố cơ bản có vai tròquan trọng nhất của quá trình dạy học” Hoạt động của thầy và hoạt động của họcsinh tạo ra phương pháp dạy học Mọi yếu tố khác của quá trình dạy học phải thôngqua hai hoạt động này mà phát huy tác dụng Tuy nhiên do đối tượng học sinh giỏi

là đối tượng học sinh “đặc biệt” nên cần có phương pháp giáo dục “đặc biệt” chophù hợp Vì vậy trên cơ sở khoa học phương pháp dạy học tôi xác định các vấn đềchính mình cần bồi dưỡng cho đối tượng này bao gồm:

+ Bồi dưỡng về nội dung kiến thức

+ Bồi dưỡng về phương pháp tư duy

+ Bồi dưỡng phẩm chất, năng lực

+ Bồi dưỡng phương pháp làm bài

+ Bồi dưỡng phương pháp kiểm tra, đánh giá

Để xác định được phạm vi kiến thức cần bồi dưỡng, phương pháp tư duy,phẩm chất, năng lực, phương pháp làm bài, kiểm tra, đánh giá tôi căn cứ vào:

+ Mục tiêu của việc bồi dưỡng

+ Đặc điểm của đối tượng bồi dưỡng

+ Chương trình học bộ môn

+ Định hướng kiểm tra, đánh giá, tính chất yêu cầu của các kì thi

+ Điều kiện cơ sở vật chất, phương tiện dạy học.

+ Thời gian bồi dưỡng

+ Hình thức bồi dưỡng

+ Kết quả bồi dưỡng của các năm học trước

+ Xu thế phát triển của giáo dục Việt Nam và thế giới

Về nội dung kiến thức tôi căn cứ vào chuẩn kiến thức kĩ năng, chương trình

bộ môn là chủ yếu Trên cơ sở chương trình bộ môn và chuẩn kiến thức kĩ năng tôiphát triển lên mức độ cao hơn vì “chuẩn kiến thức, kĩ năng của Chương trình mônhọc là các yêu cầu cơ bản, tối thiểu về kiến thức, kĩ năng của môn học mà học sinhcần phải và có thể đạt được sau mỗi đơn vị kiến thức” Như vậy có thể nói yêu cầu

về nội dung của chuẩn kiến thức kĩ năng là yêu cầu cần phải đạt được đối với mọiđối tượng học sinh Còn đối tượng học sinh giỏi tôi vận dụng yêu cầu chuẩn kiếnthức kĩ năng của chương trình nâng cao tức là yêu cầu trên chuẩn về kiến thức, kĩnăng đối với học sinh đại trà Nội dung bồi dưỡng cho học sinh có thể theo bài họctrong sách giáo khoa hay những chuyên đề do tôi thiết kế phù hợp với hình thức bồidưỡng của học sinh

Đối với kiểm tra, đánh giá: mức độ yêu cầu của tôi đối với học sinh giỏicũng cao hơn so với học sinh đại trà:

+ Học sinh đại trà kiểm tra ở mức độ: nhận biết: khoảng 40%, hiểu khoảng

30 %, vận dụng: khoảng 20%, vận dụng cao: khoảng 10%

+ Học sinh giỏi: nhận biết: 20%, hiểu khoảng 30 %, vận dụng: khoảng 20%,vận dụng cao: khoảng 30%

Phạm vi kiến thức kiểm tra, đánh giá đối với học sinh giỏi nhiều hơn sơ vớihọc sinh đại trà khoảng từ 30% đến 40%

Về bồi dưỡng phương pháp tư duy, phẩm chất, năng lực, trước hết tôi xácđịnh nội hàm của khái niệm tư duy lịch sử

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, tập 4 (Nhà xuất bản Từ điểnBách khoa Hà Nội 2005): “Tư duy là sản phẩm cao nhất của vật chất được tổchức một cách đặc biệt – bộ não con người Tư duy phản ánh tích cực hiện thựckhách quan dưới dạng các khái niệm, sự phán đoán, lý luận.v.v ”.

