Một số kinh nghiệm giảng dạy phần địa lí tự nhiên môn địa lí lớp 12 cho đội tuyển học sinh giỏi và học sinh thi THPTQG ở trường THPT giao thủy

Trong các năm học 2014 – 2015 và 2015 - 2016 tôi được nhà trường tintưởng giao nhiệm vụ bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi môn Địa lí lớp 12.Trong năm học 2016 – 1017 tôi đã kết hợp với đ

VÀ HỌC SINH THI THPTQG Ở TRƯỜNG THPT

Tác giả:

Trình độ chuyên môn: Cử nhân Địa lí Chức vụ: Tổ phó chuyên môn

Nơi công tác: Trường THPT

Nam Định, ngày 10 tháng 12 năm 2017 , tháng 4 năm 2017

Nam Định, tháng 5 năm 2016

Giao Hải, tháng 9 năm 2013

1 Tên sáng kiến: Một số kinh nghiệm giảng dạy phần địa lí tự nhiên môn Địa lí lớp 12 cho đội tuyển học sinh giỏi và học sinh thi THPTQG ở trường THPT

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Môn Địa lí.

3 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Từ ngày 20 tháng 8 năm 2015 đến ngày 30 tháng 5 năm 2017

4 Tác giả:

Họ và tên:

Năm sinh: 1983

Nơi thường trú:

Trình độ chuyên môn: Cử nhân Địa lí

Chức vụ công tác: Tổ phó chuyên môn

Nơi làm việc: Trường THPT

VÀ HỌC SINH THI THPTQG Ở TRƯỜNG THPT

Tác giả:

Trình độ chuyên môn: Cử nhân Địa lí Chức vụ: Tổ phó chuyên môn

Nơi công tác: Trường THPT

Nam Định, ngày 10 tháng 12 năm 2017 , tháng 4 năm 2017

Nam Định, tháng 5 năm 2016

Giao Hải, tháng 9 năm 2013

BÁO CÁO SÁNG KIẾN:

MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 CHO ĐỘI TUYỂN HỌC SINH GIỎI

VÀ HỌC SINH THI THPTQG Ở TRƯỜNG THPT

I Điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến:

Trong Nghị quyết số 29 – NQ/TW của Ban chấp hành Trung ương Đảngkhóa XI năm 2013 đã ban hành nội dung Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo Nghị quyết nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và

học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát trển năng lực … Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục đào tạo, đảm bảo trung thực, khách quan”

Để đưa Nghị quyết vào cuộc sống và nâng cao chất lượng giáo dục,trong những năm qua Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tập trung chỉ đạo đổi mới cáchoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng pháttriển năng lực học sinh

Thực hiện chủ trương của Đảng và chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo,

Sở Giáo dục và Đào tạo Nam Định, Ban giám hiệu trường THPT đãchỉ đạo thực hiện việc đổi mới chương trình giáo dục định hướng nội dung sangchương trình định hướng năng lực tới từng giáo viên và yêu cầu triển khai thựchiện trong quá trình dạy và học

Bồi dưỡng học sinh giỏi là nhiệm vụ quan trọng nhưng cũng rất nặng nềđối với mỗi giáo viên Song đó cũng là vinh dự rất lớn Bởi thành tích của cácđội tuyển học sinh giỏi cũng như của mỗi học sinh có đóng góp lớn vào thànhtích chung của nhà trường Nhưng cao cả hơn là giáo viên đã tham gia vào việcbồi dưỡng nhân tài, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước Đứngtrước yêu cầu Đổi mới giáo dục đòi hỏi mỗi giáo viên đặc biệt là giáo viên bồi

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NAM ĐỊNH

TRƯỜNG THPT

BÁO CÁO SÁNG KIẾNMỘT SỐ KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 CHO ĐỘI TUYỂN HỌC SINH GIỎI

VÀ HỌC SINH THI THPTQG Ở TRƯỜNG THPT

Tác giả:

Trình độ chuyên môn: Cử nhân Địa lí Chức vụ: Tổ phó chuyên môn

Nơi công tác: Trường THPT

Nam Định, ngày 10 tháng 12 năm 2017 , tháng 4 năm 2017

Nam Định, tháng 5 năm 2016

Giao Hải, tháng 9 năm 2013

dưỡng học sinh giỏi phải tích cực đầu tư nghiên cứu, thay đổi phương pháp dạyhọc để đáp ứng yêu cầu đó và đạt được kết quả bồi dưỡng cao nhất

Trong kỳ thi THPTQG năm 2017, Bộ Giáo dục và Đào tạo có nhiều đổimới trong đó có môn Địa lí Đó là chuyển hình thức thi tự luận sang thi trắcnghiệm khách quan nhiều lựa chọn đối với tất cả các môn trừ môn Ngữ văn.Chú trọng việc đánh giá năng lực của người học

Trong cấu trúc đề thi học sinh giỏi môn Địa lí lớp 12 của Tỉnh nhiều nămqua, phần là địa lí tự nhiên chiếm 7 – 10 điểm, khoảng trên dưới 40% tổng sốđiểm toàn bài Trong đề thi minh họa và đề thi thử nghiệm cho kỳ thi THPTQGnăm 2017 do Bộ Giáo dục và Đào tạo giới thiệu, phần địa lí tự nhiên có 7 - 8câu, tương ứng với khoảng 2 điểm, chiếm 20% tổng điểm bài thi Nội dung kiếnthức của phần này khá dài, rải từ bài 2 đến bài 15 Mặt khác, địa lí tự nhiên làmột nội dung khó đối với cả giáo viên và học sinh Bởi các thành phần tự nhiênrất đa dạng và giữa các thành phần này có mối quan hệ qua lại rất phức tạp Vìvậy để hiểu rõ các thành phần đã khó còn phân tích tốt các mối quan hệ giữachúng còn khó hơn nhiều Chính vì thế, nếu học sinh làm tốt nội dung này sẽ cótác động rất lớn đến kết quả bài thi

