Nâng cao kỹ năng giải thích trong bài văn nghị luận cho học sinh giỏi văn theo định hướng phát triển năng lực người học sinh

Thực tế quá trình rèn luyện kĩ năng giải thích cho học sinh giỏi văn trong bài văn nghị luận hiện nay Tuy là những học sinh giỏi, có chất văn, có năng lực cảm thụ văn chương, có khảnăn

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: Rèn kĩ năng giải thích trong bài văn nghị luận cho học sinh giỏi văn theo định hướng phát triển năng lực người học sinh

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Công tác dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông

3 Thời gian áp dụng sáng kiến: Từ 9/ 2016 đến 5/ 2017

4 Đồng tác giả: , ,

5 Đơn vị áp dụng sáng kiến

- Tên đơn vị : Trường THPT

6 Mã Sáng kiến: SK41

I Điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến

1 Xuất phát từ sự đổi mới dạy và học trong nhà trường phổ thông

Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cựchóa học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn vớinhững tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạtđộng thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giữa giáoviên và học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xãhội Để hiện thực hóa định hướng đổi mới này, các nhà nghiên cứu đã đề xuất nhiều biệnpháp đổi mới khác nhau : từ việc cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống nhưthuyết trình, đàm thoại… đến các phương pháp mới như phương pháp dạy học nêu và giảiquyết vấn đề, phương pháp dự án, phương pháp đàm thoại gợi mở, phương pháp dạy họcnhóm, và các kỹ thuật dạy học hiện đại… nhằm phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạocủa người học, hình thành những năng lực chung ( Năng lực làm chủ và phát triển bảnthân: tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo và quản lý bản thân; Năng lực xã hội : năng lựcgiao tiếp, hợp tác; năng lực công cụ : năng lực tính toán, sử dụng ngôn ngữ, ứng dụng côngnghệ thông tin) và năng lực đặc thù môn Ngữ văn ( năng lực giải quyết vấn đề; năng lựcsáng tạo; năng lực hợp tác; năng lực tự quản bản thân; năng lực giao tiếp Tiếng Việt; nănglực thưởng thức văn học/ cảm thụ thẩm mỹ) cho người học

2 Xuất phát từ một trong những năng lực đặc thù cần rèn luyện và đánh giá trọng sự phát triển năng lực chuyên biệt cho người học văn là tạo lập văn bản Tạo lập

văn bản (viết) là hoạt động tạo ra một văn bản hoàn chỉnh về nội dung và hình thức, thể hiệnqua cách tổ chức, xây dựng văn bản đúng quy cách và có ý nghĩa Văn bản viết phải thể hiệnđược sự vận dụng tổng hợp kiến thức (về các kiểu văn bản, về văn học, về văn hóa - xã hội,

…), các kĩ năng tạo lập văn bản theo các hình thức biểu đạt khác nhau và cả cảm xúc, thái

độ, dấu ấn cá nhân của người viết nhằm đáp ứng mục đích giao tiếp Năng lực tạo lập vănbản gồm các thành phần sau: - Xác định vấn đề và mục đích văn bản: Lựa chọn chủ đề, loạivăn bản để đáp ứng những mục đích, đối tượng và hoàn cảnh cụ thể; lựa chọn cấu trúc, cáchtrình bày - Lập dàn ý: Tìm kiếm thông tin, phác thảo bài viết, sử dụng chiến lược viết -Viết: Triển khai hệ thống luận điểm trong phần dàn ý, tổ chức bài viết cho phù hợp vớiphương thức biểu đạt và quan điểm cá nhân - Tìm kiếm phản hồi: chia sẻ với bạn bè vàgiáo viên, đặt câu hỏi, cân nhắc và chọn lựa những phản hồi phù hợp để phát triển bài viết -Xem xét lại và chỉnh sửa: đọc lại văn bản, tự chỉnh sửa, trình bày lại Học sinh ở cấp THPT

có thể tạo lập được văn bản theo những phương thức khác nhau, viết được các bài văn nghị

luận (về xã hội hoặc văn học), nêu được quan điểm, tư tưởng riêng của mình về các vấn đềcủa đời sống hoặc văn học một cách sâu sắc, có sức thuyết phục Trong quá trình làm bài,học sinh cần vận dụng các kiến thức, kĩ năng của các phân môn Tiếng Việt, Làm văn, Vănhọc cũng như kiến thức liên môn (Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân, ) để giải quyết vấn

đề mà đề bài nêu ra Cần khuyến khích học sinh sử dụng các thao tác khác nhau trong giảiquyết vấn đề; khuyến khích học sinh nêu những suy nghĩ, quan điểm riêng của mình, chấpnhận nhiều cách hiểu và giải quyết vấn đề khác nhau miễn là tư tưởng của người viết không

đi ngược lại những chuẩn mực đạo đức và pháp luật mà xã hội đã quy định Các nhiệm vụviết cần tạo cho học sinh cơ hội vận dụng được những điều đã học vào giải quyết những vấn

đề mà thực tiễn đặt ra phù hợp với trình độ của các em Giống như rèn luyện và đánh giánăng lực đọc hiểu, việc rèn luyện và đánh giá năng lực tạo lập văn bản của học sinh cũngphải được tiến hành thường xuyên, trong đó có rèn luyện kĩ năng giải thích

3 Thực tế quá trình rèn luyện kĩ năng giải thích cho học sinh giỏi văn trong bài văn nghị luận hiện nay

Tuy là những học sinh giỏi, có chất văn, có năng lực cảm thụ văn chương, có khảnăng diễn đạt tốt, nhưng các em vẫn còn yếu về kỹ năng làm bài, trong đó có kỹ năng từngbước thực hiện các thao tác lập luận như phân tích, chứng minh, bình luận… trong đó taphải kể đến một khâu vô cùng quan trọng là viết phần giải thích Để làm tốt một đề thi lànghị luận văn học hay nghị luận xã hội, học sinh trước hết phải thuần thục các thao tác nghịluận mà đầu tiên là kỹ năng giải thích

Đề văn những năm gần đây ra theo lối mở theo tinh thần đổi mới của Bộ giáo dụcnhằm để phát huy tư duy sáng tạo của học sinh Trong đề thường không có chỉ dẫn rõ ràng

về thao tác lập luận, thế nhưng khi làm bài các em cần thiết phải biết phối hợp nhuầnnhuyễn các thao tác nghị luận Phần giải thích chiếm tỉ lệ điểm khá cao trong một bài văn,nếu các em không làm tốt phần này sẽ mất đi một cơ số điểm quan trọng và không đạt yêucầu của một bài viết

Với học sinh giỏi không làm tốt bài văn nghị luận có nhiều nguyên nhân cả về kháchquan lẫn chủ quan, nhưng trong đó phải kể đến một thiếu sót đáng tiếc thuộc về phía ngườilàm bài Đó là có không ít học sinh quên không giải thích, có học sinh có giải thích nhưngcòn sơ sài chưa sâu sắc thấu đáo, kín cạnh và chưa thể hiện được cái chất của một học sinhgiỏi văn Hoặc nhiều học sinh không biết cách giải thích cho dù có kiến thức Có em khôngbiết viết đoạn giải thích sao cho phù hợp…Có những thiếu sót đó trong bài văn là do các emhọc sinh còn thiếu kỹ năng và vận dụng kỹ năng giải thích chưa tốt khi viết bài.Có lẽ còn cónguyên nhân từ phía người dạy, mải chú trọng đến cung cấp kiến thức mà ít chú ý tới việc

rèn kỹ năng cho học sinh và trong đó có kỹ năng giải thích chiếm vị trí quan trọng ảnhhưởng không nhỏ tới cơ số điểm, kết quả chất lượng bài thi của các em.

II Thực trạng trước khi tạo ra sáng kiến

1 Việc rèn luyện kỹ năng giải thích trong bài văn nghị luận của học sinh còn gặp nhiều khó khăn

Kỹ năng là năng lực (khả năng) của chủ thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗihành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi

Kĩ năng viết văn gắn liền với chủ thể (học sinh – với tư cách người viết) nhưng lại đượcbiểu hiện rất cụ thể trong bài văn đặc biệt là bài văn học sinh giỏi

Đối với học sinh giỏi văn, việc viết được những bài văn nghị luận đặc sắc có sứcthuyết phục cao vẫn luôn là đích đến nhưng cũng là một thử thách to lớn Suy cho cùng, quátrình bồi dưỡng năng lực viết văn cho học sinh giỏi là quá trình nâng tầm các em: từ viếtđúng sang viết hay; từ viết bản năng (có gì viết nấy) sang lối viết có kĩ thuật, có tính toán tớiphương án hiệu quả tối ưu Vì thế, việc rèn giũa một hệ thống kĩ năng trong đó có kĩ nănggiải thích là một điều rất quan trọng Nếu nói tương lai sẽ thuộc về những người nắm đượcphương pháp thì cũng có thể nói tương lai cũng thuộc về những người nắm chắc kĩ năng.Trong đó, kĩ năng giải thích là điểm cốt yếu mà học sinh cần thực hiện nhuần nhuyễn Trong khi làm bài văn nghị luận, học sinh phải thường xuyên đứng trước những câu

hỏi: Là gì? Vì sao? Như thế nào?… Đó chính là lúc học sinh cần phải vận dụng thao tác giải

thích Kĩ năng giải thích được hiểu như khả năng vận dụng thành thục thao tác lập luận giảithích ở những vị trí khác nhau với những nhiệm vụ khác nhau trong bài làm văn nghị luận Ởbất kể vị trí nào của bài văn nghị luận - kể cả nghị luận văn học và nghị luận xã hội - cũng

có sự xuất hiện của giải thích:

- Giải thích có lúc quan trọng như một phần không thể thiếu trong bài văn Phần nàythường đứng trước phần bàn và thường đứng đầu phần thân bài Nói một cách chính xáchơn, thường xuất hiện trước phần bàn cụ thể vào vấn đề Nhiệm vụ chính là xác định luận

đề (hiểu theo nghĩa là vấn đề nghị luận) Nếu kĩ năng giải thích lúc này không tốt, nghĩa làkhông xác định được chính xác vấn đề bàn luận thì toàn bộ phần bàn luận ở phía dưới sẽkhông trúng và không có sức thuyết phục Bài văn nghị luận từ đó không khác gì con tàu đã

đi lệch đường ray

- Có lúc giải thích lại góp phần làm sáng tỏ nguyên nhân của vấn đề Ví dụ trong kiểubài so sánh văn học, một phần không thể thiếu sau khi đã tiến hành nghị luận so sánh làchúng ta phải chỉ ra nguyên nhân tại sao có sự giống và khác nhau như vậy? Hoặc cũng cầnphải thực hiện thao tác giải thích nguyên nhân hình thành một hiện tượng văn học nào đó để

cho phần nghị luận thêm sâu hơn như: Những yếu tố nào làm nên vẻ đẹp cổ điển và hiện đạitrong thơ Hồ Chí Minh; Vì sao Thơ mới thường buồn?…

Có thể một bài văn nghị luận hay sẽ thấy rất ít dấu vết của kĩ năng, kĩ xảo Nhưng cómột sự thật là: Nếu chỉ viết văn theo lối bản năng, không ý thức đầy đủ về nghệ thuật và kĩthuật viết thì ít khi có được bài văn hay Đáng tiếc rằng, đa số học sinh, kể cả học sinh giỏivăn vẫn chưa thực sự ý thức được điều này Chính vì thế các em còn mắc khá nhiều lỗi với

kĩ năng giải thích

Trên thực tế chúng tôi nhận thấy học sinh hay mắc những lỗi như sau:

- Với yêu cầu giải thích để tìm ra vấn đề nghị luận

+ Không giải thích: Học sinh bỏ qua bước giải thích mà đi vào bàn bạc luôn hoặc chỉcoi việc phân tích, chứng minh hiện tượng là đủ

+ Giải thích sai: Học sinh thực hiện giải thích nhưng không hiểu đúng khái niệm,thuật ngữ, hình ảnh, cơ chế chuyển nghĩa tu từ, cách diễn đạt dẫn tới hiểu sai vấn đề nghịluận

+ Giải thích thiếu: Học sinh có tiến hành giải thích nhưng không nhạy cảm, khôngxác định được nội dung quan trọng cần giải thích nên giải thích thiếu hoặc rất sơ sài, kháilược và khái quát không đầy đủ được vấn đề nghị luận

+ Giải thích thừa, dài dòng: Học sinh đi quá tỉ mỉ vào câu chữ mà không xác định

được từ ngữ nào quan trọng để giải thích Đó là tình trạng chẻ sợi tóc làm tư khiến cho lối

giải thích trở thành “lẩm cẩm”

+ Giải thích chung chung: Có cắt nghĩa lí giải nhưng do không bao quát hết vấn đề,không bám sát từ ngữ, hình ảnh quan trọng nên rút ra vấn đề một cách chung chung, khôngsát hợp, không trúng vấn đề

- Với yêu cầu giải thích để triển khai luận điểm

+ Không có ý thức lí giải, cắt nghĩa: Học sinh chỉ minh hoạ mà không lí giải, cắtnghĩa nguyên nhân khiến cho vấn đề bàn luận chưa thấu đáo

+ Lí giải cắt nghĩa chưa đầy đủ: Học sinh giải thích nhưng chưa đầy đủ, giải thích sơsài, thiếu thuyết phục

Mọi sai lầm trên đây đều thể hiện học sinh còn kém về kĩ năng giải thích Hậu quả đểlại là bài văn nghị luận của học sinh sẽ kém sức thuyết phục, ít phẩm chất “chuyên”, ítphẩm chất “giỏi” Đó là lí do để người giáo viên dạy học sinh giỏi văn cần chú ý nhiều hơnnữa tới việc rèn kĩ năng giải thích cho học sinh

Với những gì đã đề cập ở trên, chúng tôi thấy rằng: Trau dồi kĩ năng giải thích làđiểm căn cốt nếu không muốn nói là tối quan trọng để học sinh có thể viết được bài văn hay

2- Cách dạy và học theo hướng tích cực, phát triển năng lực học sinh, bám sát yêu

cầu đổi mới trong dạy và học và kiểm tra đánh giá của Bộ Giáo dục- đào tạo: Cụ thể, chúngtôi đã đầu tư nhiều hơn về thời gian thực hành, tiến hành có hệ thống một số cách thức rènluyện cho học sinh làm tốt kỹ năng giải thích khi tạo lập văn bản nghị luận thể hiện quanđiểm của mình trước một vấn đề xã hội hoặc văn học

- Từ thực tiễn cách học đặc biệt chú ý đến khả năng vận dụng kiến thức để giải quyếtvấn đề thực tiễn trên, học sinh đã chủ động và thực sự hứng thú hơn, năng lực tư duy đượcrèn luyện nhiều hơn Chất lượng bài viết được cải thiện, khả năng lập luận của người học đãtăng lên rõ rệt, học sinh tự giác ý thức về tầm quan trọng cũng như cách thức giải thích chođến việt được lập luận giải thích nhuần nhuyễn trong bài văn nghị luận

Xin được trao đổi và tiếp thu những ý kiến đóng góp quý giá của thầy cô đồngnghiệp

III Giải pháp

Xuất phát từ vai trò quan trọng của kĩ năng giải thích trong bài văn nghị luận, từ thực

tế bài làm của học sinh, để nâng cao kĩ năng giải thích trong bài văn nghị luận cho học sinh,chúng tôi đề xuất một số giải pháp cụ thể như sau:

+ Thái độ: Có ý thức thường xuyên và nghiêm túc rèn luyện kỹ năng giải thích trongquá trình làm bài văn nghị luận

- Nhận thức đúng về dạy học phát triển năng lực của người học sinh: Không phải

là dạy để người học biết kiến thức gì mà dạy cách người học được làm chủ kiến thức, vậndụng linh hoạt kiến thức trong những tình huống cụ thể như thế nào? Bằng những kỹ năngnào?

* Giải pháp trọng tâm

1 Trang bị cho học sinh những hiểu biết chung về lập luận và lập luận giải thích trong bài văn nghị luận

1.1 Lập luận trong văn nghị luận

- Lập luận: là kết nối, tổ chức các luận cứ, luận điểm thành một mối liên kết lô-gíc,chặt chẽ, làm cho quan điểm, ý kiến của mình trở nên rõ ràng, nổi bật, thuyết phục đượcngười đọc (người nghe)

- Vai trò của lập luận: Lập luận chính là thành tố cơ bản thứ ba của bài văn nghị luận,sau luận điểm, luận cứ Lập luận có vai trò vô cùng quan trọng, có ý kiến muốn dùng cáchgọi văn lập luận thay cho văn nghị luận

- Công việc lập luận với các yêu cầu kĩ thuật được gọi là thao tác Có nhiều loại thaotác: Giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận, so sánh, bác bỏ Muốn công việc lập luậnđạt kết quả cao, người viết phải làm chủ được các thao tác đó

1.2 Các thao tác lập luận trong văn nghị luận

- Thao tác lập luận phân tích

+ Phân tích là chia tách đối tượng ra thành nhiều yếu tố, bộ phận nhỏ Có thể phân chia

một đối tượng theo nhiều tiêu chí Phải biết phân tích cái gì và phân tích để làm gì thì mớibiết chính xác nên phân chia đối tượng theo tiêu chí cụ thể nào Nhờ vậy, sự phân tích mớimạch lạc, không bị rối loạn

+ Lập luận phân tích thể hiện sự phân tích ở mức cao nhất Nó làm sáng tỏ một luậnđiểm, nghĩa là một ý kiến, quan điểm về sự vật, hiện tượng nào đó chứ không phải bản thân

sự vật Trong phân tích, có phân chia, nhưng phải luôn nhớ mối liên kết hữu cơ giữa các yếu

tố bộ phận

- Thao tác lập luận so sánh

+ So sánh là để chỉ ra những sự giống nhau và khác nhau giữa sự vật này với sự vật

khác So sánh còn giúp con người nhận ra cái chung để có thể khái quát hóa các sự vật, cũngnhư những nét riêng làm cho một sự vật trở nên đặc sắc So sánh là một cách thức khôngthể thiếu đối với những ai muốn phát hiện ra giá trị của một sự vật, hiện tượng

+ Lập luận so sánh: Thể hiện một ý kiến, quan điểm, tư tưởng rõ ràng, nhất quán màngười viết tự thấy là đúng đắn, mới mẻ Trong đó, thao tác so sánh phải được sử dụng nhưmột thao tác chính, có vai trò quan trọng và nổi bật nhất để làm rõ cho luận điểm Dùng sosánh nào, lựa chọn đối tượng so sánh nào là sáng tạo của người lập luận, nhưng sáng tạo đóphải phục vụ đắc lực cho luận điểm và thể hiện, trình bày luận điểm sao cho sáng rõ, thú vị

và hấp dẫn hơn Lập luận so sánh phải tạo được cảm giác mới mẻ, bất ngờ, khiến luận điểmhiện ra trong dáng vẻ khác, nhận thức người đọc giàu có hơn lên

- Thao tác lập luận chứng minh

+ Chứng minh là đẻ cho người ta tin Trong văn nghị luận, nhu cầu chứng minh chỉ

xuất hiện khi có ai đó còn hoài nghi trước một vấn đề, một ý kiến, một nhận xét Chứngminh đưa người ta đến chỗ tin tưởng hơn, công nhận điều đó là đúng đắn, rõ ràng

+ Lập luận chứng minh cần phải: Xác định nội dung cần chứng minh, phân chia thànhtừng phương diện rồi sắp xếp theo một trình tự khoa học, chặt chẽ, rõ ràng Sau đó lần lượtchứng minh từng yếu tố bằng các luận cứ (lí lẽ và dẫn chứng) thích đáng, đặc biệt, sứcthuyết phục của chứng minh là ở chứng cứ

- Thao tác lập luận bác bỏ

+ Bác bỏ là hoạt động đối lập với hoạt động chứng minh ở chỗ: chứng minh có nhiệm

vụ khẳng định, qua đó giúp con người tin tưởng vào điều đúng đắn Bác bỏ là phủ định, làmnảy sinh trong con người lòng hoài nghi, ý muốn gạt bỏ, loại trừ, để vượt lên trên một điềukhông đúng đắn

+ Thao tác lập luận bác bỏ: Là cần thực hiện những yêu cầu bác bỏ với mức độ cao

hơn: trình bày trung thực phản đề; bác bỏ phản đề theo một trong các hướng: bác bỏ luậnđiểm của đối phương bằng cách chứng minh luận điểm đó trái ngược với chân lí, hoặc bác

bỏ luận cứ của đối phương làm cho người đọc thấy luận cứ đó không thật, không hợp lẽphải

- Thao tác lập luận bình luận

+ Bình luận là bàn và nhận định, đánh giá về một tình hình, một vấn đề nào đó Bình

luận vốn có nguồn gốc từ trong cuộc sống bởi từ tình hình, vấn đề thực tế có những quanđiểm, ý kiến riêng, không giống, đôi khi còn đối lập gay gắt với ý kiến của một số ngườikhác Khi đã đủ tự tin vào sự nhận định người ta tự khắc có nhu cầu phát biểu những ý kiến

đó với mọi người Đó là những lời bình luận

+ Thao tác lập luận bình luận là bày tỏ quan điểm, ý kiến về một vấn đề xã hội hoặcvăn học Bình luận chỉ có ý nghĩa khi người bình luận tin chắc rằng quan điểm, ý kiến củamình là đúng, có căn cứ trong chân lí và thực tế và tin chắc rằng có thể bảo vệ được quanđiểm

- Thao tác lập luận giải thích

+ Giải thích là cắt nghĩa một hiện tượng, một sự việc, một khái niệm để người khác

hiểu rõ, hiểu đúng về điều đó Giải thích là một công việc mà con người vẫn thường làmtrong thực tế Nhu cầu giải thích xuất hiện khi có người muốn hiểu một điều nào đó Hoạtđộng giải thích được tiến hành nhằm mục đích đưa người đó từ chỗ chưa hiểu đến chỗ hiểu

ra Nếu mục đích đó không đạt được, người viết đã hết lời mà người đọc vẫn mù mờ, ngơngác thì sự giải thích phải coi là thất bại

+ Lập luận giải thích là làm cho người đọc hiểu rõ các tư tưởng, đạo lí, phẩm chất,quan hệ nhằm nâng cao nhận thức, trí tuệ, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho con người.Trong thực tế, không phải bao giờ sự giải thích cũng mang hình thức của một lập luận Đểtrở thành một lập luận giải thích thì điều cần giải thích phải đủ lớn để hiện ra thành mộthoặc nhiều luận điểm, được làm sáng tỏ bởi nhiều luận cứ và việc làm sáng tỏ ấy buộc cácluận điểm, luận cứ phải kết nối lô-gic với nhau trong một quá trình lập luận Nghĩa là lậpluận giải thích là sự giải thích có quy mô lớn hơn và chặt chẽ hơn

1.3 Vận dụng tổng hợp các thao tác lập luận

Trong thực tế, không mấy khi các thao tác lập luận tồn tại đơn lẻ, biệt lập Trong quátrình nghị luận, các thao tác lập luận không triệt tiêu nhau mà phối hợp với nhau, hỗ trợnhau giúp cho người đọc đạt được mục đích đã đề ra Chứng minh có thể giúp cho phântích, so sánh có thể hỗ trợ giải thích, bác bỏ có thể làm một yếu tố của bình luận Tuynhiên, luôn có một thao tác đóng vai trò chủ đạo, là thao tác chính, các thao tác còn lại giữvai trò bổ trợ, kết hợp Song không phải vì thế mà các thao tác kết hợp chỉ có một vị tríkhiêm tốn, trái lại, nếu được dùng đúng chỗ, đó sẽ là những viên gạch vững chắc để xâydựng lập luận

2 Hướng dẫn học sinh nắm vững các bước tiến hành thao tác lập luận giải thích 2.1 Đối với việc giải thích để tìm ra vấn đề nghị luận

2.1.1 Giải thích cái gì?

- Trong đề văn nghị luận, luận đề được nêu dưới nhiều hình thức khác nhau Có khinêu trực tiếp, có khi nêu gián tiếp đòi hỏi người viết phải giải mã ngôn từ, hình ảnh để tìm

ra

+ Luận đề được nêu trực tiếp

Ví dụ 1: Phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân qua tác phẩm Chữ người tử tù.

Ví dụ 2: Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu đã xây dựng

được một tình huống truyện đặc sắc Anh/ chị hãy phân tích làm sáng tỏ

+ Luận đề được nêu dưới dạng 1 nhận định, 1 văn bản ngắn

Ví dụ 1: Có ý kiến cho rằng Mỗi chúng ta hãy học cách viết những đau buồn, thù hận

lên cát và khắc những ân nghĩa lên đá.

Anh/ chị hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) bày tỏ suy nghĩ của mình về vấn

đề trên

Ví dụ 2: Ta hỏi một con chim: “Ngươi cần gì?” Chim trả lời: “Ta cần bay Một con

chim được ăn kê béo trong lồng sẽ trở thành con gà bé bỏng tội nghiệp và vô dụng” Ta hỏi một dòng sông: “Ngươi cần gì?” Sông trả lời: “Ta cần chảy Một dòng sông không chảy sẽ trở thành vũng nước khô cạn dần rồi biến mất” Ta hỏi một con tàu: “Ngươi cần gì?” Con

tàu trả lời: “Ta cần được ra khơi Một con tàu không ra khơi chỉ là vật biết nổi trên mặt nước và sẽ chìm dần theo thời gian” Ta hỏi một con người: “Ngươi cần gì?” Con người này trả lời: “Ta cần được lao động trong sáng tạo”.

(Những câu hỏi không lãng mạn - Nguyễn Quang Thiều,

Vietnamnet, thứ 5, ngày 7 tháng 1 năm 2010)Trình bày suy nghĩ của anh (chị) về vấn đề được đặt ra trong đoạn văn trên

- Đứng trước những cách hỏi khác nhau, để khái quát vấn đề nghị luận chính xác,

học sinh cần phải:

+ Gạch chân dưới từ khóa, hình ảnh, vế câu cần giải thích

+ Giải thích từ ngữ, thuật ngữ, hình ảnh, cách tổ chức câu văn, văn bản

++ Giải thích từ ngữ

Ví dụ: Với yêu cầu viết luận về chủ đề Giới hạn, cần hướng dẫn học sinh giải thích

được khái niệm Giới hạn là một ngưỡng nào đó mà con người tự đặt ra cho mình không

được phép bước qua, không được phép vi phạm; Giới hạn có thể chia làm nhiều loại: giớihạn thuộc qui chuẩn đạo đức con người, giới hạn thuộc phạm vi năng lực con người, giớihạn là qui định, luật lệ…của xã hội

+ Giải thích thuật ngữ: thường gặp trong dạng bài nghị luận văn học có đề cập đến cácvấn đề lí luận văn học như tình huống truyện, phong cách nghệ thuật, chất thơ, tính dân tộc,màu sắc cổ điển - hiện đại

Ví dụ: Với đề bài “Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu đã xây

dựng được một tình huống truyện đặc sắc Anh/ chị hãy phân tích làm sáng tỏ.”, cần hướng

dẫn học sinh giải thích được khái niệm tình huống truyện là sự kiện đặc biệt của đời sống

chứa đựng những mâu thuẫn giúp cho cốt truyện phát triển, nhân vật bộc lộ tính cách và tưtưởng nhà văn được thể hiện dễ dàng

++ Giải thích hình ảnh: thường gặp trong cách nêu vấn đề gián tiếp thông qua cácphương thức chuyển nghĩa như ẩn dụ, so sánh Người viết cần giải thích được ý nghĩa củacác hình ảnh đó và kết hợp với các yếu tố ngôn ngữ khác để tìm ra nội dung luận đề

Ví dụ: Với ý kiến Khi trời đẹp hãy chuẩn bị cho thời tiết xấu, người viết cần phải giải

thích hình ảnh trời đẹp ẩn dụ cho hoàn cảnh, điều kiện thuận lợi để thực hiện một công việc nào đó; hình ảnh thời tiết xấu gợi liên tưởng đến hoàn cảnh, điều kiện bất lợi có thể xảy ra.

++ Giải thích cách tổ chức câu văn: trong thực tế, có những vấn đề được phát biểuthông qua hình thức tổ chức câu văn độc đáo, đòi hỏi người viết phải tìm hiểu, lí giải đểhiểu được nội dung câu nói

Có thể lí giải hiệu quả của việc sử dụng kiểu câu phân loại theo mục đích nói (câu nghivấn gắn liền với những băn khoăn, trăn trở; câu cảm thán bộc lộ sự chia sẻ hoặc thái độ cảm

xúc; câu mệnh lệnh thường để thể hiện những đề nghị hoặc lời khuyên ) Ví dụ: Câu nói

Hãy biến mình thành ngọn lửa, ngọn lửa sẽ làm bùng lên ánh sáng của sự thành công được

tổ chức dưới hình thức câu cầu khiến có ý nghĩa như một lời đề nghị, lời khuyên về thái độsống tích cực: đam mê, nhiệt huyết, nỗ lực vươn lên để khẳng định bản thân và cống hiến

Hoặc với câu thơ Ôi! Sống đẹp là thế nào, hỡi bạn? (Tố Hữu) là một câu hỏi đầy băn khoăn

hướng đến các bạn trẻ để tìm kiếm lời giải đáp về lối sống đẹp

Có thể lí giải hình thức câu khẳng định, phủ định để tìm ra quan điểm, lập trường củangười nói, người viết thể hiện trong câu văn Ví dụ: Với lời phát biểu của Nam Cao trong

truyện ngắn Giăng sáng: Chao ôi! Nghệ thuật không cần là ánh trăng lừa dối, không nên là

ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than, học sinh cần nhận thấy ý nghĩa của cách sử dụng câu phủ định, câu khẳng định trong

việc thể hiện quan điểm nghệ thuật của nhà văn là phủ nhận quan điểm sáng tạo văn chươngthoát li, thi vị hóa hiện thực cuộc đời đồng thời khẳng định quan niệm sáng tác vì cuộc đời

và con người

Có thể lí giải cách tổ chức và mối quan hệ giữa các vế trong một câu để hiểu rõ nội

dung câu nói cần nhấn mạnh Ví dụ: Với câu nói Đừng sống bằng thói quen, hãy sống bằng

trải nghiệm, người viết cần quan tâm lí giải mối quan hệ đối lập giữa hai vế của câu nói để

rút ra bài học đúng đắn là cần từ bỏ những nếp sống cũ mòn để khám phá những điều mới

mẻ của hiện thực cuộc sống

Có thể tìm hiểu hiệu quả của việc sử dụng các phép tu từ cú pháp trong việc biểu đạtnội dung câu nói Với câu văn sử dụng phép lặp cấu trúc pháp, ngoài việc tăng sức hấp dẫn

về hình thức ngôn từ còn có tác dụng nhấn mạnh, làm nổi bật nội dung luận đề Với mệnh

đề có sử dụng chêm xen thường làm cụ thể hóa một khía cạnh nào đó của vấn đề Vớitrường hợp sử dụng liệt kê thường thể hiện sự phong phú, đa dạng các phương diện của vấn

đề Ví dụ: Với câu nói Khi của cải mất, chẳng có gì mất cả Khi sức khỏe mất, mất một vài

thứ rồi Khi ý chí mất, chẳng còn lại gì nữa, người viết cần thấy được tác dụng của phép lặp

cú pháp kết hợp với phép liệt kê trong việc nhấn mạnh nội dung nghị luận là vai trò của ýchí

- Khái quát vấn đề nghị luận: Từ việc giải thích các yếu tố trên, người viết cần khái

quát rút ra vấn đề nghị luận Trên thực tế, để hiểu đúng vấn đề nghị luận, người viết thườngphải kết hợp giải thích các yếu tố đã nêu trên một cách linh hoạt

Ví dụ: Để hiểu được thông điệp từ câu nói Khi của cải mất, chẳng có gì mất cả Khi

sức khỏe mất, mất một vài thứ rồi Khi ý chí mất, chẳng còn lại gì nữa, người viết cần các từ

ngữ như của cải, sức khỏe, ý chí; lí giải mối quan hệ điều kiện - kết quả giữa các vế trong

từng câu; ý nghĩa hình thức câu phủ định; thấy được tác dụng của phép lặp cú pháp kết hợp

với phép liệt kê trong việc nhấn mạnh nội dung nghị luận Từ đó khái quát lên vấn đề nghịluận là: câu nói đưa ra ba khả năng xấu có thể xảy ra trong đời sống của con người, qua đókhẳng định của cải vật chất không quan trọng bằng sức khỏe và ý chí, đặc biệt nhấn mạnhtầm quan trọng của ý chí.

2.1.2 Giải thích như thế nào?

Để đạt được mục đích đưa người đọc từ chỗ chưa hiểu đến chỗ hiểu, cùng với tìm rađược vấn đề nghị luận, người viết cần phải nêu chính xác, rõ ràng luận đề một cách tườngminh và biết trình bày những hiểu biết của mình một cách phù hợp Có thể sử dụng một sốphương pháp như nêu định nghĩa; liệt kê các biểu hiện; so sánh, đối chiếu với các hiệntượng khác

- Cách nêu định nghĩa: Dùng khi cần giải thích một khái niệm, một thuật ngữ Để giải

thích, người viết phải nắm được nội hàm của khái niệm, sử dụng cấu trúc câu A là B để giải

thích

Ví dụ: Khiêm tốn là gì? Khiêm tốn là tính nhã nhặn, biết sống một cách nhún nhường,

luôn luôn hướng về phía tiến bộ, tự khép mình vào những khuôn thước của cuộc đời, bao giờ cũng không ngừng học hỏi Hoài bão lớn nhất của con người là tiến mãi không ngừng, nhưng không nhằm mục đích tự khoe khoang, tự đề cao cá nhân mình trước người khác.

(Theo Lâm Ngữ Đường, Tinh hoa xử thế)

- Cách liệt kê các biểu hiện: Dùng để nêu những phương diện khác nhau của vấn đề

Ví dụ: Đạo đức gồm cả luân lí mà luân lí chỉ là một phần trong đạo đức mà thôi Đã

gọi là người thì phải có nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, cần, kiệm Nhân là có lòng thương người; Nghĩa là làm việc phải; Lễ là ăn ở cho có lễ độ; Trí để làm việc cho đúng; Tín là nói với ai cũng giữ lời cho người ta tin mình mới làm được việc; Cần là làm việc phải siêng năng; Kiệm là ăn ở dành dụm trong lúc no để phòng lúc đói, lúc có để phòng lúc không

(Trích Đạo đức và luân lí Đông Tây – Phan Châu Trinh)

- Cách so sánh, đối chiếu với các hiện tượng khác: Dùng khi cần phân biệt những kháiniệm gần gũi với vấn đề giải thích, tránh gây nhầm lẫn

Ví dụ: Tự phụ là đánh giá bản thân quá cao, không dựa trên những khả năng thực sự

của mình và luôn xem thường người khác Những người tự phụ thường lầm tưởng mình là

tự tin nhưng thực sự người tự tin phải là người đánh giá đúng năng lực của mình trong

cuộc sống, lấy đó làm điểm tựa để hành động quyết đoán.

(Bài làm của học sinh)

2.2 Đối với việc giải thích để triển khai luận điểm, luận cứ

Sức thuyết phục của bài văn nghị luận chính là ở hệ thống luận điểm, luận cứ và cách

tổ chức lí lẽ và dẫn chứng Để đưa người đọc từ chỗ chưa hiểu đến chỗ hiểu đúng, hiểu sâu,

người viết cần nêu chính xác, rõ ràng luận điểm cần giải thích, tìm đầy đủ các luận cứ đểlàm sáng rõ cho các luận điểm Muốn xây dựng được hệ thống luận cứ, phải biết đặt câuhỏi Tương ứng với mỗi câu hỏi, người học sẽ tìm được lí lẽ phù hợp gắn liền với một cách

giải thích tương ứng Hệ thống câu hỏi có thể đặt ra để tìm lí lẽ là: Vì sao lại thế? Muốn thế

phải thế nào?

2.2.1 Nguyên tắc tìm và tổ chức lí lẽ

- Nguyên tắc tìm lí lẽ: Lí lẽ được dùng để giải thích cần phải

+ Chính xác, phù hợp với chân lí và sự thật khách quan Không giải thích được là vôích Nhưng giải thích sai còn có hại

+ Dễ hiểu, dễ tiếp nhận Vì không thể giải thích một điều khó hiểu bằng một điều cũngkhó hiểu như thế, thậm chí khó hiểu hơn

+ Phù hợp với yêu cầu của người cần giải thích Muốn thế, cách tốt nhất là người viết

cố đặt mình vào vị trí của người đọc để xem cần giải đáp cho họ những điều gì Đây là cơhội để người giải thích vận dụng phương pháp tìm và phát triển ý theo cách đặt ra câu hỏi.Nhưng không nên vận dụng một cách máy móc Điều cần giải thích đã khác nhau, đối tượnggiải thích đã khác nhau thì hệ thống câu hỏi nêu ra để tìm luận cứ hoàn toàn có thể khácnhau

- Nguyên tắc tổ chức lí lẽ: Sau khi đã tìm được lí lẽ, người viết cần phải sắp xếp chúngtheo một trình tự khoa học, hợp lí, phù hợp với lô-gic của sự giải quyết vấn đề và với tâm lítiếp nhận của người đọc Cụ thể là:

+ Phải đặt ra một quá trình bảo đảm cho sự giải thích được trôi chảy, thông suốt Ví dụ,nếu phải giải thích một câu danh ngôn thì thông thường, quá trình ấy phải bắt đầu bằng việc

làm rõ ý nghĩa của câu nói đó Chừng nào còn chưa vượt qua “cửa ải” đầu tiên là cái nghĩa thì chừng đó, người viết còn chưa thể làm sáng tỏ cái lí (sự phù hợp với lẽ phải) của câu Tương tự như vậy, một khi người cần giải thích đã biết (tri) cái lí của câu rồi thì việc giảng giải về sự vận dụng cái lí đó vào đời sống (hành) mới diễn ra thuận lợi Câu hỏi như thế nào chỉ nên trả lời sau khi đã trả lời các câu hỏi: Là gì? và Tại sao?

+ Luận cứ dùng để giải thích cần đi từ dễ đến khó, từ thấp đến cao, từ đơn giản đếnphức tạp, từ bình thường đến đặc biệt

2.2.2 Cách tìm lí lẽ

- Tìm lí lẽ để trả lời cho câu hỏi Vì sao?

Đây là câu hỏi quan trọng nhằm tìm ra lí lẽ để giải thích được nguyên nhân, lí do nảysinh sự kiện, vấn đề Có giải thích được lí do, nguyên nhân thì mới chỉ ra được bản chất vấn

đề để thuyết phục người đọc, người nghe; từ đó có nhận thức và hành động đúng đắn

Để trả lời câu hỏi này, người viết phải sử dụng kết hợp các thao tác giải thích, phântích, chứng minh nhằm chỉ rõ các mặt lợi, hại của vấn đề; nguyên nhân, hậu quả một cáchthấu đáo.

Ví dụ 1: Tại sao con người phải khiêm tốn như thế? Đó là vì cuộc đời là một cuộc

đua tranh bất tận, mà tài nghệ của mỗi cá nhân tuy là quan trọng, nhưng thật ra chỉ là những giọt nước bé nhỏ giữa đại dương bao la Sự hiểu biết của mỗi cá nhân không thể đem so sánh với mọi người cùng chung sống với mình Vì thế, dù tài năng đến đâu cũng luôn luôn phải học thêm, học mãi mãi.

(Theo Lâm Ngữ Đường, Tinh hoa xử thế)

Ví dụ 2: Trong “Truyện Kiều” cái gì quy định sự thể hiện các nhân vật? Cái gì làm cho sự miêu tả các nhân vật Kiều, Kim Trọng, Từ Hải, Đạm Tiên khác với các nhân vật như Sở Khanh, Tú Bà, Mã Giám Sinh? Phải chăng một đằng đã bước sang chủ nghĩa

hiện thực, còn đằng kia thì chưa thoát khỏi trói buộc của mĩ học phong kiến? Nhưng nếu như vậy, thì tại sao chỗ này thoát khỏi còn chỗ kia thì bó tay? Ở đây có một quan niệm nghệ thuật gắn liền với hình thức mô tả đó Kiều, Kim Trọng là loại người được mô tả như các

“đấng”, “bậc” trong xã hội (“đấng anh hùng”, “đấng tài hoa”, “bậc tài danh”, “bậc bố kinh” ) Mà đã là “đấng”, “bậc” thì không thể mô tả như những người phàm tục và phải tuân thủ theo các mẫu mực có sẵn Còn bọn Tú, Mã, Sở thực tế là quân vô loài, mà đã là quân vô loài thì còn có quy tắc chuẩn mực nào ràng buộc được? Mẫu mực duy nhất để miêu tả chúng là hiện thực, do tác giả quan sát khái quát trực tiếp.

(Trần Đình Sử)

- Tìm lí lẽ để trả lời câu hỏi Như thế nào?

Đây là câu hỏi quan trọng nhằm tìm ra lí lẽ để tìm ra giải pháp khắc phục hoặc phươnghướng duy trì, phát triển hiện tượng, vấn đề, từ đó có nhận thức và hành động đúng đắn

Ví dụ 1: Muốn yêu thì phải hiểu, muốn người trẻ yêu âm nhạc dân tộc, hãy dạy cho họ

ý nghĩa của ca từ đặt trong hoàn cảnh ra đời của một tác phẩm Tuy nhiên, cái khó khăn cũng được đặt ra: khoảng cách thời đại, khoảng cách lịch sử và phong cách sống làm dài thêm chặng đường người trẻ tiếp cận được chữ “hiểu” Nhưng những nỗ lực tuyệt vời của nhà sản xuất “Giai điệu tự hào” là ví dụ tiên phong Được Việt hóa theo bản quyền một chương trình của Nga, “Giai điệu tự hào” đã tạo ra một nơi gặp gỡ cho thế hệ trẻ và thế hệ trung niên cùng chia sẻ suy nghĩ về những ca khúc đi cùng năm tháng Nếu cũng có một sân khấu cho âm nhạc cổ truyền như chèo, tuồng, có lẽ bài toán khó kia đã tìm được một ẩn số

(Bài làm của học sinh Vũ Phạm Tuyết Nhung, lớp 12 Anh 2 trường THPT , Nam Định, năm học 2015-2016)

Ví dụ 2: Như vậy, tiếng nói tri âm giữa người đọc và người viết là điều văn học dân

tộc nào, thời đại nào cũng hướng tới Điều đó đặt ra yêu cầu với nghệ sĩ phải sáng tác từ những cảm xúc chân thành nhất, da diết nhất Và người đọc, hãy sống hết mình với tác phẩm để hiểu được thông điệp thẩm mĩ của tác giả, để chia sẻ, cảm thông với tác giả Mỗi người hãy rung lên khúc đàn Bá Nha như Tử Kì để văn chương mãi tươi đẹp, kì diệu.

(Bài làm của Nguyễn Thị Hải Hậu, giải Nhất Quốc gia năm 2001)

3 Hướng dẫn học sinh tích lũy, hệ thống một số kiến thức nền để thực hiện tốt thao tác giải thích

Muốn giải thích thành công, người giải thích cần phải hiểu rõ điều cần giải thích Côngviệc giải thích đòi hỏi một vốn kiến thức chính xác, thấu đáo, vững vàng Muốn giúp ngườikhác hiểu biết thì trước tiên bản thân mình phải là người hiểu biết Do vậy, học sinh cầntrang bị, tích lũy và hệ thống những hiểu biết về vốn từ, thuật ngữ, khái niệm, biện pháp tutừ; những kiến thức nền về lí luận văn học, các hiện tượng đời sống, xã hội, văn hóa

3.1 Hướng dẫn học sinh đọc để tích lũy kiến thức

- Cần biết lựa chọn đối tượng đọc Ví dụ các sách từ điển (Từ điển tiếng Việt; Từ điển

văn học; Từ điển thuật ngữ văn học; Từ điển các biểu tượng văn hóa thế giới; Từ điển thành ngữ, tục ngữ ); các sách nghiên cứu về ngôn ngữ và văn học; các tạp chí văn học;

các trang web văn học

- Cần có phương pháp đọc hiệu quả: đọc lướt để nắm nội dung, đọc kĩ để hiểu sâu vấn

đề, đọc có ghi chép với những nội dung thiết thực

3.2 Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm hiểu, đánh giá những hiện tượng đời sống

có tính thời sự trong xã hội

3.3 Hướng dẫn học sinh hệ thống hóa những kiến thức đã tìm hiểu vào sổ tay ghi chép một cách khoa học

Trong sổ ghi chép, người học cần phân loại kiến thức thành các lĩnh vực, ở từng lĩnhvực có thể lập bảng hệ thống để thuận lợi cho việc ghi chép, tra cứu, học tập Trong đó, cầntạo khoảng mở cho những mục nêu ý nghĩa, bài học để thường xuyên bổ sung Học sinh cóthể tham khảo các bảng mẫu sau:

Ví dụ 1: Bảng hệ thống các biện pháp tu từ

STT

Tên biện pháp Khái niệm,

1 So sánh - Đem sự vật này đối

Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ/

Cỏ đón giêng

so sánh/ Cơ sở sosánh/ Từ so sánh/ Cáiđược so sánh.