Như vậy có thể kết luận bồi dưỡng phương pháp tư duy cho học sinh trongquá trình học Lịch sử là quá trình giúp học sinh:

+ Có con đường hình thành kiến thức Lịch sử đúng đắn, khoa học

+ Xác định những phẩm chất, kĩ năng, năng lực, cần bồi dưỡng cho họcsinh

Về con đường hình thành kiến thức Lịch sử cho học sinh tôi căn cứ vào quanđiểm của triết học Mác – Lênin về quá trình nhận thức chân lí của con người.Trong tác phẩm Bút ký triết học, V.I.Lênin đã khái quát con đường biện chứng của

sự nhận thức chân lý như sau: Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ

tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường biện chứng của sự nhận thứcchân lý, của sự nhận thức hiện thực khách quan Như vậy con đường nhận thức bảnchất của sự kiện hiện tượng Lịch sử cũng luôn đi từ “trực quan sinh động đến tưduy trừu tượng” tức là tôi phải giúp học sinh nhận thức đúng đắn các khâu, các thaotác trong quá trình tư duy Lịch sử đó là:

+ Lựa chọn sự kiện hiện tượng lịch sử

+ Tạo biểu tượng về các sự kiện hiện tượng lịch sử

+ Hình thành khái niệm lịch sử

+ Rút ra bài học, quy luật lịch sử

Như vậy khi học sinh đã nhận thức đúng đắn được con đường hình thànhkiến thức Lịch sử các em sẽ có phương tiện, công cụ phục vụ quá trình học tập của

mình một cách khoa học Các em sẽ rút ra được những đánh giá, nhận xét và bàihọc trên cơ sở bằng chứng lịch sử xác đáng chứ không mang tính chủ quan, phiếndiện tức là các em sẽ thống nhất được tính “sử” và “luận” trong quá trình học Lịchsử.

Đối với những kỹ năng, năng lực cần đạt cho học sinh trong quá trình họctập Lịch sử, tôi chú ý rèn các kỹ năng, năng lực chủ yếu sau:

+ Kỹ năng ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch sử một cách hệ thống

+ Kỹ năng nêu và giải quyết vấn đề.

+ Kỹ năng phân biệt các dạng câu hỏi và bài tập lịch sử

+ Kỹ năng xử lý mối quan hệ giữa “sử” và “luận”

+ Kỹ năng hoàn thành sản phẩm, nhiệm vụ học tập

Về các năng lực cần hình thành cho học sinh: trong quá trình bồi dưỡng tôichú trọng phát triển hệ thống các năng lực chung và năng lực chuyên biệt cho tất

cả các đối tượng học sinh Những năng lực đó bao gồm:

Những năng lực chung: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợptác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Những năng lực chuyên biệt: tôi tập trung vào phát triển các năng lực sau:

1 Năng lực thu thập và xử lí thông tin lịch sử

2 Năng lực tái hiện quá khứ lịch sử cụ thể theo thời gian

3 Năng lực xác định mối quan hệ lô gic giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử

4 Năng lực giải thích, so sánh, phân tích, đánh giá, bình luận các sự kiện, hiệntượng, nhân vật theo quan điểm lịch sử

5 Năng lực vận dụng kiến thức lịch sử

6 Năng lực trình bày các vấn đề lịch sử.

7 Năng lực hình thành, biểu hiện, điều chỉnh xúc cảm lịch sử

8 Năng lực kết nối kiến thức lịch sử với các môn học khác

Trong các năng lực chuyên biệt trên tôi đặc biệt đề cao các năng lực: thu thập

và xử lí thông tin lịch sử; năng lực xác định mối quan hệ lôgic giữa các sự kiện,hiện tượng lịch sử; năng lực giải thích, so sánh, phân tích, đánh giá, bình luận các

sự kiện, hiện tượng, nhân vật theo quan điểm lịch sử bởi đó là những năng lựcchuyên biệt cần đạt nhất trong quá trình học Lịch sử

Về phẩm chất: tôi chú ý bồi dưỡng phát triển cho học sinh những phẩm chấtchủ yếu sau: “yêu đất nước, yêu con người, chăm học, chăm làm, trung thực, tráchnhiệm”

2.3.7 Các hình thức, phương pháp bồi dưỡng cụ thể

Tôi xác định việc bồi dưỡng học sinh giỏi chia thành hai hình thức:

Hình thức thứ nhất: bồi dưỡng trong quá trình dạy học Lịch sử ở trên lớp tức làbồi dưỡng cho tất cả các học sinh được đánh giá là “học sinh giỏi Lịch sử”

Hình thức thứ hai: bồi dưỡng riêng đối với các em được tuyển chọn trong sốcác em là “học sinh giỏi” từ các lớp tức là các em trong đội tuyển học sinh giỏi đểtham gia các kì thi xếp hạng học sinh giỏi

Vì đối tượng bồi dưỡng khác nhau nên trong quá trình bồi dưỡng tôi đặt ramục đích và phương pháp bồi dưỡng sao cho phù hợp Giữa hai đối tượng học sinhnày có điểm chung trước hết đều là “học sinh giỏi’ nên có tư chất học tập tốt, cóchung mục tiêu là dùng kết quả học tập Lịch sử để xét tuyển vào các trường đạihọc, cao đẳng và đều học chung chương trình nên trong quá trình bồi dưỡng tôi sửdụng những phương pháp bồi dưỡng chung:

2.3.7.1 Bồi dưỡng phương pháp tự học

Trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi tôi coi trọng nhất là bồi dưỡng chohọc sinh các phương pháp học Mà theo PGS.TS Trịnh Đình Tùng “ t rong cácphương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học

có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho lòng hamhọc, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhânlên gấp bội” Mặt khác bồi dưỡng khả năng tự học tức là trao cho học sinh chiếcchìa khóa để học sinh có thể học thường xuyên và học suốt đời GS.TS NguyễnThị Côi và TS Nguyễn Thị Thế Bình cũng cho rằng “Người giáo viên giỏi làngười biết dạy cho học sinh cách tự học, trò giỏi là người biết tự học một cáchsáng tạo” Để phát triển khả năng tự học tốt cho đối tượng này tôi xác định cácbiểu hiện của khả năng tự học gồm:

+ Khả năng tự tìm kiếm, thu thập, xử lí thông tin lịch sử

+ Khả năng phát triển các thao tác tư duy thuần thục: tư duy đọc, tư duy viết,

tư duy phân tích, tư duy phản biện

+ Khả năng tự kiểm tra, đánh giá bản thân và kiểm tra, đánh giá đồng đẳng.Đối với việc bồi dưỡng năng tự tìm kiếm, thu thập, xử lí thông tin về lịch sửtôi hướng dẫn các em có thể tìm kiếm, thu thập thông tin lịch sử qua các nguồn,kênh như: sách giáo khoa, sách hướng dẫn ôn tập, sách luyện thi đại học cao đẳng,sách ôn thi THPT Quốc gia các trang mạng trực tuyến Điều quan trọng khi thuthập thông tin học sinh cần có kĩ năng như xác định tên sách, tác giả, nhà xuất bảnthời gian xuất bản, các trang mạng chính thống của các trường đại học, học viện,

Bộ giáo dục và Đào tạo, các Sở Giáo dục…

Đối với việc phát triển các thao tác tư duy, các kỹ năng, năng lực tôi hướngdẫn cụ thể:

Quá trình nhận thức Lịch sử đòi hỏi nhiều thao tác tư duy, song muốn học tốtLịch sử trước hết học sinh phải có kỹ năng ghi nhớ tốt bởi muốn thực hiện các cấp

độ tư duy cao hơn thì điều kiện đầu tiên là học sinh phải có khả năng ghi nhớ sựkiện lịch sử Đối với học sinh giỏi tôi đòi hỏi các em phải có khả năng ghi nhớ tốt:nhớ nhanh, nhớ nhiều, nhớ chính xác, nhớ lâu Ngoài một số học sinh có tưchất về khả năng ghi nhớ thiên bẩm đa số các em muốn nhớ được đều phải trải quaquá trình học nhiều, học đi học lại, song không phải cứ học nhiều, học đi học lại lànhớ được lâu và chính xác Thậm chí vì lí do học nhiều, học đi học lại mà vẫnkhông nhớ, mà nhiều học sinh chán học Lịch sử Vậy học sinh giỏi cần được rènluyện như thế nào để có trí nhớ tốt?