Trong các năm học 2014 – 2015 và 2015 - 2016 tôi được nhà trường tintưởng giao nhiệm vụ bồi dưỡng đội tuyển học sinh giỏi môn Địa lí lớp 12.Trong năm học 2016 – 1017 tôi đã kết hợp với đồng chí Trần Long Biển bồidưỡng đội tuyển học sinh giỏi tham gia kỳ thi học sinh giỏi tỉnh chọn học sinhgiỏi quốc gia và tham gia giảng dạy, hướng dẫn học sinh ôn thi THPTQG Quaquá trình bồi dưỡng, giảng dạy đúc rút những kinh nghiệm của bản thân nhằmđáp ứng yêu cầu Đổi mới giáo dục và kết quả đạt được bước đầu của đội tuyển

cũng như của học sinh thi THPTQG tôi xin trình bày “Một số kinh nghiệm

giảng dạy phần Địa lí tự nhiên môn Địa lí lớp 12 cho đội tuyển học sinh giỏi

và học sinh thi THPTQG ở trường THPT ”.

II Mô tả giải pháp:

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến:

Trong các đề thi học sinh giỏi từ năm học 2008 - 2009 (năm đầu tiên thaysách giáo khoa) đến năm học 2013 – 2014 phần địa lí tự nhiên chủ yếu đượckiểm tra mức độ nhận biết và thông hiểu, mức độ vận dụng và vận dụng cao còn

ít Trong đề thi THPTQG năm 2015, 2016 phần địa lí tự nhiên được kiểm tra ởmức độ nhận biết với 1 điểm

Thực hiện tinh thần chỉ đạo của các cấp về Đổi mới kiểm tra, đánh giá vàqua phân tích đề thi của những năm học trước, trong công tác bồi dưỡng họcsinh giỏi năm học 2014 – 2015 tôi đã tích cực tìm hiểu, nghiên cứu, sưu tầm tàiliệu để thay đổi phương pháp dạy học trong quá trình dạy học Tuy nhiên, lànăm đầu thực hiện nên kinh nghiệm chưa nhiều, phần địa lí tự nhiên lại là mảngkiến thức dài và khó nên tôi vẫn tập trung hướng dẫn học sinh học tập ở mức độnhận biết, thông hiểu Trong quá trình dạy học tôi chủ yếu hướng dẫn học sinhhọc trên cơ sở sách giáo khoa và cung cấp thêm một số thông tin bổ sung mởrộng kiến thức Khi hướng dẫn học sinh làm các dạng bài tập tôi tập trung vàocác dạng trình bày, phân tích, giải thích, vẽ các dạng biểu đồ và nhận xét biểu

đồ, bảng số liệu Với các dạng câu hỏi khó như phân tích các mối quan hệ giữacác thành phần địa hình với khí hậu, sông ngòi, đất … hay các câu hỏi nêu ýkiến chủ quan của học sinh về các vấn đề liên quan đến địa lí tự nhiên của đấtnước tôi chưa chú trọng nhiều

Với các biện pháp như trên học sinh học lý thuyết khá chắc và làm tươngđối tốt các câu hỏi nếu giáo viên đã chữa Song, khi học sinh gặp các dạng câuhỏi mà giáo viên chưa chữa hoặc cần vận dụng kiến thức vào tình huống mới thìcác em lại lúng túng và làm mất điểm rất nhiều Vì vậy, kết quả của đội tuyểnnăm học 2014 - 2015 còn khá khiêm tốn với 1 em đạt giải Nhì, 2 em đạt giải Ba.Xếp thứ toàn đội đứng thứ 9 trong tỉnh

Với công tác ôn thi THPTQG: trong hai năm 2015, 2016 hình thức thi là

tự luận, phần địa lí tự nhiên được kiểm tra với mức độ nhận thức là nhận biết và

chiếm 10% tổng điểm bài thi Do đó, khi hướng dẫn học sinh ôn thi tôi hướngdẫn các em học theo sơ đồ hóa trên cơ sở sách giáo khoa và tập trung vào các từkhóa của mỗi nội dung Với phương pháp đó, đã góp phần làm cho kết quả thiTHPTQG của học sinh do tôi hướng dẫn trong năm trước đạt kết quả khá tốt,điểm trung bình khối C của trường đạt 21,77 điểm, xếp thứ ba toàn tỉnh.

Tuy nhiên, không hài lòng với kết quả đạt được và mong muốn nâng caochất lượng, hiệu quả giảng dạy, kết quả các kỳ thi của học sinh, nhất là pháttriển các năng lực cho học sinh tôi đã tích cực nghiên cứu, tìm hiểu để đưa racác giải pháp tối ưu nhất

2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến:

Với mục tiêu cao nhất là phát triển năng lực cho học sinh đặc biệt là nănglực tự học, sáng tạo và nâng cao kết quả của học sinh trong các kỳ thi tôi đãmạnh dạn áp dụng các giải pháp mới Những giải pháp này thể hiện sự cốgắng, đóng góp của bản thân giáo viên với sự hỗ trợ của đồng nghiệp Đặcbiệt trong các giải pháp tôi còn rất chú ý đến phát huy sự cố gắng, nỗ lực,khả năng sáng tạo, hợp tác của học sinh Với những biện pháp mà bản thânthực hiện trong sáng kiến so với những giải pháp cũ tôi nhận thấy: học sinh

đã được phát triển nhiều năng lực như mục tiêu Đổi mới của ngành giáo dụchiện nay đang hướng tới (năng lực tự học, sáng tạo, hợp tác, sử dụng ngônngữ, giải quyết vấn đề, tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sử dụng bản đồ, họctập tại thực địa…) Đồng thời, hiệu quả giảng dạy cũng được nâng lên rõ rệt,kết quả của học sinh trong các kỳ thi đáng khích lệ

Trong năm học 2015 – 2016 và 2016 - 2017 tôi đã thực hiện các côngviệc cụ thể sau đây:

2.1 Nghiên cứu kỹ văn bản chỉ đạo của cấp trên về Đổi mới dạy học và kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh:

Để thực hiện có hiệu quả chỉ đạo của cấp trên, giáo viên cần nghiên cứu

kĩ các công văn chỉ đạo cũng như những hướng dẫn thực hiện Khi giáo viênlĩnh hội đầy đủ tinh thần chỉ đạo và nắm chắc phương pháp thực hiện thì khi

triển khai thực hiện mới đạt hiệu quả Được lĩnh hội những chỉ đạo của cấp trênqua các đợt tập huấn như dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theođịnh hướng phát triển năng lực học sinh; tập huấn về công tác ra đề thi, đề kiểmtra; tập huấn về các chuyên đề ôn thi THPTQG … do sở Giáo dục và Đào tạoNam Định tổ chức kết hợp việc tích cực nghiên cứu thêm tài liệu tôi đã tích cựchọc hỏi, lĩnh hội, tự nghiên cứu tài liệu để áp dụng đạt hiệu quả cao nhất.

Trong chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo NamĐịnh về Đổi mới giáo dục cần thực hiện đồng bộ phương pháp dạy học, kiểmtra, đánh giá theo định hướng tiếp cận năng lực Nội dung chủ yếu là:

Thứ nhất: về chương trình chuyển từ chương trình định hướng nội dung dạy học

sang chương trình định hướng năng lực

Thức hai: định hướng chuẩn đầu ra về phẩm chất và năng lực của chương trình

giáo dục Cụ thể:

- Về phẩm chất, cần giáo dục các phẩm chất:

+ Yêu gia đình, quê hương, đất nước

+ Nhân ái, khoan dung

+ Trung thực, tự trọng, chí công vô tư

+ Tự lập, tự tin, tự chủ và có tinh thần vượt khó

+ Có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước, nhân loại và môi trường tựnhiên

+ Thực hiện nghĩa vụ đạo đức tôn trọng, chấp hành kỉ luật, pháp luật

* Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông.

* Năng lực sử dụng ngôn ngữ

* Năng lực tính toán

+ Trong môn Địa lí có các năng lực chuyên biệt:

* Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ

* Năng lực học tập tại thực địa

* Năng lực sử dụng bản đồ

* Năng lực sử dụng số liệu thống kê

* Năng lực sử dụng hình vẽ, tranh ảnh địa lí, mô hình, video clip …

Thứ ba: đổi mới về phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực

của học sinh

- Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống

- Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học

- Sử dụng các phương pháp dạy học mới: nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theotình huống, định hướng hành động, hướng dẫn học sinh khai thác bản đồ,phương pháp dự án, dạy học nhóm, đàm thoại, gợi mở …

- Tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và công nghệ thông tin

- Sử dụng các kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh

- Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực, tự học cho học sinh

Thứ tư: đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh theo năng lực.

Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấyviệc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức làm trung tâm mà cần chú trọng khảnăng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau

Để đánh giá năng lực học sinh có 4 mức độ nhận thức: nhận biết, thônghiểu, vận dụng và vận dụng cao

Thứ năm: thay đổi hình thức tổ chức dạy học với các hình thức: bài lên lớp, hoạt

động ngoài giờ lên lớp, học tập cá nhân, học tập theo nhóm

2.2 Nghiên cứu, phân tích, đánh giá đề thi của những năm học trước và sưu tầm tài liệu:

2.2.1 Nghiên cứu, phân tích, đánh giá đề thi những năm trước là công việc

có ý nghĩa rất quan trọng, được coi như bước “khởi động” trong cuộc thi chạymaraton Từ những phân tích đó giúp tôi xác định được số điểm của từng nộidung trong bài thi, mức độ nhận thức đề thi hướng tới, cách đặt câu hỏi và nhất

là những nội dung mà mình chưa đầu tư, chú ý Từ đó, tôi lên kế hoạch giảngdạy, nghiên cứu, tìm hiểu các nội dung và định hướng phương pháp dạy họccũng như sưu tầm tài liệu cho hợp lí

Thi học sinh giỏi, từ năm học 2008- 2009 đến nay phần địa lí tự nhiên

chiếm khoảng 5 đến 10 điểm, mức độ nhận thức tăng dần qua các năm

- Trong đề thi năm học 2008 – 2009:

Câu 1: Trình bày đặc điểm chung của địa hình Việt Nam Nêu những điểmgiống và khác nhau về điều kiện hình thành, đặc điểm địa hình, đất của đồngbằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long (Nhận biết + Thông hiểu - 5,5điểm)

- Trong đề thi năm học 2009 - 2010:

Câu 1: Vị trí địa lí của nước ta có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự hình thành các đặc điểm tự nhiên Việt Nam Em hãy:

a Trình bày đặc điểm vị trí địa lí – lãnh thổ của nước ta (Nhận biết – 2 điểm)

b Chứng minh tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của tự nhiên Việt Nam là do

vị trí địa lí – lãnh thổ quy định (Thông hiểu – 1 điểm)

Câu 4: Dựa vào Atlat địa lí Việt Nam trang 9 (NXB Giáo dục năm 2009) vàkiến thức đã học, hãy:

a Trình bày cơ chế hình thành và hoạt động của gió mùa ở nước ta (Nhận biết – 2,5 điểm)

b Ảnh hưởng của gió mùa đến khí hậu nước ta như thế nào ? (Thông hiểu –

1 điểm)

- Trong đề thi năm học 2010 – 2011:

Câu 1: Cho bảng số liệu sau:

Tổng diện tích rừng, rừng tự nhiên, rừng trồng ở nước ta qua các năm

(Đơn vị: triệu ha)

Giả sử tổng diện tích đất tự nhiên của nước ta là 33,1 triệu ha và không thay đổi

từ năm 1943 đến năm 2008 Em hãy:

a Tính độ che phủ rừng của nước ta qua các năm

b Vẽ biểu đồ tốt nhất thể hiện sự biến động về diện tích rừng tự nhiên, rừngtrồng và độ che phủ rừng của nước ta từ năm 1943 đến năm 2008

c Nêu nhận xét và giải thích về sự biến động diện tích các loại rừng và độche phủ rừng trong thời gian nói trên

Trong đó ý a và b thuộc mức độ vận dụng – 3,25 điểm; ý c thuộc mức độthông hiểu – 1,75 điểm

Câu 2: Em hãy trình bày những nhân tố ảnh hưởng đến sự phân hóa khí hậu nước ta (Thông hiểu – 5 điểm)

- Trong đề thi năm học 2011 – 2012:

Câu 1: Em hãy chứng minh: tài nguyên sinh vật nước ta có tính đa dạng cao nhưng đang có sự suy giảm (Thông hiểu – 2,5 điểm) Nêu biện pháp bảo vệ (Nhận biết – 2,0 điểm)

Câu 2: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và kiến thức đã học em hãy:

a Trình bày đặc điểm địa hình nước ta;

b Nêu ảnh hưởng của địa hình đến phát triển kinh tế - xã hội nước ta

(Nhận biết – 5,5 điểm)

- Trong đề thi năm học 2012 – 2013:

Câu 1: Nêu vấn đề chủ yếu về bảo vệ môi trường ở nước ta Cho biết các vùng hay ngập lụt, lũ quét, hạn hán và giải pháp để giải quyết (Nhận biết)

Câu 2: Vì sao khí hậu nước ta mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa ? (Thông hiểu)

Nêu biểu hiện của địa hình nhiệt đới ẩm gió mùa Nguyên nhân (Nhận biết – thông hiểu)

Trong đề thi năm học 2013 – 2014:

Câu 1: Tại sao nói vị trí địa lí góp phần hình thành đặc điểm thiên nhiên nước

ta? (Thông hiểu – 2 điểm)

Cho biết thời gian và địa điểm thường xảy ra lũ quét ở nước ta Để giảm thiểu thiệt hại cuả lũ quét cần phải làm gì ? (Nhận biết – 2 điểm)

Câu 2: Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa thể hiện qua sông ngòi như thế nào?

(Nhận biết – 1 điểm) Đặc điểm sông ngòi có ảnh hưởng gì đến sản xuất điện ?(Thông hiểu – 1 điểm)

Trình bày đặc điểm phân bố các loại đất ở vùng đồng bằng sông CửuLong (Nhận biết – 1 điểm) Giải thích vì sao vùng này có nhiều đất phèn, đấtmặn ? (Thông hiểu – 1 điểm)

Đến năm học 2014 – 2015 định hướng Đổi mới trong dạy học và kiểmtra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực học sinh đã được đưa vào thựchiện Phần địa lí tự nhiên trong đề thi học sinh giỏi đã có sự thay đổi Các câuhỏi với mức độ nhận thức thông hiểu, vận dụng và vận dụng cao đã tăng lên và

có sự phân hóa học sinh

Cụ thể:

Câu 1: Trình bày đặc điểm phạm vi lãnh thổ nước ta (Nhận biết – 2 điểm).

Trong tình hình diễn biến khu vực biển Đông hiện nay chúng ta phải làm gì đểgiữ vũng chủ quyền biển đảo ? (Vận dụng cao – 1 điểm)

Đất của đồng bằng ven biển miền Trung khác với đồng bằng em đangsống ở đặc điểm gì ? Theo em ở tỉnh Nam Định cần sử dụng tài nguyên đất nhưthế nào cho hợp lí và hiệu quả ? (Vận dụng – 1 điểm)

Câu 2: Dựa vào Atlat địa lí và kiến thức đã học hãy:

Trình bày đặc điểm địa hình vùng núi Trường Sơn Bắc (Nhận biết – 1,25điểm) Đặc điểm đó có ảnh hưởng như thế nào đến sự phân hóa khí hậu củavùng ? (Thông hiểu – 0,75 điểm)

Chứng minh sinh vật nước ta có sự phân hóa đa dạng Tại sao có sự phânhóa đó ? (Thông hiểu – 2,5 điểm)

Thi THPTQG:

Trong hai năm 2015, 2016 đề thi THPTQG vẫn theo hình thức tự luận vàphần địa lí tự nhiên chỉ chiếm 1 điểm với mức độ nhận biết

- Trong đề thi năm 2015:

Nêu đặc điểm của sông ngòi Việt Nam

- Trong đề thi năm 2016:

Nêu các biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học ở nước ta

Năm 2017 Bộ Giáo dục và đào tạo đã chuyển hình thức thi từ tự luậnsang trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn đối với các môn thi trừ môn Ngữvăn Trong ba đề thi minh họa và thử nghiệm do Bộ giới thiệu, phần địa lí tựnhiên có 7 câu tương ứng với 1,75 điểm – cao hơn hai năm trước và mức độnhận thức cũng yêu cầu ở mức cao hơn là nhận biết – thông hiểu và vận dụng

2.2.2 Về tài liệu dạy học:

Trong quá trình giảng dạy tôi đã sưu tầm và sử dụng những tài liệu chínhsau đây:

- Theo tôi, sách giáo khoa là tài liệu tham khảo quan trọng nhất bởi đó là nguồncung cấp kiến thức cơ bản và chính thống nhất Tuy nhiên, sách giáo khoa mới

chỉ cung cấp “phần lõi” của kiến thức nên để giúp học sinh hiểu được bản chất

của các nội dung và phân tích được mối quan hệ giữa chúng giáo viên cần sưutầm, nghiên cứu thêm các tài liệu khác

- Atlat địa lí được coi là “cuốn sách giáo khoa thứ hai” của môn Địa lí, đây vừa

là nơi cung cấp kiến thức vừa là nơi rèn các kỹ năng cho học sinh và giúp các

em giảm bớt việc ghi nhớ máy móc

- Cuốn Hướng dẫn ôn thi học sinh giỏi môn Địa lí của tác giả Lê Thông chủbiên do nhà xuất bản Giáo dục phát hành.

- Cuốn Hướng dẫn học và khai thác Atlat địa lí Việt Nam

- Cuốn tuyển tập đề thi tuyển sinh vào đại học, cao đẳng

- Cuốn Hướng dẫn cách làm bài thi học sinh giỏi và thi đại học…

- Đề thi học sinh giỏi của tỉnh, đề thi THPTQG trong những năm học trước

- Đề thi học sinh giỏi quốc gia, đề thi học sinh giỏi, đề tham khảo của các tỉnhkhác trong nước sưu tầm qua mạng Internet

- Cuốn ôn luyện trắc nghiệm thi THPTQG năm 2017 khoa học xã hội do nhiềutác giả viết trong đó có tác giả Lê Thông – Nguyễn Minh Tuệ đồng chủ biênmôn Địa lí

- Về câu hỏi trắc nghiệm bản thân tôi tự xây dựng theo bài với các mức độ nhậnthức và sử dụng thêm câu hỏi trong ngân hàng câu hỏi do các trường phổ thôngtrong tỉnh xây dựng cũng như từ các nguồn khác nhưng có điều chỉnh cho hợplí

2.3 Hướng dẫn học sinh học chắc kiến thức theo hệ thống:

Dù là đối tượng học sinh nào, mục đích học tập là gì tôi luôn nghĩ yếu tốquyết định thể hiện năng lực học sinh là kiến thức của các em Tôi dựa vàochuẩn kiến thức và kĩ năng, hướng dẫn giảm tải, sách giáo viên, sách giáo khoa,trong đó quan trọng nhất là chuẩn kiến thức và kĩ năng để giảng dạy Toàn bộkiến thức tôi đảm bảo dạy hết, không bỏ sót nội dung nào và phương châm cứhọc hết kiểu gì cũng trúng đề, tất nhiên trong mỗi phần đều có những vấn đềtrọng tâm, cơ bản thì phải dành nhiều thời gian hơn và chữa nhiều câu hỏi hơn

Kiến thức được tôi dạy thành hai vòng, vòng một dạy theo chuyên đề,theo bài và dạy đến đâu chữa bài tới đó, dạy bài sau kiểm tra bài trước và cứnhư thế tổng kết bằng câu hỏi chuyên đề… Trong khi dạy học sinh tôi thườngdạy học sinh kiến thức cơ bản và yêu cầu học sinh nắm được kiến thức cơ bảnsau đó sẽ chữa các câu hỏi của bài Nhưng điều quan trọng nhất là dạy đến đâuhọc sinh phải nắm kiến thức đến đó, tuyệt đối không chạy theo số lượng mà

phải dựa vào khả năng thực tế của học sinh, không theo áp lực phải theo kế

hoạch đặt ra từ đầu Quan điểm của tôi là học bài mới đi đôi với củng cố khắc

sâu và phát triển kiến thức cũ Học sinh luôn kết hợp giữa việc học kiến thức

mới với ôn bài và vận dụng các đơn vị kiến thức cũ và mới để giải quyết các bàitập cụ thể Tránh tuyệt đối việc chỉ dạy bài mới lấy số lượng bài làm mục tiêu

mà không thực hiện được việc thực chất học sinh nắm kiến thức tới đâu Khihọc sinh làm bài, phát hiện ra lỗ hổng kiến thức tới đâu phải lấp ngay tới đó Tôisẵn sàng dừng việc học bài mới nếu thấy kiến thức đã học của học sinh chưa

chắc chắn Tôi muốn học sinh có kiến thức theo kiểu tằm ăn lá dâu hoặc chinh

phục từng gói nhỏ Vòng hai ôn tập và làm các dạng câu hỏi, các đề Tôi bám

sát vào các văn bản chỉ đạo của cấp trên về thời gian thi, từ đó tìm ra xem nộidung phải dạy các em đến đâu, thời gian thi của môn là bao nhiêu phút, hìnhthức thi là gì và cấu trúc đề ra sao…

Học chắc kiến thức là yêu cầu đầu tiên phải đạt được đối với mỗi học

sinh nhất là học sinh giỏi Học chắc kiến thức khác với học thuộc lòng Học

thuộc lòng là học sinh chỉ cần học thuộc kiến thức mà không cần phải hiểu,

đánh giá các nội dung đó Còn học chắc là học sinh phải biết được kiến thức và

hiểu, vận dụng kiến thức đó theo yêu cầu câu hỏi Nhiều người và nhiều họcsinh cho rằng học các môn xã hội nói chung và Địa lí nói riêng chủ yếu là họcthuộc Cách suy nghĩ đó đúng nhưng chưa hoàn toàn chính xác Nếu trong các

đề thi trước đây, chủ yếu kiểm tra ở các mức độ trình bày, thông hiểu thì học

thuộc lòng cơ bản đáp ứng yêu cầu Tuy nhiên, với yêu cầu của Đổi mới kiểm

tra, đánh giá là tăng cường kiểm tra kĩ năng vận dụng kiến thức của học sinh thì

học thuộc lòng mới chỉ là điều kiện cần Vì vậy nếu học sinh học chắc kiến

thức, hiểu được các nội dung thì các em mới có thể vận dụng chúng một cáchlinh hoạt để giải quyết yêu cầu của câu hỏi với các mức độ nhận thức khácnhau

Để giúp học sinh học chắc kiến thức tôi hướng dẫn các em học theo sơ

đồ hóa và lập dàn ý cho các phần, các bài

ĐĐchung CácKV Thế mạnh Khái quát AH của Khí hậu CácTP AH đến Theo Theo Theo Các miền

và hạn chế biển Đông NĐAGM khác SX và ĐS B –N T – Đ độ cao TN

4 ý 2 ý 2 ý 3 ý 4 ý 3 ý 4 ý 2 ý 2 ý 3 ý 3 ý 3 ý

Ví dụ 3:

Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên (bài 14 + 15)

Sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai (bài 14) (bài 15)

thức cho từng đơn vị nội dung tôi hướng dẫn các em lập dàn ý cho từng phần.

Trong sách giáo khoa kiến thức của từng phần được trình bày liên tục khôngchia theo các ý nhỏ Nếu học sinh học toàn bộ nội dung trong sách thì không thểnhớ hết và nếu có nhớ hết thì khi trình bày cũng dễ bị sót ý Vì vậy, ở mỗi phầntôi hướng dẫn học sinh chia thành các ý nhỏ theo cách trả lời các câu hỏi: Cáigì? Ở đâu ? Khi nào ? Như thế nào ? Tại sao như thế ? Nó có ảnh hưởng gì đếncác thành phần khác và kinh tế xã hội ?…

Ví dụ 1: Trong bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ, khi dạy phần vị trí địa lí tôi

yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi:

- Việt Nam nằm ở khu vực nào trên thế giới ?

- Nước ta tiếp giáp với các nước nào ? biển nào ?

- Tọa độ địa lí nước ta giới hạn ra sao ?

- Nước ta nằm ở múi giờ số mấy ?

- Vị trí như trên có ảnh hưởng gì đến tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội, anninh quốc phòng đất nước ?

Với việc trả lời các câu hỏi này giúp các em dễ nhớ bài hơn, nắm chắc đặcđiểm vị trí nước ta và phân tích tốt ý nghĩa của vị trí Như vậy học sinh có thểnắm chắc kiến thức ở mục 1 và 3 Đồng thời qua đó hình thành năng lực tư duytổng hợp theo lãnh thổ, năng lực tự học và có thể áp dụng cho các lãnh thổ kháchay các vùng kinh tế của đất nước

Ví dụ 2: Trong bài 6 và 7: Đất nước nhiều đồi núi

Khi dạy các vùng núi tôi hướng dẫn các em tách theo các ý:

- Đặc điểm khác (đất, sông ngòi, tác động của tự nhiên, con người)

Cách phân chia các ý này một mặt sẽ giúp cho học sinh đảm bảo đủ nộidung kiến thức ở mỗi vùng, mặt khác các em có thể vận dụng cho các vùng cònlại và dễ làm các câu hỏi so sánh

Ví dụ 3: Trong bài 15: Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai, khi dạy

phần các thiên tai chủ yếu và biện pháp phòng chống tôi hướng dẫn học sinhhọc theo dàn ý:

- Thời gian xảy ra

- Khu vực thường xảy ra

Với học sinh thi THPTQG, hình thức kiểm tra là trắc nghiệm khách quannhiều lựa chọn nên khi hướng dẫn học tập tôi chỉ yêu cầu các em học theo sơ đồ

và ghi nhớ các từ khóa trong từng nội dung

Đối với học sinh giỏi mức độ nhận thức yêu cầu cao hơn so với họcsinh thi THPTQG và có nhiều thời gian ôn tập hơn, số lượng học sinh lại ít nên

sau khi các em đã học chắc kiến thức, tôi yêu cầu các em trình bày theo hình

thức vấn đáp dựa trên cơ sở bản đồ hoặc kết hợp với vẽ sơ đồ Với phương

pháp này học sinh tự tin hơn khi đứng trước nhiều người và nhớ kiến thức lâuhơn Đồng thời, khi học sinh trình bày các học sinh khác và giáo viên có thể bổsung những nội dung còn thiếu và điều chỉnh kịp thời những sai sót của họcsinh

2.4 Rèn kỹ năng khai thác Atlat hiệu quả:

Đối với phần địa lí tự nhiên, Atlat là hệ thống kênh hình hữu hiệu giúphọc sinh giảm bớt việc ghi nhớ máy móc, phát triển năng lực tự học cũng nhưnăng lực sử dụng bản đồ

Trong đề thi học sinh giỏi, các câu liên quan đến Atlat không đơn thuần

là xác định các đối tượng địa lí trên bản đồ mà thông thường câu hỏi là “Dựavào Atlat địa lí và kiến thức đã học để trình bày/phân tích/ giải thích …” Vìvậy, Atlat địa lí là một phương tiện, một công cụ để học sinh làm bài qua việclấy dẫn chứng, tìm mối quan hệ giữa các thành phần địa lí

Ví dụ 1: Trong đề thi năm 2009 - 2010:

Câu 4: Dựa vào Atlat địa lí Việt Nam trang 9 (NXB Giáo dục năm 2009) và kiến thức đã học, hãy:

a Trình bày cơ chế hình thành và hoạt động của gió mùa ở nước ta

b Ảnh hưởng của gió mùa đến khí hậu nước ta như thế nào ?

Ví dụ 2: Trong đề thi năm học 2011 – 2012:

Câu 2: Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và kiến thức đã học em hãy:

a Trình bày đặc điểm địa hình nước ta;

b Nêu ảnh hưởng của địa hình đến phát triển kinh tế - xã hội nước ta

Ví dụ 3: Trong đề thi năm 2014 - 2015:

Câu 2: Dựa vào Atlat địa lí và kiến thức đã học hãy:

Trình bày đặc điểm địa hình vùng núi Trường Sơn Bắc Đặc điểm đó cóảnh hưởng như thế nào đến sự phân hóa khí hậu của vùng ?

Chứng minh sinh vật nước ta có sự phân hóa đa dạng Tại sao có sự phânhóa đó ?

Đối với thi THPTQG năm 2017, mức độ nhận thức của các câu hỏi liênquan đến Atlat chỉ dừng lại ở mức nhận biết và thông hiểu Trong đề thi minhhọa và thử nghiệm mà Bộ Giáo dục và đào tạo giới thiệu, có 5 câu hỏi về Atlat –tương ứng với 1,25 điểm nhưng chủ yếu là dựa vào Atlat để xác định sự phân

bố, quy mô của các đối tượng

Vì vậy trong quá trình bồi dưỡng, giảng dạy tôi đã dành một lượng thờigian đáng kể để hướng dẫn cho các em kĩ năng khai thác Atlat

- Đi từ những kĩ năng đơn giản nhất là đọc và xác định các đối tượng trên bản

đồ Với kỹ năng này tôi đã hướng dẫn các em sử dụng bảng chú giải trực tiếptrên bản đồ mà đề bài yêu cầu hoặc dùng bảng kí hiệu chung ở trang 3 để xácđịnh xem các đối tượng cần tìm được thể hiện bằng kí hiệu nào Nếu đề bàikhông nêu rõ cần sử dụng bản đồ nào, trang bao nhiêu trong Atlat thì cần lựachọn bản đồ cho hợp lí

Ví dụ 1: Để xác định vị trí của nước ta tôi hướng dẫn học sinh mở trang 4, 5

(Bản đồ hành chính) hoặc trang 6, 7 (bản đồ hình thể)

Ví dụ 2: Để xác định các đối tượng tự nhiên như dạng địa hình, sông, đỉnh núi,

dãy núi … thì nên mở bản đồ các Miền địa lí tự nhiên (trang 13, 14) hoặc bản

đồ các vùng từ trang 26 đến 29 Trong Atlat bản đồ Hình thể (trang 6,7) cũngthể hiện các đối tượng tự nhiên nhưng do tỉ lệ bản đồ nhỏ nên khó xác định cácđối tượng vì vậy không nên sử dụng

Trong khi giảng dạy tôi thường chú ý hướng dẫn học sinh xác định phạm

vi của các vùng lãnh thổ trên bản đồ để giúp các em làm tốt các câu hỏi Ví dụ:khi dạy bài 6 và 7 (đất nước nhiều đồi núi) phần các vùng núi hay bài 12 (thiênnhiên phân hóa đa dạng) phần các miền địa lí tự nhiên tôi yêu cầu học sinh xácđịnh được trên bản đồ hay vẽ lược đồ về phạm vi, giới hạn của các vùng Từ đóhọc sinh có thể làm tốt các câu hỏi liên quan đến từng vùng, từng miền tự nhiên Không chỉ hướng dẫn học sinh khai thác các bản đồ chính, tôi còn yêucầu các em khai thác, sử dụng bản đồ phụ, biểu đồ trên các bản đồ trong Atlat

để làm bài Ví dụ: trong bản đồ trang 10 - các hệ thống sông, học sinh cần xácđịnh, so sánh được tỉ lệ diện tích lưu vực các hệ thống sông dựa vào biểu đồtròn; nhận xét, so sánh chế độ nước sông của một số sông tiêu biểu của nước tadựa vào biểu đồ đường ở góc trên bản đồ

Trong một số trường hợp, câu hỏi liên quan đến tình hình sản xuất vàphân bố của các đối tượng địa lí mà đề bài không yêu cầu sử dụng Atlat nhưng

có thể khai thác Atlat để chọn đáp án đúng nhất Với câu hỏi dạng này tôihướng dẫn học sinh cần xác định đối tượng địa lí nằm ở nội dung nào củachương trình và nên sử dụng bản đồ nào cho hợp lí Một số ví dụ trong các đềthi mà Bộ Giáo dục và Đào tạo giới thiệu trong năm 2017 như sau:

Ví dụ 1: trong đề thi minh họa:

Câu 5: “Vùng sản xuất lương thực lớn nhất nước ta là”

Gợi ý: Câu hỏi này liên quan đến bài 22 phần sản xuất lương thực Để trả lờicâu hỏi học sinh cần sử dụng bản đồ Lúa trang 19 xác định sự phân bố và sảnlượng cây lúa Từ đó ta có thể thấy đáp án chính xác của câu hỏi là Đồng bằngsông Cửu Long

Ví dụ 2: trong đề thi thử nghiệm:

Câu 3: “Khu vực ven biển của vùng nào sau đây ở nước ta chịu ảnhhưởng nhiều nhất của bão?”

Gợi ý: Câu hỏi này liên quan đến bài 15 phần các thiên tai chủ yếu Để trả lờicâu hỏi học sinh cần sử dụng bản đồ Khí hậu – trang 9, xác định tần suất hoạtđộng của bão trong các tháng Từ đó có thể thấy tháng 9 có tần suất bão nhiềunhất và vùng chịu ảnh hưởng của bão là khu vực Bắc Trung Bộ Vậy, đáp ánđúng của câu hỏi là Bắc Trung Bộ

Ví dụ 3: Trong đề thi tham khảo:

Câu 41: “Tỉnh nào sau đây không thuộc Đông Nam Bộ?”

Gợi ý: Câu hỏi này liên quan đến bài 39 – Vùng Đông Nam Bộ Học sinh có thể

sử dụng bản đồ Vùng Đông Nam Bộ, vùng Đồng bằng sông Cửu Long để xácđịnh

Câu 44: “Quốc lộ 1 bắt đầu từ tỉnh Lạng Sơn và kết thúc ở”

Gợi ý: câu hỏi này liên quan đến bài 30 – Vấn đề phát triển ngành giao thôngvận tải và thông tin liên lạc Để trả lời câu hỏi này học sinh có thể sử dụng bản

đồ Giao thông – trang 23 để trả lời

- Đối với học sinh giỏi, tôi thường hướng dẫn học sinh khai thác Atlat như làmột phương tiện để lấy dẫn chứng làm cụ thể hóa nội dung kiến thức Để sử

dụng hiệu quả Atlat học sinh cần có kĩ năng vừa xác định các đối tượng trên bản

đồ vừa biết phân tích, đánh giá chúng để đưa ra nhận định Đồng thời các emcần học chắc kiến thức để xác định mình cần trả lời những nội dung gì để khai

thác hợp lí không trả lời lan man theo kiểu biết gì trả lời nấy.