- Trên cơ sở chuyểnnghĩa của một đốitượng này thay chođối tượng khác khi haiđối tượng có một nétnghĩa tương đồng nàođó

Tăng tính tạohình, hàm súc,thể hiện mộtcách kín đáo, tếnhị nội dungbiểu đạt

Thuyền về có nhớ bến chăng/ Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.

(Ca dao)

Ví dụ 2: Bảng hệ thống các hiện tượng đời sống xã hội

STT Hiện tượng Lí giải hiện tượng Đánh giá hiện

- Phải biếtlên án cáixấu

- Biết yêuthương, quantâm, chia sẻ

2 Một bộ phận người

Việt Nam chen lấn,

xô đẩy tại các tụ

điểm nơi công cộng

Văn hóa xếp hàng củangười Việt Nam hiệnnay

Hiện tượng tiêu cựclàm hình ảnh ngườiViệt Nam trở nênxấu xí trong con mắtcủa cộng đồng

- Tôn trọngnhững quyđịnh chung

- Tôn trọnglợi ích ngườikhác

- Văn hóaứng xử nơi

công cộng

3.4 Hướng dẫn học sinh thường xuyên có ý thức bổ sung, cập nhật các kiến thức

4 Hướng dẫn học sinh thực hành thao tác lập luận giải thích

Ví dụ: Đọc đoạn trích sau, chỉ ra thao tác giải thích được sử dụng trong văn bản Vì

sao em xác định được đó là thao tác giải thích?

Người biết trang điểm cao siêu là tạo được vẻ đẹp tự nhiên, sống động của con người Người trang điểm tầm thường là làm cho người ta nhận rõ các dấu vết trang điểm nhằm che đậy khuyết tật tuổi tác trên khuôn mặt Điều đó cũng giống như viết văn Kẻ viết văn tồi thường dùng từ kiểu cách, khoe chữ, lên gân khiến người đọc nhận thấy rõ anh ta đang làm văn Còn người làm văn già dặn là viết văn tự nhiên, khiến người đọc văn cảm thấy được giao tiếp với tâm hồn thành thực của tác giả.

(Sưu tầm)Đoạn văn trên có sử dụng kết hợp các thao tác lập luận như so sánh, giải thích Với yêucầu đề bài, học sinh cần chỉ ra thao tác giải thích được sử dụng trong đoạn văn là nêu các

khái niệm: Người biết trang điểm cao siêu; Người trang điểm tầm thường; Kẻ viết văn tồi;

Người làm văn già dặn Dấu hiệu nhận biết thao tác giải thích là căn cứ vào cách nêu định

nghĩa theo mô hình cấu trúc câu A là B.

4.2 Thực hành phân tích

- Với bài tập phân tích, giáo viên cần giúp học sinh thấy được hiệu quả của thao tácgiải thích trong bài văn nghị luận, qua đó học tập được cách giải thích để vận dụng vào quátrình viết văn

- Để hướng dẫn học sinh phân tích, giáo viên có thể đưa ra văn bản sử dụng thao tácgiải thích, yêu cầu học sinh chỉ ra đối tượng được giải thích, cách giải thích và tác dụng củaviệc sử dụng thao tác giải thích đối với mạch lập luận trong văn bản.

Ví dụ 1: Chỉ ra luận điểm được giải thích, cách giải thích và tác dụng của việc sử dụng

thao tác giải thích trong đoạn văn sau:

Đọc Nguyễn Du tôi vẫn thường dừng lại bồi hồi về những bóng trăng trong thơ ông Trăng soi người biệt li “Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường”; trăng gợi một kỉ niệm tình

cũ đau buốt “Mày ai trăng mới in ngần” Lãng đãng trên các trang Kiều, người ta vẫn gặp những vầng trăng xao xuyến lòng người Ở nơi khác, trong thơ chữ Hán, Nguyễn Du vẫn nói về trăng có câu như sau đây:

Lúc cùng đường trăng lại đến thăm ta,

Ba mươi năm trăng theo ta suốt chân trời góc biển.

Đọc hai câu thơ trên tôi bàng hoàng nghiệm ra rằng nếu không có ba mươi năm

“chân trời góc biển” kia thì làm sao có được vầng trăng ấy trong “Truyện Kiều”.

(Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường)Đoạn văn trên có sử dụng kết hợp các thao tác lập luận như phân tích, chứng minh, giảithích Với yêu cầu đề bài, học sinh cần chỉ ra cách giải thích trong đoạn văn là cắt nghĩa vìsao trong thơ Nguyễn Du thường có những vầng trăng xao xuyến lòng người Việc sử dụng

thao tác giải thích giúp người đọc hiểu rõ nguyên nhân là nhờ có ba mươi năm chân trời

góc biển trong cuộc đời Nguyễn Du Đó cũng là một cách khẳng định mối liên hệ máu thịt

giữa cuộc đời và sáng tác của nhà thơ, những năm tháng lênh đênh, phiêu bạt đó đã trởthành vốn sống phong phú tạo tiền đề cho sáng tác

Ví dụ 2: Chỉ ra cách giải thích và tác dụng của việc sử dụng thao tác giải thích trong

đoạn văn sau:

Trong “Truyện Kiều” cái gì quy định sự thể hiện các nhân vật? Cái gì làm cho sự miêu

tả các nhân vật Kiều, Kim Trọng, Từ Hải, Đạm Tiên khác với các nhân vật như Sở Khanh,

Tú Bà, Mã Giám Sinh? Phải chăng một đằng đã bước sang chủ nghĩa hiện thực, còn đằng kia thì chưa thoát khỏi trói buộc của mĩ học phong kiến? Nhưng nếu như vậy, thì tại sao chỗ này thoát khỏi còn chỗ kia thì bó tay? Ở đây có một quan niệm nghệ thuật gắn liền với hình thức mô tả đó Kiều, Kim Trọng là loại người được mô tả như các “đấng”, “bậc” trong

xã hội (“đấng anh hùng”, “đấng tài hoa”, “bậc tài danh”, “bậc bố kinh” ) Mà đã là

“đấng”, “bậc” thì không thể mô tả như những người phàm tục và phải tuân thủ theo các mẫu mực có sẵn Còn bọn Tú, Mã, Sở thực tế là quân vô loài, mà đã là quân vô loài thì còn có quy tắc chuẩn mực nào ràng buộc được? Mẫu mực duy nhất để miêu tả chúng là hiện thực, do tác giả quan sát khái quát trực tiếp.

(Trần Đình Sử)Đoạn văn trên có sử dụng kết hợp các thao tác lập luận như phân tích, so sánh, giảithích Với yêu cầu đề bài, học sinh cần chỉ ra cách giải thích trong đoạn văn là lí giải nguyênnhân về sự khác biệt trong bút pháp miêu tả các nhân vật chính diện và phản diện của

Nguyễn Du trong Truyện Kiều Việc sử dụng thao tác giải thích giúp người đọc hiểu được:

do có một quan niệm nghệ thuật gắn liền với hình thức mô tả nên các nhân vật chính diện

được mô tả bằng bút pháp ước lệ, còn các nhân vật phản diện được mô tả bằng bút pháp tảthực Đó cũng là một cách khẳng định bút pháp đa dạng, linh hoạt và tài năng nghệ thuậtbậc thầy của đại thi hào

4.3 Thực hành tạo lập

4.3.1 Thực hành viết đoạn giải thích

Một bài văn được tạo thành bởi các đoạn văn Để hướng dẫn học sinh viết tốt kiểu bàinghị luận có sử dụng thao tác giải thích, giáo viên cho đề bài, yêu cầu học sinh lập dàn ý vàtriển khai viết một số đoạn giải thích như: giải thích để khái quát vấn đề nghị luận; giải thích

để triển khai luận điểm, luận cứ; giải thích kết hợp với các thao tác lập luận khác

Khi hướng dẫn học sinh viết đoạn văn giải thích, ngoài những yêu cầu tổ chức đoạnvăn về cả nội dung và hình thức, giáo viên cần lưu ý học sinh vận dụng những hiểu biết về

kĩ năng giải thích vào bài làm Dưới đây là một số đoạn minh họa bài làm của học sinh

Ví dụ 1: Đoạn giải thích tìm ra vấn đề nghị luận với đề bài “Trình bày suy nghĩ của

anh/ chị về câu nói Đời có nhiều giông tố nhưng không được cúi đầu trước giông tố.” (trích

bão Người không cúi đầu trước giông tố là người sẵn sàng đối mặt với mọi khó khăn, thứ

thách, vững bước trên mọi chặng đường đời, không nhụt chí mà vẫn kiên cường giương caocánh buồm tâm hồn mình trước bao sóng gió Với cách nói hình ảnh, câu nói trích trong

Nhật kí Đặng Thùy Trâm đã tái hiện một cách chân thực nếp sống tâm hồn của lớp trẻ trong

thời kì kháng chiến đầy hiểm nguy, gian khổ nhưng vẫn cất cao tiếng hát vượt trên mọi khóibom, bạo tàn đồng thời khẳng định lối sống cao đẹp, sống ngẩng cao đầu trước mọi bão tốphong ba, đặt trọn niềm tin vào tương lai tươi sáng.”

(Bài viết của học sinh Trần Hải Yến lớp 12 Văn, trường THPT , Nam Định)

Trong đoạn văn trên, người viết đã biết giải thích ý nghĩa của từ ngữ, hình ảnh, cáchdiễn đạt để khái quát nội dung của câu nói, tìm ra vấn đề nghị luận Người viết cũng đã biếtvận dụng phương pháp nêu định nghĩa để giải thích vấn đề.

Ví dụ 2: Đoạn giải thích tìm ra vấn đề nghị luận với đề bài “Từ ý nghĩa văn bản Nơi

dựa, Nguyễn Đình Thi, hãy trình bày suy nghĩ của em về nơi dựa của mỗi người trong cuộc

sống”

“Giản dị thôi, văn bản bày ra hai cảnh trái ngược: một người đàn bà trẻ đẹp dắt đứa

con thơ trên đường, đứa con chân lẫm chẫm, tay hoa hoa một điệu múa kì lạ, bé chưa nói rõ

tiếng vậy mà đứa bé còn bước chưa vững chãi lại chính là nơi dựa cho người đàn bà kia.

Thời gian tính bằng đời người trôi qua, em bé lớn lên, thành người chiến sĩ Người chiến sĩ

đã trải qua những cuộc trường chinh, đã đối mặt với cái chết, anh đỡ bà cụ già lưng còng,

bước run rẩy, khuôn mặt già nua, đã chịu nỗi cực nhọc gắng gỏi một đời thế nhưng bà cụ bước không còn vững lại chính là nơi dựa cho người chiến sĩ kia đi qua những thử thách.

Câu chuyện nhỏ nhưng ngụ ý nhiều chiêm nghiệm sâu xa Một đứa trẻ vô tư, yếu ớt, một bà

cụ lưng còng, sức yếu lại trở thành chỗ dựa cho người lớn, cho người chiến sĩ - những conngười tưởng như phải mạnh mẽ, vững vàng hơn Phải chăng, con đường mà họ đang đi

chính là con đường đời mỗi chúng ta phải bước, và những chỗ dựa không phải mang ý nghĩa vật chất mà toát lên ý nghĩa tinh thần Thì ra, nơi dựa nhiều khi chẳng phải cái gì lớn

lao, to tát mà có khi ở ngay bên cạnh, song hành cùng cuộc đời ta Đó là những người thânthương, bình dị như cha mẹ, như bè bạn, thầy cô… Đó là những người sống cùng ta chia sẻngọt bùi, thấu hiểu tâm hồn ta, biết ta muốn gì, cần gì và luôn vun đắp cho hạnh phúc của ta.Điểm tựa không phải nơi nào xa lạ mà chính là những người thân thuộc bên ta, chứ khôngphải anh hùng hay vĩ nhân nào khác, là người sẵn sàng ghé vai cho ta sự bình yên Triết lígiản dị mà thiêng liêng ấy lại càng trở nên thấm thía và sâu sắc vì nó mang đậm tâm sự, suyngẫm của đời người.”

(Bài viết của học sinh Bùi Thanh Hoa lớp 12 Văn, trường THPT , Nam Định)

Trong đoạn văn, người viết đã biết dựa vào các yếu tố ngôn từ như nhan đề, từ ngữ,hình ảnh, câu văn, biện pháp tu từ, hình tượng để phát hiện ý nghĩa của văn bản, từ đókhái quát vấn đề nghị luận Người viết cũng đã vận dụng kết hợp phương pháp so sánh, đốichiếu và nêu định nghĩa để trình bày vấn đề

Ví dụ 3: Đoạn giải thích để triển khai luận điểm với đề bài “Cùng viết về người phụ nữ

dưới chế độ phong kiến thực dân, Kim Lân và Tô Hoài vừa có điểm gặp gỡ vừa có những

khám phá riêng Anh/ chị hãy làm sáng tỏ qua hai tác phẩm Vợ nhặt và Vợ chồng A Phủ.”

“Vậy nguyên do nào dẫn tới sự đồng điệu lẫn riêng biệt của hai nhà văn khi xây dựnghình tượng người phụ nữ? Yếu tố trước tiên hình thành nét tương đồng là do tác động của

thời đại Cùng trong bối cảnh giai đoạn phong kiến thực dân nên người phụ nữ trong Vợ

nhặt và Vợ chồng A Phủ đều không tránh khỏi nỗi thống khổ Tấm lòng thiết tha gắn bó với

nhân dân của một Kim Lân về với đất, với người, với thuần hậu nguyên thủy của cuộc sống

nông thôn và một Tô Hoài đã từng thốt lên Tây Bắc để thương để nhớ cho tôi nhiều quá

cũng góp phần đưa những người phụ nữ từ trang đời bước vào trang văn chân thật, tự nhiên.Tuy nhiên, do văn học là hành trình sáng tạo, không cho phép bất cứ một sự khuôn mẫu haylặp lại nào nên mỗi nhà văn đều tìm cho mình những khám phá riêng Ngoài ra, phong cáchriêng của mỗi tác giả cũng in dấu đậm nét trong tác phẩm của họ Một Tô Hoài sở trườngmiêu tả nội tâm nhân vật Một Kim Lân mạnh về tạo lập các trường đoạn đối thoại Một TôHoài gắn bó nặng lòng với phong tục, văn hóa vùng cao Một Kim Lân đã trải nghiệm

những năm tháng cơ hàn và cháo cám thì tôi với vợ tôi cũng từng ăn rồi.”

(Trích bài làm của học sinh Hoàng Mai Anh lớp 12 Anh 2

trường THPT , Nam Định)

Trong đoạn văn trên người viết đã sử dụng thao tác giải thích để lí giải nguyên nhâncủa sự gặp gỡ và những khám phá riêng trong cách khai thác đề tài về người phụ nữ dưới xãhội thực dân phong kiến Người viết cũng đã huy động những hiểu biết về lí luận văn học,

về thời đại, về phong cách nhà văn; sử dụng hình thức nêu câu hỏi gợi dẫn kết hợp vớiphương pháp liệt kê để bàn luận một cách thuyết phục những lí do tạo nên sự sáng tạo riêngtrong mỗi tác phẩm của mỗi nhà văn

Ví dụ 4: Đoạn giải thích để triển khai luận điểm với đề bài “Bàn về truyện ngắn,

Phong Lê nói: Truyện ngắn chỉ là một khoảnh khắc nhưng đó là khoảnh khắc của ngàn đời.

Nó là giọt sương phản chiếu cả bầu trời, là giọt nước mắt mang chứa cả cõi lòng thiên hạ.

Anh/ chị hãy làm sáng tỏ ý kiến trên qua truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn

Minh Châu.”

“Tôi có thể khẳng định rằng, bạn khó mà nhớ hết, yêu hết tất cả những mẩu vụn trongcuốn tiểu thuyết ưa thích nhất của mình Bởi một cuốn tiểu thuyết hay không nhất định phảitoàn bích, nó chỉ cần tạo được một số điểm nhấn đủ để giữ độc giả lại với trang sách Nhưngvới truyện ngắn thì khác Do sự hạn chế về số lượng câu chữ, khoảnh khắc trong truyện

ngắn phải thực sự đắt giá, khoảnh khắc của ngàn đời như một lát cắt trên thân cây cho ta thấy trăm năm đời thảo mộc Nói cách khác, khoảnh khắc được lựa chọn trong truyện ngắn không thể không biết nói hoặc không mang một ý nghĩa khái quát nhất định, để trông thấy

một thế giới trong một hạt cát (W.Blake) Muốn làm được điều này, mỗi khoảnh khắc được

chớp lấy đóng vai trò như giọt sương phản chiếu cả bầu trời - càng có sức gợi và độ căng

nén thì càng thành công Từ một khoảnh khắc ngắn ngủi trong truyện ngắn, nhà văn trao chođộc giả của mình một nhãn quan đủ để cảm nhận và thấu hiểu một trường hiện thực có khi

kéo dài suốt cuộc đời Julio Cotázar đã rất thấm thía điều này: Nó cắt ra một mảnh nhỏ của

hiện thực, đặt mảnh ấy vào trong những giới hạn nào đó, nhưng nhờ vậy tác phẩm sẽ bung

ra như một cú nổ làm mở toang một hiện thực rộng lớn hơn rất nhiều.”

(Trích bài làm của học sinh Hoàng Mai Anh lớp 12 Anh 2

trường THPT , Nam Định)

Trong đoạn văn trên, người viết đã vận dụng các kiến thức lí luận văn học về thể loạitruyện ngắn, tiểu thuyết; những ý kiến đánh giá về văn học để giúp người đọc hiểu rõ vai trò

và đặc trưng của tình huống truyện với truyện ngắn qua nhận định của Phong Lê Người viết

đã lựa chọn phương pháp so sánh, đối chiếu kết hợp với sự tổ chức các lí lẽ theo một trình

tự hợp lí để thuyết phục người đọc

Ví dụ 5: Đoạn văn sử dụng thao tác giải thích kết hợp với các thao tác lập luận khác

với đề bài: Hiện nay nhiều bạn trẻ đang quay lưng lại với âm nhạc dân tộc Anh/ chị có suy

nghĩ như thế nào về vấn đề này?

“Nhìn ở góc độ khách quan, hiện tượng này là một khó khăn tất yếu trong thời đại mới.Thế giới đang đẩy mạnh xu hướng toàn cầu hóa đang kêu gọi đổi mới trong mọi lĩnh vực: từchính trị đến kinh tế, từ y tế đến giáo dục, từ xã hội đến văn hóa văn nghệ, tất nhiên âm nhạccũng không nằm ngoài xu thế phát triển chung Trong các lĩnh vực đời sống, âm nhạc dễ bắtbước sóng hội nhập nhất, bởi âm nhạc không câu nệ ngôn từ, không cần cân nhắc đến cácđiều khoản, giai điệu rất dễ dàng Thế kỉ XXI là thời đại công nghệ số, con người đề cao tốc

độ công việc lên hàng đầu Âm nhạc là đại diện cho cách cảm nhận cuộc sống, vì thế thật dễhiểu khi âm nhạc hiện đại coi trọng sôi động, bắt tai, ngôn từ dễ cảm, dễ thấm, suy cho cùng

là thời đại “mì ăn liền” lên ngôi Ta không thể không kể đến sự phát triển của nền côngnghiệp âm nhạc Khi âm nhạc không còn là món ăn tinh thần mà đã trở thành một mặt hàng,lợi nhuận đôi khi còn đi trước giá trị văn hóa và tinh thần Bài hát muốn được khán giả chú

ý phải làm thế nào, đó là suy nghĩ của người làm nhạc Ở góc độ một người nghe nhạc, tôichỉ thấy âm nhạc Việt đang dần đại trà và bão hòa, âm nhạc dân tộc đang lay lắt đến héomòn Thêm vào đó, người trẻ hiện nay tiếp xúc mạnh mẽ với văn hóa phương Tây và HànQuốc, Trung Quốc Đó đều là những nền văn hóa ảnh hưởng mạnh mẽ đến âm nhạc Việt Vànếu âm nhạc Âu Mĩ, Hàn Quốc không hay, không thu hút, liệu người trẻ Việt Nam có yêuthích?”

(Trích bài làm của học sinh Vũ Phạm Tuyết Nhung lớp 12 Anh 2

trường THPT , Nam Định)

Trong bài văn nghị luận, các thao tác lập luận thường được sử dụng kết hợp với nhau.

Ở đoạn văn trên, để lí giải cho quan điểm về hiện tượng nhiều bạn trẻ đang quay lưng lại với

âm nhạc dân tộc là một khó khăn tất yếu trong thời đại mới, cùng với thao tác giải thích,người viết còn kết hợp với thao tác bình luận, chứng minh Trên cơ sở đó, lí lẽ và dẫn chứngđược tổ chức một cách lô-gic, khoa học

4.3.2 Thực hành viết bài nghị luận có sử dụng thao tác giải thích

Làm văn nghị luận, suy cho cùng là biết tổ chức hệ thống luận điểm, luận cứ để bànluận thuyết phục về một vấn đề nào đó Vì vậy, những hiểu biết và việc rèn kĩ năng về thaotác giải thích chỉ thực sự có ý nghĩa khi người viết biết vận dụng vào việc viết bài văn nghịluận Trong quá trình hướng dẫn học sinh thực hành lập dàn ý và viết bài nghị luận, để tậptrung rèn tốt kĩ năng giải thích, chúng tôi yêu cầu học sinh xác định rõ: các thao tác lập luậnđược sử dụng trong từng phần của bài viết, đâu là những đoạn cần kết hợp các thao tác, thaotác nào là chính, trong đó đặc biệt chú ý những vị trí thường sử dụng thao tác giải thích.Dưới đây là một số bài viết tham khảo của học sinh

Ví dụ 1.

Đề bài: “Tiền là người đầy tớ tốt và là ông chủ tồi.”

Anh/ chị hãy viết bài văn nghị luận trình bày quan điểm của mình về vấn đề trên

Bài làm

Có người đã từng nói: Tiền bạc là nguồn gốc của mọi tội lỗi, người khác lại cho rằng:

Tiền bạc là cơ sở, nền tảng của cuộc sống Đồng tiền từ xưa tới nay đã có bao nhiêu định

nghĩa mà chưa ai dám khẳng định đâu là định nghĩa chính xác Đồng tiền đem đến lợi íchcho cuộc sống con người hay gây ra bao đau khổ, uẩn ức, xấu xa? Có người đã đưa ra ý

kiến: Đồng tiền là người đầy tớ tốt và là ông chủ tồi như một cách trả lời cho khái niệm

đồng tiền trong xã hội.

Đồng tiền, về phương diện khoa học lịch sử có thể xem là công cụ trao đổi, biểu hiện

vật chất của nguyên tắc giao dịch thương mại Đồng tiền là người đầy tớ tốt có nghĩa là nó

sẽ phục vụ đắc lực, hiệu quả cho cuộc sống con người dưới vai trò người đầy tớ trung thành.Đầy tớ nghĩa là đồng tiền nằm dưới sự kiểm soát, quản lí của con người để đảm bảo mục

tiêu thực hiện Ngược lại, tiền là ông chủ tồi tức là đồng tiền chi phối con người với vai trò

người làm chủ, điểu khiển, bắt con người phục tùng, có thể đẩy con người sa vào vòng tội

lỗi Câu nói đã khẳng định đồng thời hai chức danh của đồng tiền người đầy tớ tốt và ông

chủ tồi cùng với thái độ của con người đối với đồng tiền Nếu như con người biết điều

khiển, sử dụng hợp lí thì nó sẽ sinh lời, làm giàu, làm ích cho cuộc sống; nếu không đồngtiền sẽ làm đảo lộn cuộc sống, đưa con người vào vòng tội lỗi bằng thứ ma lực chết người

Chúng ta đến trường để học cách làm việc cực nhọc nhằm kiếm tiền Tôi viết sách và tạo ra những sản phẩm để dạy cho mọi người cách khiến cho đồng tiền phải phục vụ họ

(Robert Kiyosaki) Cùng chung tư tưởng với Kiyosaki, câu nói trên đã khẳng định giá trị tolớn của đồng tiền dưới cách sử dụng, quản lí của con người Nếu chúng ta biết điều khiển,chế ngự đồng tiền với mục đích hợp lí, nó sẽ đem về nguồn thu lớn, làm giàu cho cá nhân vàcho gia đình Xã hội hiện đại là xã hội mà mọi người cần phải có tiền để giải quyết các nhucầu thiết yếu: nhà cửa, trang phục, thực phẩm… Một người chồng làm ăn kinh doanh thànhđạt sẽ biết dùng đồng tiền ấy để sửa lại ngôi nhà, mua một chiếc xe… thì đời sống gia đình

sẽ được cải thiện Một người vợ biết chi tiêu hợp lí, tiết kiệm sẽ chăm sóc, vun vén đượccho gia đình đầy đủ, hạnh phúc Nếu con người có ý thức và mục đích rõ ràng cho việc sửdụng đồng tiền, nó sẽ trở thành công cụ phục vụ đắc lực cho việc làm giàu chính đáng, gópphần nâng cao chất lượng cuộc sống

Đối với xã hội, đồng tiền là người đầy tớ tốt khi nó được đầu tư, sử dụng hợp lí, cómục tiêu, phương hướng Đồng tiền được nhà nước đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, hệ thốngbệnh viện, trường học, các khu vui chơi giải trí cho trẻ em… sẽ làm tăng chất lượng cuộcsống cộng đồng Đồng tiền phúc lợi dành cho người cao tuổi, thương bệnh binh sẽ giảm bớtkhó khăn, lo toan Đồng tiền cứu trợ cho những em nhỏ lang thang, cơ nhỡ sẽ thay đổi biếtbao số phận con người Đặc biệt, dưới suy nghĩ và những mục đích cao thượng, đồng tiền sẽtrở thành phép màu nhiệm: đồng tiền tình nghĩa của người miền xuôi gửi tới sẽ sẻ chia vớiđồng bào vùng lũ, đồng tiền bảo trợ dành cho những đứa bé đáng thương nhiễm HIV… Đó

là những đồng tiền không phải được sử dụng bằng những toan tính thiệt hơn mà được trao

đi bởi những tấm lòng, những trái tim luôn biết rung động trước cuộc sống

Thế nhưng, đồng tiền cũng có những mặt trái của nó Chưa từng bao giờ đồng tiền lại

có sức mạnh đáng sợ như hiện nay Con người đã tạo ra tiền bạc với mục đích trao đổi, buônbán tiện lợi, nhanh gọn song giờ đây đồng tiền không chỉ còn là một công cụ Với sức mạnh

và quyền năng lớn lao, nó đã trở thành cả một thế lực chi phối, điều khiển con người Nhiềungười xem đồng tiền là tất cả để rồi mờ mắt vì lợi nhuận Đồng tiền “giúp” con người thăngquan, tiến chức, có được sự nghiệp, danh vọng Đồng tiền bưng bít, che giấu sự thật, đổitrắng thay đen Đồng tiền chi phối hành động của con người, gây ra những hậu quả đau xót.Năm 2009, đã có 1415 vụ án tham những kinh tế ở khi vực phía Nam với số tiền lên đếnhàng chục tỉ đồng Thích Quảng Độ nhân danh tôn giáo, tổ chức chống phá Nhà nước Cộnghòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam - chỉ vì một món tiền khổng lồ được nhận từ bọn phản độngngoại bang Đồng tiền không chỉ khiến chúng ta hành động sai trái mà còn tước đi cả lươngtâm và nhân phẩm con người