Để học sinh có khả năng lưu giữ thông tin Lịch sử tốt nhất tôi hướng dẫn các

em các kĩ năng: nghe, đọc, nhìn, thảo luận, hành động, làm lại cho người khác theodõi

Song để nhớ tốt học sinh cần chuẩn bị bài trước khi đến lớp Điều nay vô cùngquan trọng đối với học sinh giỏi bởi quá trình chuẩn bị bài là quá trình tự học mộtcách tích cực của học sinh Để việc chuẩn bị bài có hiệu quả và thực chất học sinhcần được giáo viên giao nhiệm vụ và hướng dẫn cụ thể như đọc gì, làm gì, đọc ởđâu, làm như thế nào…và học sinh phải ghi lại những khó khăn trong quá trìnhchuẩn bị bài, những vấn đề phát sinh chưa giải quyết được… Khi thực hiện côngviệc chuẩn bị bài nghiêm túc học sinh đã định hình được nội dung cơ bản của bài

và nhớ được một phần nội dung đó Do có sự chuẩn bị bài học trước nên khi đếnlớp học sinh sẽ tự tin để học bài mới đồng thời chủ động tham gia vào các hoạtđộng học do giáo viên tổ chức Như vậy việc chuẩn bị bài sẽ giúp học sinh tiếp thubài mới tốt hơn và ghi nhớ nhanh, nhiều hơn Tuy nhiên nếu học sinh sau đó không

ôn lại bài ngay thì những kiến thức lưu giữ được sẽ bị quên dần và giữ lại đượckhông nhiều Vì vậy với kinh nghiệm học và dạy của bản thân tôi rèn cho các emthói quen “xào bài” ngay sau khi học bài mới bởi vì càng để lâu lượng thông tin lưugiữ càng ít và thiếu chính xác “ Xào bài” không chỉ biểu hiện ở thao tác học thuộc

lòng mà đó còn là áp dụng điều đã học để giải quyết nhiệm vụ thực tế, là lấy ví dụminh họa, là dạy cho người khác…Một nguyên tắc không thể thiếu trong quá trìnhghi nhớ là muốn có khả năng nhớ tốt học sinh phải được bồi dưỡng các kĩ năngnghe tốt, nói tốt, đọc tốt, viết tốt.

Nghe là một trong những hoạt động thường xuyên của học sinh Muốn họctốt chắc chắn học sinh phải nghe tốt bởi nghe tốt giúp học sinh nắm bắt được chínhxác đầy đủ thông tin mà giáo viên hay các bạn đang nói Nghe tốt còn giúp học sinh

có thể phán đoán được những gì giáo viên hay các bạn sẽ nói hoặc phát hiện có vấn

đề gì trong lời nói từ giáo viên hay các bạn mà mình nghe được Để giúp các em cókhả năng nghe tốt tôi hướng dẫn các em hãy lắng nghe một cách tích cực: chủ độnglắng nghe tức là học sinh phải ngừng suy nghĩ và công việc của mình để hoàn toàntập trung vào những gì mà đối tượng đang nói Các em cần nghe một cách chămchú và có thể nói lại, ghi lại những gì vừa nghe được Để nghe có hiệu quả học sinhgiỏi cần:

+ Đặt câu hỏi, kiểm tra lại thông tin

Đồng thời cần tránh những điều sau trong khi nghe:

+ Cãi hoặc tranh luận

+ Cắt ngang lời người khác

+ Đưa ra nhận xét quá vội vàng

+ Bị chi phối bởi cảm xúc quá mạnh của người nói đến tình cảm của mình

Để đạt hiệu quả cao hơn của kỹ năng nghe, tôi hướng dẫn các em phải biếtchọn kênh để nghe và trong khi ôn bài hãy hình dung, tưởng tượng lại những gìđược nghe.