Ví dụ: Để trả lời cho câu hỏi số 2 năm học 2014 – 2015 tôi yêu cầu học

Để cụ thể hóa nội dung kiến thức ở từng ý các em cần kết hợp sách giáo khoa vàAtlat trang 13

Phần giới hạn xác định từ sông Cả tới dãy Bạch Mã

Độ cao địa hình và các dạng địa hình dựa vào nền màu của bảng phântầng độ cao để xác định nền màu chủ đạo của vùng thuộc độ cao bao nhiêu sovới mức phân chia các dạng địa hình (đồng bằng, đồi trung du, núi thấp, núicao ), có các dạng địa hình nào (cao nguyên, sơn nguyên, dãy núi, đồngbằng…)

Hướng núi và hướng nghiêng dựa vào các dãy núi lớn, các lát cắt địahình để xác định

Cách sắp xếp địa hình: dựa vào nền màu, vị trí các dạng địa hình… Thung lũng sông: xác định các con sông lớn của vùng, hướng chảy và

so sánh với hướng núi…

+ Trong một số trường hợp tôi còn yêu cầu học sinh dựa vào Atlat và kiến thức

đã học để so sánh các đối tượng và rút ra đặc điểm của chúng

Ví dụ: Dựa vào Atlat và kiến thức đã học phân tích biểu đồ khí hậu của

Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh để làm nổi bật sự khác nhau về khí hậu giữamiền Bắc và miền Nam nước ta

Để giải quyết bài tập này học sinh cần khai thác bản đồ Khí hậu, tập trungphân tích biểu đồ khí hậu của trạm Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh Khi sosánh hai biểu đồ để làm rõ sự khác nhau về khí hậu của hai địa điểm nói riêng

và của hai miền Bắc và Nam nói chung, học sinh cần so sánh về:

Mùa khô: từ tháng mấy đến tháng mấy, lượng mưa bao nhiêu?

Tháng mưa nhiều nhất là tháng mấy ? Lượng mưa bao nhiêu ?

Tháng mưa ít nhất là tháng mấy ? Lượng mưa bao nhiêu ?

Tháng nào là tháng khô ? tháng hạn ? (tháng khô có lượng mưa nhỏhơn 2 lần nhiệt độ, tháng hạn có lượng mưa nhỏ hơn nhiệt độ)

Chênh lệch giữa mùa mưa và mùa khô ? Tháng mưa nhiều nhất và ítnhất ?

Kết luận về kiểu khí hậu, phân mùa

Khi đã xác định được các nội dung cần so sánh học sinh cần dựa vào biểu đồ,xác định lượng mưa được thể hiện bằng các cột màu xanh còn nhiệt độ được thểhiện bằng đường màu đỏ … Từ đó lấy số liệu trên biểu đồ làm rõ các nội dungcần so sánh

+ Ở mức độ cao hơn, tôi hướng dẫn học sinh sử dụng nhiều bản đồ để giải thích,làm rõ đặc điểm một nội dung địa lí nào đó.

Ví dụ: Trong đề thi năm 2014 - 2015:

Câu 2: Dựa vào Atlat địa lí và kiến thức đã học hãy:

Chứng minh sinh vật nước ta có sự phân hóa đa dạng Tại sao có sự phânhóa đó ?

Để trả lời câu hỏi này, học sinh cần kết hợp kiến thức đã học với sử dụngbản đồ một cách nhịp nhàng Trước hết giáo viên cần hướng dẫn học sinh xácđịnh sinh vật gồm hệ sinh thái rừng và sinh vật; sự phân hóa của sinh vật theonhững tiêu chí: theo quy luật địa đới (bắc – nam), theo quy luật phi địa đới (tây– đông, độ cao, địa phương …) Sau khi xác định sự phân hóa của sinh vật, họcsinh sử dụng bản đồ thực vật và động vật để lấy dẫn chứng minh họa Để giảithích nguyên nhân của sự phân hóa đó học sinh cần sử dụng bản đồ địa hình vàbản đồ khí hậu, có thể sử dụng thêm bản đồ đất …

2.5 Phát triển tư duy địa lí cho học sinh:

Trong tự nhiên bất cứ lãnh thổ nào cũng gồm nhiều thành phần, chúngluôn phụ thuộc vào nhau, tác động qua lại lẫn nhau và đều chịu sự chi phối củanhững quy luật tự nhiên như quy luật thống nhất và hoàn chỉnh, quy luật địa đới

và quy luật phi địa đới Vì vậy khi dạy các phần tôi luôn chú ý phát triển tư duycho học sinh về các mối liên hệ địa lí, các mối quan hệ nhân - quả Với việc giảiquyết các mối quan hệ địa lí sẽ tạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy, giúpcác em đặt ra các tình huống có vấn đề và đặt ra nhu cầu giải quyết các vấn đề

đó Qua đó giúp học sinh phát triển các năng lực như: năng lực sáng tạo, nănglực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ…

Ví dụ 1: Trong bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ:

Sau khi nêu đặc điểm vị trí địa lí cần hướng dẫn học sinh phân tích ảnhhưởng của nó đến tự nhiên và kinh tế xã hội, gắn với mục 3 của bài Về mặt tựnhiên, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích ảnh hưởng của tọa độ địa lí và vịtrí giáp biển đến khí hậu và thiên nhiên nước ta Về mặt kinh tế - xã hội, cần