Một kỹ năng khác tôi tập trung rèn cho các em đó là kỹ năng nói Nói là mộttrong những hoạt động không thể thiếu trong quá trình dạy học Đối với học sinhgiỏi tôi không chỉ tạo điều kiện cho các em có cơ hội được nói mà còn tạo điều kiệncho các em có kỹ năng nói tốt hơn Theo tôi nói tốt là học sinh có thể nói chính xácnhững gì mình định nói và nói ít nhất nhưng người nghe lại hiểu tốt nhất Rèn kỹnăng nói tốt cho học sinh tức là rèn tư duy ngôn ngữ, khả năng giao tiếp cho họcsinh đồng thời thúc đẩy tư duy các em phát triển bởi nếu có nền tảng kiến thức tốt

và khả năng diễn đạt lưu loát người học mới có thể nói tốt Như vậy để có thể nóitốt trong giờ học Lịch sử học sinh cần phải học rất nhiều điều: học kiến thức Lịch

sử, học cách nói theo ngôn ngữ Lịch sử, bổ sung vốn từ thuộc chuyên môn Lịch sử

và khả năng chuyển từ ý nghĩ sang lời nói Thông qua các thao tác đó học sinh sẽ

có lượng kiến thức bộ môn phong phú hơn và tự kiểm tra đánh giá được mức độhoàn thành nhiệm vụ của mình Để làm tăng khả năng nói của học sinh tôi hướngdẫn các em chú ý đến các yếu tố:

+ Mục đích của việc nói

+ Nội dung định nói

+ Xác định đối tượng nghe mình nói

+ Lựa chọn ngôn ngữ nói

+ Cách thức nói

+ Tương tác với người nghe khi nói

+ Những điều học được trong và sau khi nói

Cùng với việc rèn kỹ năng nói tốt cho học sinh Tôi giành nhiều thời gian đểbồi dưỡng tư duy đọc Đối với tư duy đọc, tôi hướng dẫn học sinh làm sao để có kỹnăng đọc có hiệu quả nhất Tôi quan niệm đây là kỹ năng nền tảng để phát triển tưduy và phát triển các kỹ năng khác bởi rèn luyện kỹ năng đọc tốt sẽ phát triển tưduy phân tích và phản biện tốt Để học sinh có kỹ năng đọc tốt tôi xuất phát từ cácyêu cầu trước hết từ việc học sinh đọc tốt một câu: tức là có thể viết lại chính xácnghĩa của câu đó Như vậy đọc tốt nhiều câu tức là học sinh đọc tốt cả đoạn vănbản, đọc tốt nhiều đoạn văn bản tức là học sinh đọc tốt cả văn bản vì văn bản baogồm nhiều đoạn văn Như vậy đọc tốt nhiều văn bản tức là học sinh đọc tốt cả cuốnsách vì cuốn sách bao gồm nhiều văn bản kết nối lo gíc với nhau Như vậy để đọctốt một cuốn sách, học sinh cần xuất phát từ việc đọc tốt một câu.

Tôi hình thành cho học sinh thói quen trước khi đọc tài liệu gì đó hãy xác địnhmục đích của việc đọc: đọc để giải trí hay đọc để học…từ đó học sinh quyết địnhxem mình sẽ đọc tài liệu đó như thế nào… Với học sinh giỏi tôi yêu cầu các emphải đọc để đạt tới cấp độ: đọc và nhập tâm một cách sâu sắc ý nghĩa hàm chứatrong văn bản Để có thể đạt được khả năng đó tôi yêu cầu học sinh:

+ Diễn đạt lại từng câu trong văn bản

+ Giải thích được nghĩa của các đoạn văn và toàn văn bản bằng một số câu.+ Phân tích được nội dung của văn bản

+ Đánh giá được văn bản

Bên cạnh các yêu cầu trên tôi cũng rèn cho học sinh cách đọc có cấu trúc: đọc

từ nhan đề, lời dẫn nhập, lời giới thiệu, mục lục bởi nếu đọc theo cách làm trên họcsinh sẽ trả lời xem có tiếp tục đọc tài liệu đó nữa hay không và có cần thiết đọctoàn bộ tài liệu hay chỉ cần một số nội dung…

Cuối cùng khi đọc nội dung của văn bản tôi yêu cầu học sinh: tìm ra nhữngcâu then chốt nghĩa là tìm những câu giữ vai trò chi phối trong các đoạn văn bản,tiếp đó định vị những đoạn then chốt rồi rút ngắn lại thành những ý tưởng và câucốt lõi sau đó kết nối các câu cốt lõi lại với nhau xem có lo gíc không.

Với việc bồi dưỡng tư duy đọc như trên tôi thấy khả năng đọc hiểu của họcsinh được nâng lên rõ rệt Đặc biệt phương pháp bồi dưỡng kỹ năng đọc tốt nhưtrên rất phù hợp với cách thức kiểm tra, đánh giá hiện nay bởi đề thi hầu hết cácmôn học trong đó có môn Lịch sử hiện được Bộ Giáo dục và Đào tạo ra theo hìnhthức trắc nghiệm khách quan Đối với hình thức trắc nghiệm khách quan có nhiềulựa chọn để có thể chọn được chính xác đáp án trả lời trước hết học sinh phải đọc

và nhận thức đúng yêu cầu của câu hỏi và nghĩa của các phương án trả lời rồi tìm ra

lo gíc quan hệ giữa câu hỏi và câu trả lời đúng Đối với bài đọc hiểu nếu không có

kỹ năng đọc tốt học sinh sẽ không thể trả lời được các câu hỏi ở mức độ nhận thứccao như thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao

Như vậy việc bồi dưỡng kỹ năng đọc tốt cho học sinh giỏi không chỉ là tiền đềgiúp các em học tốt hơn mà còn giúp các em thích ứng tốt với việc đổi mới kiểmtra, đánh giá hiện nay và đạt kết quả học tập tốt hơn

Trong bồi dưỡng học sinh giỏi, một hoạt động được tôi thực hiện thườngxuyên là bồi dưỡng tư duy viết tốt cho học sinh bởi viết là một trong những kỹnăng quan trọng nhất đối với người học, là chìa khóa để lĩnh hội nội dung bài học.Viết ra những gì mà bản thân đang cố gắng lĩnh hội sẽ giúp người học đạt đượcmục đích và đương nhiên mỗi khi đọc để tích lũy kiến thức học sinh phải viết để sở

sở hữu chúng Vì vậy nếu muốn học tốt người học phải viết tốt Tôi cho rằng viếttốt là viết ít mà có chất lượng

Muốn học sinh viết tốt học sinh phải được luyện tập thường xuyên dưới sựgiúp đỡ của giáo viên Học sinh giỏi cần được đều đặn luyện kỹ năng viết tốt bằng

cách sử dụng các công cụ tư duy và khi đó học sinh sẽ lĩnh hội nội dung bài học sâuhơn Để giúp học sinh có kỹ năng viết tốt tôi bồi dưỡng cho các em các thao tác:+ Viết có mục đích.

+ Sử dụng những công cụ và kỹ năng viết cốt lõi: viết có phản biện nhằm kiểmsoát những gì mình đang viết, điều chỉnh bài viết theo mục tiêu cụ thể, đánh giá rõràng, đầy đủ, tính đúng đắn, chính xác, sự lo gíc, nhận ra những gì mình viết có khóhiểu với người khác không

+ Học sinh giỏi phải trả lời được câu hỏi: những gì mình đang viết và những gìmình muốn bài viết đạt được có thống nhất với nhau không

+ Muốn viết tốt một bài học sinh trước hết phải viết tốt một câu Để viết tốtmột câu học sinh cần xử lý được mối quan hệ giữa câu này với câu khác và mỗi câuviết ra có thể đặt được một câu hỏi

+ Học sinh cần viết ra được từ nội dung cốt lõi của bài vì như vậy tức là họcsinh sẽ hiểu rõ hơn về bài học và qua đó có thể áp dụng kiến thức của mình hiệuquả hơn vào thực tế Để viết được nội dung cốt lõi, học sinh cần tìm được từ cốt lõicủa bài và liên kết các từ cốt lõi lại với nhau một cách lo gíc

Một trong những thao tác tư duy tôi bồi dưỡng cho học sinh là tư duy phântích và đánh giá Đây là tư duy vô cùng quan trọng để phát triển năng lực chuyênbiệt của bộ môn đồng thời giúp học sinh thích ứng tốt hơn trong cuộc sống Phântích và đánh giá là những năng lực cốt yếu mà học sinh giỏi Lịch sử cần thông thạo

Đó là những kỹ năng học sinh dùng để lập luận tốt tức là học sinh đã đạt được sựnhận thức đúng đắn của Lịch sử: thống nhất giữa “sử” và “luận”

Để học sinh có kỹ năng phân tích đánh giá tốt trong quá trình dạy học Lịch sửtôi giúp học sinh những yêu cầu của tư duy phân tích đánh giá đó là: