Giúp học sinh lớp 12 nâng cao năng lực làm tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học

Qua khảo sát thực tiễn, chúng tôi thấy, bên cạnh những câu hỏi yêu cầu nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ, nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích, văn xuôi, hay nghị luận về một ý kiế

SỞ GD & ĐT NAM ĐỊNH

TRƯỜNG THPT

-ššššš -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DỰ THI CẤP TỈNH BÁO CÁO SÁNG KIẾN ĐỀ TÀI : GIÚP HỌC SINH LỚP 12 NÂNG CAO NĂNG LỰC LÀM TỐT BÀI NGHỊ LUẬN HAI Ý KIẾN BÀN VỀ VĂN HỌC Tác giả:

Trình độ chuyên môn:

Chức vụ:

Nơi công tác: Trường THPT

, tháng 5 năm 2017

SỞ GD&ĐT NAM ĐỊNH TRƯỜNG THPT

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DỰ THI CẤP TỈNH

1 Tên sáng kiến: “Giúp học sinh lớp 12 nâng cao năng lực làm tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học ”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Môn Ngữ văn

3 Thời gian áp dụng sáng kiến: Từ năm học 2014- 2015 đến nay.

4 Tác giả:

5 Nơi áp dụng sáng kiến:

6 Mã Sáng kiến: 47

I Thực trạng làm bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học của học sinh

trường THPT trước khi áp dụng sáng kiến

5

1 Nghị luận hai ý kiến bàn về văn học khá phổ biến trong các đề thi

hiện nay, có yêu cầu cao đối với đa số học sinh

5

2 Đa số học sinh tỏ ra lúng túng khi đối diện với kiểu bài nghị luận hai

ý kiến bàn về văn học vì chương trình SGK chưa có những tiết lý

thuyết và thực hành riêng cho kiểu bài nghị luận này

6

3 Kết quả kiểm tra năng lực làm bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn

II Một số giải pháp giúp học sinh nâng cao năng lực làm tốt bài nghị

luận hai ý kiến bàn về văn học

3 Sử dụng hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh chủ động sáng tạo

trong việc triển khai hệ thống ý theo khung dàn ý chung, gắn với mỗi

kiểu dạng đề bài cụ thể

10

4 Giúp học sinh nắm chắc kiến thức cơ bản về các tác giả, tác phẩm

trong chương trình để có chất liệu làm tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn

II Dàn ý một số đề nghị luận hai ý kiến bàn về văn học 27

A ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN:

Thực hiện Nghị quyết số 29 của Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8(khóa XI), trong những năm gần đây ngành giáo dục và đào tạo (GD-ĐT) đã và đang triểnkhai nhiều dự án nhằm “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” Đó là một quá trìnhđổi mới toàn diện: từ mục tiêu, nội dung, phương pháp đến phương tiện giáo dục, đánh giáchất lượng giáo dục, kể cả việc đổi mới cách xây dựng chương trình và những hoạt độngquản lý của quá trình này Trong các khâu của quá trình đổi mới ấy, trên các phương tiệnthông tin, đại chúng, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Vinh Hiển đã khẳng định, đổi mới

kiểm tra, đánh giá là “giải pháp đột phá” đổi mới căn bản và toàn diện GD-ĐT Thứ trưởng

Nguyễn Vinh Hiển cũng cho rằng, đối với từng môn, việc kiểm tra, đánh giá đầu tiên là phảihướng tới đánh giá năng lực người học, trong đó có năng lực chung và yêu cầu riêng chotừng lĩnh vực, từng môn học

Riêng đối với môn Ngữ văn, mấy năm gần đây nhằm thực hiện đồng thời hai mụcđích, vừa xét tốt nghiệp, vừa xét tuyển đại học, các đề thi đã có nhiều thay đổi từ cấu trúcđến nội dung theo định hướng đánh giá phẩm chất, năng lực học sinh, tránh học tủ, học vẹt.Bên cạnh việc đưa phần Đọc – hiểu vào đề thi mà ngữ liệu có thể nằm ngoài chương trìnhsách giáo khoa (SGK) thay cho kiểu câu hỏi tái hiện kiến thức, thiên về kiểm tra trí nhớtrước đó, phần nghị luận văn học trong kỳ thi THPT Quốc gia đều theo xu hướng tiếp cậnngày một gần hơn với các đề thi Đại học, Cao đẳng khối C và khối D Có nghĩa là, mức độ

đề thi khó hơn so với đề thi Tốt nghiệp trước đây, nhưng lại “nhẹ” hơn so với đề thi Đại học,Cao đẳng Qua khảo sát thực tiễn, chúng tôi thấy, bên cạnh những câu hỏi yêu cầu nghị luận

về một đoạn thơ, bài thơ, nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích, văn xuôi, hay nghị luận

về một ý kiến bàn về văn học rất quen thuộc với học sinh vì các em đã được học kỹ ởchương trình Ngữ văn 12; kiểu bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học xuất hiện khá phổbiến trong các đề thi Đại học năm 2013 và 2014 Đặc biệt, mới đây nhất, ngày 15/5/2017, BộGD&ĐT đã chính thức công bố đề thi minh họa lần thứ 3 môn Ngữ văn theo định hướng kỳthi THPT Quốc gia năm 2017, trong đó cũng có câu thuộc kiểu bài nghị luận hai ý kiến bàn

về văn học Bởi đây là một dạng đề mở, không chi kích thích tư duy, phát triển trí tuệ, giúphọc sinh có cơ hội phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của mình, mà còn có khả năngphân hóa được trình độ của học sinh trong kiểm tra, đánh giá, nhờ đó mà có thể đánh giáđược năng lực học sinh một cách khách quan, chính xác hơn

Tuy nhiên, đây là dạng đề khó đối với học sinh, nhất là các em có học lực trung bình.Bởi nó đòi hỏi học sinh năng lực tư duy cao, biết huy động kiến thức cho phù hợp và bày tỏ

rõ quan điểm, chính kiến của bản thân về những vấn đề được đặt ra ở đề bài Hơn nữa,trong chương trình SGK Ngữ văn THPT không có những tiết học riêng về lý thuyết và thựchành cho dạng đề này Vì thế, khi đối diện với dạng đề nghị luận hai ý kiến bàn về văn học,học sinh găp rất nhiều khó khăn trong việc giải quyết vấn đề và kết quả bài làm của các emchưa đạt được hiệu quả như mong muốn

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn ấy, tôi đã chọn đề tài “Giúp học sinh lớp 12 nâng cao năng lực làm tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học ” làm sáng kiến kinh nghiệm

(SKKN), nhằm trao đổi với các bạn đồng nghiệp cách thức hướng dẫn học sinh ôn tập mônNgữ văn lớp 12 nói chung, nâng cao năng lực làm bài nghị luận văn học dạng đề nghị luậnhai ý kiến bàn về văn học nhằm đáp ứng yêu cầu kỳ thi THPT Quốc gia năm 2017 nói riêng

mà bản thân tôi đã thực hiện trong quá trình giảng dạy, góp phần nhỏ bé vào công cuộc đổimới và nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn THPT hiện nay

Ví dụ 1: Đề thi ĐH năm 2013 – Khối C:

Câu 3.a Theo chương trình Chuẩn (5,0 điểm):

Về hình tượng người lính trong bài thơ “Tây Tiến” của Quang Dũng, có ý kiến chorằng: người lính ở đây có dáng dấp của các tráng sĩ thuở trước Ý kiến khác thì nhấn mạnh:hình tượng người lính mang đậm vẻ đẹp của người chiến sĩ thời kháng chiến chống Pháp

Từ cảm nhận của mình về hình tượng này, anh/chị hãy bình luận những ý kiến trên

Ví dụ 2: Đề thi ĐH năm 2013 – Khối D:

Câu 3.a Theo chương trình Chuẩn (5,0 điểm)

Nhận định về niềm khát khao tận hưởng sự sống trong bài thơ “Vội Vàng” của XuânDiệu, từng có ý kiến cho rằng: đó là tiếng nói của cái tôi vị ki tiêu cực Lại có ý kiến khẳngđịnh: đó là tiếng nói của cái tôi cá nhân tích cực

Từ cảm nhận của mình về niềm khát khao đó, anh/chị hãy bình luận những ý kiếntrên

Câu 3.b Theo chương trình Nâng cao (5,0 điểm)

Về nhân vật Phùng trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của NguyễnMinhChâu, có ý kiến cho rằng : nét nổi bật ở người nghệ sỹ này là một tâm hồn nhạy cảm vàsay mê cái đẹp thơ mộng của cảnh vật Ý kiến khác thì nhấn mạnh: vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩPhùng chính là một tấm lòng đầy trăn trở, lo âu về thân phận con người

Từ cảm nhận của mình về nhân vật Phùng, anh/chị hãy bình luận những ý kiến trên

Ví dụ 3: Đề thi ĐH năm 2014 – Khối C:

Câu III (5 điểm): Về hình tượng sông Hương trong bút kí “Ai đã đặt tên cho dòngsông?” của Hoàng Phủ Ngọc Tường (sách Ngữ văn 12), có ý kiến cho rằng: Vẻ đẹp nổi bậtcủa sông Hương là cảnh sắc thiên nhiên thơ mộng, tình tứ Ý kiến khác thì nhấn mạnh: Vẻđẹp bề sâu của sông Hương là những trầm tích văn hóa, lịch sử

Bằng cảm nhận về hình tượng sông Hương, anh/chị hãy bình luận các ý kiến trên

Ví dụ 4: Đề thi ĐH năm 2014 – Khối D:

Câu III (5 điểm): Về hình tượng Lor-ca trong bài thơ “Đàn ghi ta của Lor-ca” củaThanh Thảo, có ý kiến cho rằng: Đó là mẫu nghệ sĩ - chiến sĩ, vì dấn thân tranh đấu cho dânchủ và tự do nên bị bọn phát xít hành hình Ý kiến khác thì khẳng định: Đó là mẫu nghệ sĩthuần túy chi đam mê cái đẹp và sáng tạo nghệ thuật, nhưng bị giết hại oan khuất Bằng cảm nhận về hình tượng Lor-ca, anh/chị hãy bình luận các ý kiến trên

Ví dụ 5: Đề minh họa lần 3 môn Ngữ văn kỳ thi THPT Quốc gia 2017 của Bộ

GD&ĐT:

Về nhân vật Tràng trong truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân, có ý kiến cho rằng:Tràng là gã trai quê nông nổi, liều lĩnh Lại có ý kiến nhấn mạnh: Đó là một con người đầykhaokhát, tốt bụng

Bằng cảm nhận của mình về nhân vật Tràng, anh/chị hãy bình luận các ý kiến trên

Như vậy, qua thống kê dạng đề nghị luận hai ý kiến bàn về văn học trong các kì thigần đây chúng tôi nhận thấy, tần số xuất hiện của dạng đề này khá cao Đồng thời, đây cũng

là dạng đề mở, yêu cầu học sinh phát huy tính độc lập suy nghĩ, chủ động sáng tạo khi làmbài Nó không chi kích thích khả năng tư duy, phát triển trí thông minh của học sinh, giúpcác em có cơ hội phát huy năng lực sáng tạo của mình, mà còn có khả năng phân hóa trình

độ, năng lực, đáp ứng yêu cầu đổi mới kiểm tra đánh giá mang tính “đột phá” trong giai đoạnhiện nay

Tuy nhiên, đây cũng là dạng đề khó với học sinh nhất là học sinh có học lực trungbình Đặc biệt, đối với học sinh trường THPT khi mà mấy năm trở lại đâyđiểm tuyển sinh đầu vào bình quân chưa đạt 5,0 điểm/môn các em thường hoang mang, lúngtúng khi đối diện với dạng đề này Bởi đề yêu cầu ở học sinh khả năng tư duy cao, biết lựachọn nội dung viết sao cho phù hợp yêu cầu đề, biết bàn bạc và mở rộng vấn đề Vì thế khigặp dạng đề nghị luận hai ý kiến về văn học, học sinh găp rất nhiều khó khăn trong việc giảiquyết vấn đề và kết quả bài làm của các em chưa đạt được hiệu quả như mong muốn

2 Đa số học sinh tỏ ra lúng túng khi đối diện với kiểu bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học vì chương trình SGK chưa có những tiết lý thuyết và thực hành riêng cho kiểu bài nghị luận này:

Mặc dù các em học sinh đã được làm quen với kỹ năng làm bài nghị luận văn học từnhững năm cuối của chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở và tiếp tục được củng cố, rènluyện trong suốt 03 năm của chương trình Ngữ văn THPT, nhưng trong chương trình SGKNgữ văn ở cả hai cấp học này không có những tiết học riêng về lý thuyết và thực hành kiểubài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học Đó là một trong những nguyên nhân cơ bản khiếnhầu hết học sinh tỏ ra lúng túng khi đối diện với dạng đề nghị luận văn học và kết quả làmbài dạng này của các em đạt hiệu quả chưa cao

Hơn nữa, rõ ràng so với các kiểu bài nghị luận về đoạn văn, đoạn thơ, tác phẩm vănhọc, hay kiểu bài nghị luần về một ý kiến bàn về văn học đã được học trong chương trình,kiểu bài nghị luận hai ý kiến về văn học đặt ra những yêu cầu cao hơn, phức tạp hơn nhiều.Bởi đây là kiểu bài nghị luận tổng hợp, liên quan đến nhiều phương diện, không chi đòi hỏihọc sinh nắm chắc những kiến thức cơ bản, mà còn phải rèn luyện nhiều kĩ năng đặc biệt là

kĩ năng phân tích, tổng hợp, phản biện, đánh giá vấn đề Trong khi đó, thực tế cho thấynhững kĩ năng này ở học sinh, nhất là những trường có đầu vào tuyển sinh rất thấp, đa phần

là rất hạn chế Vì thế, nhiều giáo viên cũng tỏ ra e ngại khi đưa ra dạng đề nghị luận văn họcnày đối với học sinh đại trà, mà thường chi dành riêng cho đối tượng học sinh tham gia độituyển học sinh giỏi, hoặc có thiên hướng lấy kết quả bài thi môn Ngữ văn trong kỳ thi THPTQuốc gia để xét tuyển Đại học

Mặt khác, trong chương trình Ngữ văn lớp 12 THPT thời lượng luyện tập kĩ năng làmvăn nghị luận còn rất hạn hẹp, chi có một số tiết ít ỏi nếu không có sự sắp xếp hợp lí khôngthể đem lại hiệu quả thực hành Vì thế, đa số giáo viên thường chi hướng dẫn học sinh lậpdàn ý cho một số đề bài trong sách giáo khoa Một số giáo viên dù có cập nhật hướng ra đềmới nhưng không đủ thời gian rèn kĩ năng cho các em hoặc hướng dẫn các em thực hành.Bên cạnh đó, đa số học sinh không yêu thích môn Ngữ văn, chưa chủ động tìm hiểu, tích lũycác đề bài (câu hỏi) hay, mới lạ Không ít học sinh vẫn còn có thói quen học vẹt, học tủ.Thậm chí,một số em học bài mà chẳng hiểu gì về tác phẩm, nhân vật, không thể đưa ranhững ý kiến đánh giá độc lập, không thể bình luận về tác phẩm đã học, không biết đóng gópcủa tác giả với nền văn học nước nhà Nhiều em cách nhìn nhận về tác phẩm và các vấn đềvăn học còn chủ quan, phiến diện Vì thế, khi gặp dạng đề nghị luận hai ý kiến về văn học đa

số các em không biết phải làm thế nào, bắt đầu ra sao? Thâm chí, không ít học sinh chưa cónhận thức đúng đắn về yêu cầu của đề bài Nhiều em còn có suy nghĩ bài làm đơn thuần chi

là sự ghép lại của hai bài văn độc lập Không ít trường hợp các em chi nghị luận về một ýkiến mà mình cho là đúng, không quan tâm đến ý kiến còn lại, không thấy được mối liênquan giữa chúng Thậm chí, có những học sinh gặp gì viết nấy, không đáp ứng đúng nộidung, yêu cầu của đề bài, nên chất lượng, hiệu quả bài làm của các em chưa cao.

3 Kết quả kiểm tra năng lực làm bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học của học sinh còn hạn chế:

Khảo sát qua kết quả các bài kiểm tra chất lượng phần làm văn câu hỏi nghị luận hai ýkiến bàn về văn học môn Ngữ văn 12 (thang điểm 5/10) của học sinh THPT

trong kỳ thi 8 tuần học kỳ II năm học 2014-2015, khi chưa áp dụng SKKN này, chúng tôi

thấy như sau:

Tổng số HS dự thi Điểm 3,5 đến 5,0 Điểm 2,0 đến dưới 3,5 Điểm 1,75 đến 0

Qua bản thống kê trên, điều dễ thấy là khi chưa áp dụng SKKN này kết quả kiểm traphần nghị luận văn học của học sinh rất nhiều hạn chế Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi quá

ít (2,9%), tỷ lệ học sinh dưới trung bình quá cao (70,9%) Mà nguyên nhân chính, như đã nói

ở trên là do các em có thói quen làm bài một cách thụ động, chưa có kiến thức lý thuyết soiđường, chưa có nhiều thời gian rèn luyện kỹ năng thực hành

II Một số giải pháp giúp học sinh lớp 12 nâng cao năng lực làm tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học :

Trước yêu cầu đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất, nănglực, nhất là năng lực tạo lập văn bản nghị luận của học sinh ngày càng cao, từ thực trạng vànguyên nhân dẫn đến kết quả làm bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học của học sinh cònnhiều hạn chế, chúng tôi đã lựa chọn và thực hiện có hiệu quả một số giải pháp cơ bản sau

nhằm “Giúp học sinh lớp 12 nâng cao năng lực làm bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học ”

1 Giúp học sinh nhận diện ra các kiểu dạng nghị luận hai ý kiến bàn về văn học:

Như trên đã nói, nghị luận hai ý kiến bàn về văn học là sự đổi mới trong cách ra đềkhá phổ biến ở các kỳ thi Đại học, Cao đẳng hiện nay Cách thức ra đề cũng đa dạng phongphú, đề cập tới nhiều vấn đề văn học khác nhau nhằm đánh giá đúng năng lực, phẩm chấthọc sinh, tạo cơ hội để các em bày tỏ quan điểm, chính kiến của mình trước những ý kiếnkhác nhau bàn về các vấn đề văn học

Tuy nhiên, qua tìm hiểu, khảo sát các đề thi Đại học, Cao đẳng mấy năm trở lại đây,chúng tôi thấy có các kiểu dạng nghị luận hai ý kiến bàn về văn học cơ bản sau:

- Hai ý kiến về một chi tiết nghệ thuật:

* Ví dụ:

Có ý kiến cho rằng, hành động cắt dây cởi trói cho A Phủ của Mị trong “Vợ chồng APhủ” của Tô Hoài là hành động hoàn toàn mang tính bột phát Lại có ý kiến khẳng định Mịcắt dây cởi trói cho A Phủ cũng là tự cởi trói cho mình

Suy nghĩ của anh (chị) về hai ý kiến trên

- Hai ý kiến về một nhân vật:

* Ví dụ:

Bàn về hình tượng người lái đò trong tùy bút “Người lái đò sông Đà” của Nguyễn

Tuân có ý kiến cho rằng: “Đó là người lao động đầy trí dũng trên sông nước Đà giang” Ý kiến khác lại khẳng định: “Đó là người nghệ sĩ tài hoa trong nghệ thuật vượt thác leo ghềnh.”

Từ cảm nhận của mình về hình tượng người lái đò sông Đà trong tùy bút “Người lái

đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, anh (chị) hãy bình luận ý kiến trên?

(Hay, như ví dụ 1, ví dụ 2 (câu 3b), ví dụ 3, ví 4, ví dụ 5 trang 5)

- Hai ý kiến về một đoạn trích:

* Ví dụ:

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi Mường Lát hoa về trong đêm hơi Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi

Anh bạn dãi dầu không bước nữa Gục lên súng mũ bỏ quên đời!

Chiều chiều oai linh thác gầm thét Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói

Mai Châu mùa em thơm nếp xôi.”

(Trích Tây Tiến – Quang Dũng – SGK Ngữ Văn 12, tập 1 – Trang 88)

Có ý kiến cho rằng: “Đoạn thơ là bức tranh thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ, thơ mộng song cũng đầy dữ dội, khắc nghiệt” Ý kiến khác lại khẳng định: “Đoạn thơ vẽ nên bức tượng đài về người chiến sĩ Tây Tiến gian khổ, hi sinh song cũng rất đỗi lãng mạn, hào

Bằng việc cảm nhận bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, anh (chị) hãy bàn luận về những

ý kiến trên

(Hay, như ví dụ 2, câu 3a trang 5)

Như vậy, nghị luận hai ý kiến bàn về văn học có tới 04 kiểu dạng cơ bản khác nhau.Giúp học sinh nhận diện 04 kiểu dạng cơ bản này là tiền đề quan trọng để nâng cao năng lựclàm bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học cho các em Bởi bên cạnh đặc điểm chung, mỗikiểu dạng cụ thể của bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học bao giờ cũng có những yêu cẩuriêng đòi hỏi học sinh phải nắm chắc mới có cơ hội đạt kết quả cao khi làm bài nghị luận vănhọc này

2 Giúp học sinh nắm chắc đặc điểm chung và yêu cầu riêng của mỗi kiểu dạng đề này: 2.1 Đặc điểm chung của kiểu bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học:

- Nghị luận hai ý kiến bàn về văn học là kiểu bài nghị luận đòi hỏi học sinh phải sửdụng tổng hợp các thao thác nghị luận một cách linh hoạt, bao gồm các thao tác: Giải thích,phân tích, chứng minh, bình luận, so sánh, bác bỏ Ở đó, học sinh cần phải thể hiện rõ nhấtquan điểm, chính kiến của bản thân trước những ý kiến nhận xét, đánh giá khác nhau về mộthiện tượng văn học Bởi vậy, bên cạnh việc nắm chắc các kiến thức trọng tâm, cơ bản về tácgiả, tác phẩm, sử dụng linh hoạt, hiệu quả các thao tác nghị luận, học sinh phải thể hiện rõquan điểm, chính kiến của mình, đồng tình hay bác bỏ, hoặc chi nhất trí về một phương diện,

khía cạnh nào đó trong các ý kiến và đề xuất, bổ sung cho phù hợp Đây quả là một yêu cầurất cao đối với học sinh, đòi hỏi các em phải huy động vốn sống, vốn hiểu biết của bản thân

và thể hiện rõ phẩm chất, năng lực người học Đấy là chưa kể mỗi kiểu dạng nghị luận hai ýkiến về văn học lại có những yêu cầu riêng, cần huy động những đơn vị kiến thức khác nhau,nên học sinh cần phải không ngừng trau dồi, bổ sung kiến thức mới có thể làm tốt nhữngkiểu dạng đề bài này

- Mặc dù, mỗi kiểu dạng nghị luận hai ý kiến về văn học có những yêu cầu riêng,nhưng giáo viên cần hướng dẫn học sinh nắm chắc khung dàn ý chung của kiểu bài này baogồm các ý cơ bản sau:

+ Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm (đoạn trích, nhân vật, chi tiết) cần nghịluận; trích dẫn hai ý kiến

+ Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 1

+ Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 2

+ Phân tích, đánh giá về mối quan hệ giữa hai kiến

+ Đánh giá khái quát giá trị hai ý kiến với nhận thức, suy nghĩ của bản thân về vị trí

vai trò của chi tiết, nhân vật, đoạn trích trong tác phẩm, cũng như vị trí vai trò của tác phẩmtrong sự nghiệp sáng tác của tác giả

- Cùng với việc phân tích đề, nhận diện ra các kiểu dạng nghị luận hai ý kiến về vănhọc và xác định rõ thao tác nghị luận chính được sử dụng, các ý chính cơ bản cần trình bày,phạm vi tư liệu cần sử dụng, việc nắm chắc khung dàn ý chung của kiểu bài này là khâu địnhhướng hết sức quan trọng, cũng là “chìa khóa” giúp học sinh biết cách làm bài và chủ động,

tự tin trong quá trình triển khai ý và hoàn thiện bài làm, nếu các em đã nắm chắc các kiếnthức, kỹ năng cơ bản liên quan tới các vấn đề được đặt ra ở đề bài

2.2 Yêu cầu riêng của mỗi kiểu dạng nghị luận hai ý kiến bàn về văn học:

Bên cạnh đặc điểm chung, cũng như khung dàn ý chung như đã trình bày ở trên, mỗikiểu dạng nghị luận hai ý kiến về văn học lại có những yêu cầu riêng đòi hỏi học sinh cầnphải nắm chắc và biết cách huy động kiến thức cho phù hợp

- Đối với kiểu dạng hai ý kiến về một chi tiết nghệ thuật, học sinh cần:

+ Hiểu rõ: Chi tiết nghệ thuật là gì? Vị trí, vai trò của chi tiết với việc làm nổi bật đặcđiểm, tính cách nhân vật, chủ đề tư tưởng tác phẩm, phong cách nghệ thuật của nhà văn…

+ Nắm chắc xuất xứ của chi tiết: Nằm ở vị trí nào trong tác phẩm, gắn với nhân vậthay sự kiện nổi bật nào?

+ Cảm nhận, phân tích được giá trị của chi tiết với nhân vật, sự kiện, nội dung, tưtưởng tác phẩm, phong cách nghệ thuật tác giả

+ Trên cơ sở đó, biết cách cắt nghĩa, lý giải hai ý kiến khác nhau về chi tiết; xác định

rõ ý kiến nào đúng, ý kiến nào chưa thỏa đáng, ý kiến nào cần bổ sung và mối quan hệ giữahai ý kiến…

+ Đánh giá về giá trị của hai ý kiến với việc nâng cao nhận thức của bản thân về chitiết nghệ thuật

- Đối với kiểu dạng hai ý kiến về một nhân vật, giáo viên cần hướng dẫn học sinh:

+ Hiểu rõ: Nhân vật trong tác phẩm văn học là gì? Vị trí, vai trò của nhân vật trongviệc thể hiện chủ đề tư tưởng tác phẩm, phong cách nghệ thuật của nhà văn…

+ Phân biệt rõ nhân vật được bàn tới trong tác phẩm là nhân vật nào? Đấy là nhân vậtchính, hay nhân vật phụ, nhân vật trung tâm? Hoặc đấy là nhân vật tính cách hay nhân vậthành động, nhân vật tư tưởng? Nhân vật được xây dựng bằng bút pháp điển hình hóa, hay lýtưởng hóa?

+ Cảm nhận, phân tích được giá trị của nhân vật trong việc phản ánh nội dung, tưtưởng tác phẩm, thể hiện phong cách nghệ thuật tác giả

+ Từ đó, biết cách cắt nghĩa, lý giải hai ý kiến khác nhau về nhân vật; xác định rõ ýkiến nào đúng, ý kiến nào chưa thỏa đáng, ý kiến nào cần bổ sung và mối quan hệ giữa hai ýkiến…

+ Đánh giá về giá trị của hai ý kiến với việc nâng cao nhận thức của bản thân về nhânvật

- Đối với kiểu dạng hai ý kiến về một đoạn trích, học sinh cần:

+ Nắm chắc xuất xứ của đoạn trích: Nằm ở vị trí nào trong tác phẩm, thể hiện phươngdiện nào trong chủ đề tư tưởng và phong cách nghệ thuật tác giả?

+ Hiểu rõ: giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của đoạn trích, thông qua ngôn ngữ,hình tượng, các biện pháp tu từ được sử dụng (các chi tiết, sự kiện tiêu biểu)

+ Biết cách cắt nghĩa, lý giải hai ý kiến khác nhau về đoạn trích; xác định rõ ý kiếnnào đúng, ý kiến nào chưa thỏa đáng, ý kiến nào cần bổ sung và mối quan hệ giữa hai ýkiến…

+ Đánh giá về giá trị của hai ý kiến với việc nâng cao nhận thức của bản thân về đoạntrích

- Đối với kiểu dạng hai ý kiến về một tác phẩm, giáo viên cần giúp học sinh:

+ Nắm chắc xuất xứ, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm; những nét chính trong phongcách nghệ thuật của tác giả

+ Hiểu rõ và cảm nhận, phân tích được giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của tácphẩm thông qua thế giới ngôn ngữ, hình tượng được tác giả sử dụng

+ Biết cách cắt nghĩa, lý giải hai ý kiến khác nhau về đoạn trích; xác định rõ ý kiếnnào đúng, ý kiến nào chưa thỏa đáng, ý kiến nào cần bổ sung và mối quan hệ giữa hai ýkiến…

+ Đánh giá về giá trị của hai ý kiến với việc nâng cao nhận thức của bản thân về tácphẩm và khẳng định vị trí, vai trò của tác phẩm trong sự nghiệp sáng tác của tác giả, cũngnhư trong nền văn học dân tộc

Rõ ràng, mỗi kiểu dạng nghị luận hai ý kiến về văn học lại có những yêu cầu riêng

Nó đòi hỏi học sinh vừa phải nhận diện đúng các kiểu dạng đề bài cụ thể, vừa biết cách huyđộng kiến thức cho phù hợp Trong đó, những kiến thức về tác giả, tác phẩm là cơ sở, nềntảng quan trọng nhất Những kiến thức lý luận văn học sẽ soi chiếu, bổ sung và nâng caonăng lực cho học sinh trong quá trình bày tỏ quan điểm, chính kiến của bản thân dựa trênviệc phân tích, chứng minh qua những dẫn chứng cụ thể

3 Sử dụng hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh chủ động, sáng tao trong việc triển khai hệ thống ý theo khung dàn ý chung, gắn với mỗi kiểu dạng đề bài cụ thể:

Để phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh, giáo viên nên xây dựng hệthống câu hỏi trên cơ sở khung dàn ý chung của bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học,cũng như yêu cầu riêng của mỗi kiểu dạng đề bài này, giúp các em xây dựng và triển khaicác ý của bài viết Nếu nắm chắc hệ thống câu hỏi này, học sinh sẽ hình thành một phươngpháp tư duy tích cực, không phải “học vẹt” một cách thụ động như lâu nay các em vẫn quenlàm

Theo khung dàn ý chung của bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học như trên đã trìnhbày, khi gặp dạng đề bài này học sinh cần làm nổi bật năm ý chính cơ bản Trong đó, ý thứnhất tương đương với phần “Mở bài”, ý hai, ba, bốn tương đương với phần “Thân bài”, và ý

tứ năm chính là phần “Kết bài” Vì thế để giúp học sinh hình thành kỹ năng viết bài nghịluận hai ý kiến bàn về văn học theo bố cục ba phần, chúng tôi đã giúp các em xây dựng hệthống câu hỏi triển khai các ý chính cơ bản theo bố cục ấy tương ứng với từng kiểu dạng cụthể cho phù hợp

Cụ thể là:

+ Chi tiết nghệ thuật cần nghị luận thuộc tác phẩm nào? Do ai sáng tác?

+ Chi tiết ấy nằm ở phần nào trong tác phẩm?

+ Những ý kiến khác nhau về chi tiết?

3.1.2 Thân bài :

a Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 1:

Học sinh cần trả lời các câu hỏi:

+ Ý kiến này nhận xét, đánh giá về giá trị nào của chi tiết? (làm nổi bật đặc điểm tínhcách nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật, phong các nghệ thuật của nhà văn hay chủ đề

tư tưởng tác phẩm?) – thao tác giải thích

+ Ý kiến ấy đúng hay sai? (Hoặc chi đúng một phần)- thao tác bình luận

+ Ý kiến ấy bao gồm những khía cạnh nào? (hay chi có một khía cạnh)- thao tác phântích

+ Khía cạnh (những khía cạnh) ấy được thể hiện qua những chi tiết, hình ảnh, biệnpháp tu từ nào? - thao tác phân tích, chứng minh

b Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 2:

(Tương tự như ý kiến 1)

c Phân tích, đánh giá về mối quan hệ giữa hai 2 kiến:

Học sinh cần trả lời các câu hỏi sau:

+ Hai ý kiến này giống nhau hay khác nhau? (thường khác nhau)

+ Chúng đối lập nhau hay bổ sung cho nhau? (thường bổ sung)

+ Nếu bổ sung cho nhau thì chúng giúp người đọc có cái nhìn toàn diện về nhân vật(tác phẩm) ở phương diện nào? (đặc điểm, tâm lý, tính cách, hay nghệ thuật xây dựng nhânvật của tác giả ; giá trị nội dung, hay giá trị nghệ thuật tác phẩm; hoặc cả hai)

+ Nếu chúng đối lập nhau thì ý kiến nào đúng, ý kiến nào sai, hay cả 2 đều đúng? Bảnthân đồng tình với ý kiến nào? (hay cả hai) Có cần bổ sung, đề xuất thêm không?

3.1.3 Kết bài:

Để đánh giá khái quát về giá trị hai ý kiến với nhận thức, suy nghĩ của bản thân về chitiết và vị trí vai trò của chi tiết trong tác phẩm, cũng như sự nghiệp sáng tác của nhà văn, họcsinh cần trả lời các câu hỏi sau:

+ Những ý kiến này giúp ta hiểu về chi tiết như thế nào? (sâu sắc toàn diện về mộtphương diện nào đó)

+ Chi tiết góp phần làm nổi bật phương diện nào của tác phẩm? (nội dung, tư tưởngnào? Nét đặc sắc nghệ thuật nào?)

+ Chi tiết có góp phần làm nên sức sống của tác phẩm hay phong cách nghệ thuật của

nhà văn không? Sức sống ấy như thế nào? Phong cách nghệ thuật ấy ra sao?

3.2 Với dạng đề hai ý kiến về một nhân vật:

3.2.1 Mở bài:

Để giới thiệu về tác giả, tác phẩm, nhân vật cần nghị luận; trích dẫn ý kiến, học sinhcần trả lời những câu hỏi sau:

+ Nhân vật thuộc tác phẩm nào? Do ai sáng tác?

+ Đây là nhân vật chính, hay nhân vật phụ, nhân vật trung tâm trong tác phẩm?

+ Những ý kiến khác nhau về nhân vật?

3.2.2 Thân bài:

a Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 1:

Học sinh cần trả lời các câu hỏi sau :

+ Ý kiến này đề cập tới phương diện nào của nhân vật? (Đặc diểm tính cách nhân vật,hay nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn) – giải thích

+ Ý kiến ấy đúng hay sai, hoặc chi đúng một phần? (tương tự như phần a, mục 3.1.2) + Ý kiến ấy bao gồm những khía cạnh nào? (hay chi có một khía cạnh), (tương tự như phần a, mục 3.1.2)

+ Khía cạnh (những khía cạnh) ấy được thể hiện qua những chi tiết, hình ảnh, biệnpháp tu từ nào? - phân tich, chứng minh

b Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 2: (tương tự như ý kiến 1)

c Phân tích, đánh giá về mối quan hệ giữa hai 2 kiến: (tương tự như phần c, mục 3.1.2)

3.2.3 Kết bài :

Đánh giá khái quát về giá trị 2 ý kiến với nhận thức, suy nghĩ của bản thân về nhânvật và vị trí vai trò của nhân vật trong tác phẩm, cũng như sự nghiệp sáng tác của nhà văn,học sinh cần trả lời các câu hỏi sau :

+ Những ý kiến này giúp ta hiểu về nhân vật như thế nào? (sâu sắc toàn diện về mộtphương diện nào đó)

+ Nhân vật góp phần làm nổi bật phương diện nào của tác phẩm? (nội dung, tư tưởngnào hoặc nét đặc sắc nghệ thuật nào?)

+ Nhân vật có góp phần làm nên sức sống của tác phẩm hay phong cách nghệ thuật

của nhà văn không? Sức sống ấy như thế nào? Phong cách nghệ thuật ấy ra sao?

3.3 Với dạng đề hai ý kiến về một đoạn trích:

a Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 1 :

Học sinh cần trả lời các câu hỏi sau :

+ Ý kiến này bàn về phương diện nào của đoạn trích? (chủ đề, nội dung tư tưởng, cảmhứng chủ đạo, hình tượng trung tâm hay những đặc sắc nghệ thuật …) - giải thích

+ Ý kiến ấy đúng hay sai, hoặc chi đúng một phần? (tương tự như phần a, mục 3.1.2) + Ý kiến ấy bao gồm những khía cạnh nào? (hay chi có một khía cạnh), (tương tự như phần a, mục 3.1.2)

+ Khía cạnh (những khía cạnh) ấy được thể hiện qua những từ ngữ, hình ảnh, (chi tiếttiêu biểu), biện pháp tu từ nổi bật nào? - phân tích, chứng minh

b Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 2 (tương tự như ý kiến 1)

c Phân tích, đánh giá về mối quan hệ giữa hai 2 kiến:

Học sinh cần trả lời các câu hỏi sau:

+ Hai ý kiến này giống nhau hay khác nhau? (tương tự như phần c, mục 3.1.2)

+ Chúng đối lập nhau hay bổ sung cho nhau? (tương tự như phần c, mục 3.1.2)

+ Nếu bổ sung cho nhau thì chúng giúp người đọc có cái nhìn toàn diện về đoạn trích

ở phương diện nào? (chủ đề, nội dung tư tưởng, cảm hứng chủ đạo, hình tượng trung tâmhay những đặc sắc nghệ thuật…)

+ Nếu chúng đối lập nhau thì ý kiến nào đúng, ý kiến nào sai, hay cả 2 đều đúng? Bản

thân em đồng tình với ý kiến nào? (hay cả hai) Có cần bổ sung, đề xuất thêm không? (tương

tự như phần c, mục 4.1.2)

3.3.3 Kết bài:

Khi đánh giá khái quát về giá trị 2 ý kiến với nhận thức, suy nghĩ của bản thân vềđoạn trích và vị trí vai trò của đoạn trích trong tác phẩm, cũng như sự nghiệp sáng tác củanhà văn, học sinh cần trả lời các câu hỏi sau:

+ Những ý kiến này giúp ta hiểu về đoạn trích như thế nào? (sâu sắc toàn diện về mộtphương diện nào đó)

+ Đoạn trích góp phần làm nổi bật phương diện nào của tác phẩm? (nội dung, tưtưởng nào? Nét đặc sắc nghệ thuật nào?)

+ Đoạn trích có góp phần làm nên sức sống của tác phẩm hay phong cách nghệ thuậtcủa nhà văn không? Sức sống ấy như thế nào? Phong cách nghệ thuật ấy ra sao?

3.4 Với dạng đề hai ý kiến về một tác phẩm

a Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 1 :

Học sinh cần trả lời các câu hỏi sau :

+ Ý kiến này đề cập tới phương diện nào của tác phẩm ? (chủ đề, nội dung tư tưởng,cảm hứng chủ đạo, hình tượng trung tâm hay những đặc sắc nghệ thuật…) - giải thích

+ Ý kiến ấy đúng hay sai, hoặc chi đúng một phần? (tương tự như phần a, mục 3.1.2) + Ý kiến ấy bao gồm những khía cạnh nào? (hay chi có một khía cạnh), (tương tự như phần a, mục 3.1.2)

+ Khía cạnh (những khía cạnh) ấy được thể hiện qua những từ ngữ, chi tiết, hình ảnh,biện pháp tu từ nổi bật nào? - phân tích, chứng minh

b Giải thích (nếu cần), phân tích, chứng minh, bình luận ý kiến 2: (tương tự như ý kiến 1)

c Phân tích, đánh giá về mối quan hệ giữa hai 2 kiến:

Học sinh cần trả lời các câu hỏi sau:

+ Hai ý kiến này giống nhau hay khác nhau? (tương tự như phần c, mục 3.1.2)

+ Chúng đối lập nhau hay bổ sung cho nhau? (tương tự như phần c, mục 3.1.2)

+ Nếu bổ sung cho nhau thì chúng giúp người đọc có cái nhìn toàn diện về tác phẩm

ở phương diện nào? (chủ đề, nội dung tư tưởng, cảm hứng chủ đạo, hình tượng trung tâmhay những đặ sắc nghệ thuật …)

+ Nếu chúng đối lập nhau thì ý kiến nào đúng, ý kiến nào sai, hay cả 2 đều đúng? Bản

thân đồng tình với ý kiến nào? (hay cả hai) Có cần bổ sung, đề xuất thêm không? (tương tự như phần c, mục 3.1.2)

3.4.3 Kết bài :

Đánh giá khái quát về giá trị 2 ý kiến với nhận thức, suy nghĩ của bản thân về tácphẩm và vị trí vai trò của tác phẩm với sự nghiệp sáng tác, phong cách nghệ thuật của nhàvăn; học sinh cần trả lời các câu hỏi sau:

+ Những ý kiến này giúp ta hiểu về tác phẩm như thế nào? (sâu sắc toàn diện về mộtphương diện nào đó).

+ Tác phẩm giúp ta nhận thức thêm được điều gì?

+ Tác phẩm có góp phần làm làm nổi bật phong cách nghệ thuật của tác giả không?Tác phẩm có ý nghĩa như thế nào với sự nghiệp sáng tác của tác giả và có vị trí như thế nàotrong nền văn học dân tộc?

4 Giúp học sinh nắm chắc kiến thức cơ bản về các tác giả, tác phẩm trong chương trình để có chất liệu làm tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học:

Bên cạnh việc nắm chắc đặc điểm chung và yêu cầu riêng của mỗi kiểu dạng nghịluận hai ý kiến bàn về văn học, cũng như xây dựng tốt hệ thống câu hỏi tương ứng để khơidậy tính chủ động, tích cực của học sinh, giáo viên còn phải giúp các em nắm vững kiến thứctrọng tâm, cơ bản về tác giả, tác phẩm văn học để có chất liệu làm tốt kiểu bài nghị luận vănhọc này Bởi “có bột mới gột nên hồ” Phải nắm chắc những kiến thức trọng tâm, cơ bản vềtác giả, tác phẩm văn học các em mới có những minh chứng xác đáng luận giải về những vấn

đề đặt ra ở đề bài Qua kết quả làm bài của học sinh cho thấy, không ít em nắm kiến thức vềtác giả, tác phẩm văn học còn rất mơ hồ Thậm chí một số học sinh còn có tình trạng “râuông nọ cắm cằm bà kia”, hiểu sai, hoặc hiểu chưa sâu sắc về tác phẩm dẫn đến những nhậnxét đánh giá của các em về tác phẩm thường chung chung, võ đoán, thiếu sức thuyết phục

Vì thế, để giúp các em nắm chắc kiến thức trọng tâm, cơ bản về tác giả, tác phẩm văn học,làm tốt các kiểu bài nghị luận hai ý kiến về văn học giáo viên cần hướng dẫn học sinh:

- Nắm chắc những chi tiết quan trọng về cuộc đời mỗi tác giả, như: Năm sinh nămmất, đặc điểm, không khí thời đại ảnh hưởng tới thế giới quan, nhân sinh quan và nhất làcảm hứng sáng tác của nhà thơ, nhà văn; tên khai sinh, bút danh (nếu có); ảnh hưởng của quêhương, gia đình và những chi tiết, sự kiện quan trọng trong cuộc đời tới sự nghiệp sáng táccủa tác giả; những tác phẩm tiêu biểu thể hiện rõ nhất đặc điểm phong cách của nhà văn, nhàthơ…

- Hiểu rõ hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, ngọn nguồn cảm hứng sáng tạo của tác giả Đối với văn bản thơ phải học thuộc tác phẩm, nắm chắc cảm hứng chủ đạo, phát hiện ra cấu

tứ, các từ ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, các biện pháp tu từ tiêu biểu, đặc sắc… Đối với các tácphẩm văn xuôi phải tóm tắt được cốt truyện, nắm được những chi tiết cơ bản, đặc điểm nổibật của các nhân vật chính, nhận diện được ngôi kể, giọng kể, điểm nhìn trần thuật, phươngthức trần thuật

- Nắm chắc và hiểu sâu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm;biết cảm thụ, phân tích, cắt nghĩa, lý giải một số chi tiết (câu, đoạn) đặc sắc; có vốn văn họccần thiết để liên hệ, so sánh, đối chiếu các hình tượng văn học cùng loại, các tác phẩm cóchung đề tài, chủ đề để để hiểu sâu sắc hơn về tác phẩm, cũng như đóng góp riêng, độc đáocủa tác giả với nền văn học dân tộc

5 Tích cực hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng viết bài văn nghị luận hai ý kiến bàn

về văn học:

Rèn luyện kỹ năng viết bài văn nghị luận hai ý kiến bàn về văn học là khâu cuối cùngquan trọng nhất, có tính quyết định tới chất lượng hiệu quả của bài văn, thể hiện rõ nhấtphẩm chất, năng lực người học Bởi đây là mục đích, yêu cầu chung của mọi bài văn nghịluận thể hiện rõ nhất vốn sống, vốn hiểu hiểu biết và năng lực nhiều mặt của học sinh Nóđòi hỏi các em biết cách huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng cơ bản của mộn học, cùngvốn sống vốn hiểu biết của bản thân để giải quyết các vấn đề đặt ra ở đề bài sao cho có sứcthuyết phục và hấp dẫn người đọc

Tuy nhiên, như đã nói ở trên, kiểu bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học có nhữngyêu cầu cao đối với đa số học sinh Nó không chi đòi hỏi các em thể hiện rõ năng lực cảm

thụ văn học của bản thân, mà còn thể hiện được chính kiến, quan điểm của cá nhân về vấn đềnghị luận Đặc biệt, với bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học, để thuyết phục người đọc,người viết cần có kĩ năng kết hợp đồng thời, linh hoạt nhiều phép lập luận để làm sáng tỏ vấn

đề, để trình bày một cách hấp dẫn ý kiến, nhận định của mình Vì thế, lời văn trong bài nghịluận văn học này cần chuẩn xác, trong sáng, thể hiện rung cảm chân thành, tự nhiên củangười viết Trong đó, bên cạnh việc cần xác định rõ viết cái gì, điều quan trọng hơn cả họcsinh cần tự tự đặt ra các câu hỏi: viết như thế nào? bằng thái độ, tình cảm ra sao? và cần cânnhắc cách dùng từ, cách viết câu văn, đoạn văn, bài văn nghị luận cho phù hợp Cụ thể là :

+ Ngôn từ trong bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học phải làm sao diễn tả sát,trúng bản chất của đối tượng, thể hiện rõ điều mình muốn nói Câu văn bày tỏ được nhữngnhận xét, quan điểm đánh giá chủ quan của người viết

Chẳng hạn, với đề văn: Về nhân vật Phùng trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoàixa” của Nguyễn Minh Châu, có ý kiến cho rằng: Nét nổi bật ở người nghệ sỹ này là một tâmhồn nhạy cảm và say mê cái đẹp thơ mộng của cảnh vật Ý kiến khác lại nhấn mạnh: Vẻ đẹpsâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lòng đầy trăn trở, lo âu về thân phận con người

Từ cảm nhận của mình về nhân vật Phùng trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” củaNguyễn Minh Châu, anh/chị hãy bình luận những ý kiến trên”, khi giải thích, phân tích, bình

luận ý kiến thứ nhất, một học sinh đã viết: ”Ý kiến cho rằng, nét nổi bật của Phùng là “một tâm hồn nhạy cảm, say mê cái đẹp thơ mộng” là cách cảm nhận tinh tế và xác đáng, thiên về nhận xét, đánh giá hình tượng nhân vật này qua lời kể của anh ở phần đầu thiên truyện”

(Bài viết của Trần Xuân Bách, lớp 12 A1, trường THPT )

+ Giọng văn trong bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học phải phù hợp với vấn đềcần nghị luận, không nên hài hước khi cần trữ tình cảm thương và ngược lại

Chẳng hạn, với đề văn: Có ý kiến cho rằng, đoạn văn miêu tả diễn biến tâm trạng Mịđêm tình mùa xuân trong “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài đạt tới “Phép biện chứng tâm hồn”

Ý kiến khác lại khẳng định, đấy là đoạn văn thể hiện rõ nhất “chất thơ của Tây Bắc” Anh(chị) hãy bàn luận về hai ý kiến trên Khi phân tích và chứng minh ý kiến thứ hai, một họcsinh đã viết: “Trước hết, “chất thơ của Tây Bắc” trong đoạn văn này được hiện lên một cách sinh động qua bức tranh thiên nhiên, núi rừng Tây Bắc khi tết đến, xuân về Đó là

sự chuyển biến kỳ diệu của thiên nhiên lúc giao mùa từ đông sang xuân được gợi ra qua hình ảnh “gió thổi vào cỏ gianh vàng ửng, gió và rét thật dữ dội” Thêm vào đó là hình ảnh trăm hoa khoe sắc, nhất là màu sắc trắng tinh của hoa thuốc phiện như bao phủ khắp núi đèo Tây Bắc gợi nhớ đến câu thơ “Mường Lát hoa về trong đêm hơi” ở bài thơ

“Tây Tiến” của Quang Dũng Bức tranh thiên nhiên, núi rừng Tây Bắc lúc xuân về như đẹp hơn, giàu chất thơ, chất họa hơn bởi hình ảnh những chiếc váy đem phơi trên những mỏm đá “xòe như con bướm sặc sỡ” của những cô sơn nữ chuẩn bị đi chơi xuân, cùng

âm thanh “cười ầm” trên sân, trước nhà của đám trẻ chơi quay, đợi tết Đó chính là bức tranh xuân rộn rã âm thanh, lung linh màu sắc là cái nền, tạo bước đệm cho sự bừng tỉnh của một tâm hồn nguội lạnh” (Bài viết của Ngô Thị Ngọc Diệp, lớp 12 A2 trường

THPT )

+ Đoạn văn trong bài nghị luận nói chung, nghị luận hai ý kiến bàn về văn học nóiriêng phải tuân thủ theo những quy tắc nghiêm ngặt Trong đó, mỗi đoạn văn là một luậnđiểm, phải xuống dòng và lùi đầu dòng, chữ đầu tiên phải viết hoa, có thể được viết theohình thức diễn dịch, quy nạp, hoặc tổng phân hợp Nhưng giáo viên cần khuyến cáo học sinhnên chọn hình thức tổng phân hợp để diễn đạt cho chặt chẽ Trong đó, câu mở đoạn nêu luậnđiểm (chủ đề) của cả đoạn cần ngắn gọn rõ ràng Các câu ở phần thân đoạn triển khai ý đãnêu ở câu mở đoạn Còn câu kết đoạn nhận xét đánh giá vấn đề vừa triển khai, tiểu kết cảđoạn

Chẳng hạn, cũng với đề bài hai ý kiến bàn về đoạn văn miêu tả tâm trạng Mị đêm tìnhmùa xuân như đã dẫn ở trên, khi phân tích mối quan hệ giữa hai ý kiến, có học sinh đã viết

như sau: “Rõ ràng, hai ý kiến trên là những nhận xét khác nhau về đoạn văn miêu tả diễn biến tâm trạng Mị đêm tình mùa xuân trong “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài Một ý kiến

thiên về nhận xét, đánh giá giá trị nghệ thuật của đoạn trích Ý kiến còn lại, chủ yếu nhấn mạnh giá trị nội dung đặc sắc của đoạn văn này Nhưng chúng đã bổ sung cho nhau, cùng

góp phần thể hiện vẻ đẹp riêng, sức hấp dẫn riêng của đoạn văn miêu tả diễn biến tâm trạng

Mị đêm tình mùa xuân trong “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài Bởi giá trị một tác phẩm, hay một đoạn trích suy cho cùng là sự kết hợp hài hòa giữa giá trị nghệ thuật và giá trị nội dung Không ai phủ nhận được nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật đạt tới “Phép biện chứng tâm hồn” của Tô Hoài Cũng không ai không cảm nhận được “chất thơ của Tây Bắc” trong đoạn văn đặc sắc này Đấy quả là những nhận xét tinh tế, sâu sắc của người đọc về tài năng nghệ thuật độc đáo của Tô Hoài, cũng như giá trị nổi bật của đoạn văn miêu tả diễn biến tâm trạng Mị đêm tình mùa xuân trong “Vợ chồng A Phủ” ( Bài viết của Phan Văn Nhân,

lớp 12A2, trường THPT )

+ Liên kết đoạn văn : Cũng như các bài nghị luận khác, các đoạn văn trong bài nghịluận hai ý kiến bàn về văn học cần có sự liên kết chặt chẽ với nhau Trong đó, tất cả các đoạntrong bài văn đều hướng vào luận đề chung, làm nổi bật vấn đề cần nghị luận theo yêu cầucủa đề bài (liên kết nội dung) Bên cạnh liên kết nội dung, cần hướng dẫn các em chú ý cả tớiliên kết về hình thức nhằm giúp bài văn vừa có tính hệ thống, vừa rõ ràng, mạch lạc Để đápứng yêu cầu ấy, tùy theo mối quan hệ giữa các đoạn mà học sinh có thể sử dụng các câu nối

(câu chuyển), các từ ngữ liên kết đoạn nằm ở đầu mỗi đoạn văn cho phù hợp, như : trước tiên, tiếp theo, không những thế, song, nhưng, tuy vậy , có thể nói, cũng có khi, cũng cần nói thêm, trở lại vấn đề, nhìn chung, nói tóm lại…

+ Viết bài văn nghị luận: Từ những kĩ năng viết câu văn nghị luận, đoạn văn nghịluận và những điểm cần lưu ý về cách dùng từ, cách diễn đạt đã được rèn luyện, giáo viêncần hướng dẫn học sinh cách viết bài văn hai ý kiến bàn về văn học cho hoàn chinh Ngoàicác giờ thực hành hoặc phụ đạo trên lớp, giáo viên có thể cho các em tiến hành công việcnày ở nhà sau đó thu và chấm bài, phát hiện, nhận xét, đánh giá, chi ra các lỗi diễn đạt và trảbài cho học sinh, hướng dẫn các em tìm cách khắc phục Trên cơ sở đó, các em tự sửa chữa,hoàn thiện bài viết

Ví dụ về một bài viết hoàn chinh của học sinh với đề bài sau:

Về nhân vật Phùng trong “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, có ý kiếncho rằng “nét nổi bật của người nghệ sĩ này là một tâm hồn nhạy cảm, say mê cái đẹp thơmộng” Ý kiến khác lại khẳng định, “vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lòngđầy trăn trở, lo âu về thân phận con người”

Suy nghĩ của anh (chị) về hai ý kiến trên

Bài làm

Nguyễn Minh Châu chẳng những là nhà văn mặc áo lính từng có những tác phẩm nổi tiếng viết về anh bộ đội cụ Hồ thời đánh Mĩ, mà còn là một trong những cây bút tinh anh mở đường cho công cuộc đổi mới nền văn học dân tộc những năm tám mươi của thế kỉ XX.

“Chiếc thuyền ngoài xa” là một trong những tác phẩm thể hiện rõ nhất nỗ lực, tìm tòi đổi mới văn học của Nguyễn Minh Châu Ở đó, nhà văn chẳng những đã tạo ra một tình huống truyện độc đáo, hấp dẫn mà còn xây dựng thành công một hình tượng nhân vật Phùng Có ý kiến cho rằng, “nét nổi bật của người nghệ sĩ này là một tâm hồn nhạy cảm, say mê cái đẹp thơ mộng” Ý kiến khác lại khẳng định, “vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lòng đầy trăn trở, lo âu về thân phận con người”.

Thực ra, một nhân vật trong tác phẩm văn học cĩ những cách hiểu, cách nhận xét,

đánh giá khác nhau khơng cĩ gì lạ Bởi đấy là quy luật của quá trình tiếp nhận văn học Tùy

thuộc vào năng lực, sở trường và gĩc độ tiếp cận khác nhau mà mỗi người cĩ những cách cảm nhận, đánh giá riêng về một hình tượng văn học Ý kiến cho rằng, nét nổi bật của

Phùng là “một tâm hồn nhạy cảm, say mê cái đẹp thơ mộng” là cách cảm nhận tinh tế và

xác đáng, thiên về nhận xét, đánh giá hình tượng nhân vật này qua lời kể của anh ở phần đầu thiên truyện.

Cùng với người đàn bà hàng chài, nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng cũng là nhân vật trung tâm trong “Chiếc thuyền ngồi xa” của Nguyễn Minh Châu Cĩ điều, khác với người đàn bà hàng chài, Phùng vừa là nhân vật trong tác phẩm vừa trong vai người kể chuyện xưng “tơi” trong văn bản ngơn từ kể lại câu chuyện về chuyến đi cơng tác của mình và về người đàn bà hàng chài mà anh đã bắt gặp

Trước hết, qua lời kể của Phùng, anh là một nghệ sĩ nhiếp ảnh được đơn vị cử đi cơng tác chụp một bức ảnh thuyền và biển để hồn thành bộ sưu tập chuẩn bị xuất bản một bộ lịch nghệ thuật cho năm tới Anh đã tìm đến một vùng biển từng là chiến trường cũ của anh thời kháng chiến chống Mĩ Sau mấy ngày “phục kích” quan sát tìm cảm hứng sáng tạo, Phùng đã chớp được một cảnh “đắt” trời cho Đĩ là cảnh một chiếc thuyền thấp thống ngồi khơi xa trong làn sương trắng như sữa của một buổi sáng bình minh trên biển Theo Phùng, bức tranh ấy chẳng khác gì “một bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ” Hiển hiện trên cái nền khơng gian khống đạt của biển khơi là hình ảnh “mũi thuyền in một nét mơ hồ lịe nhịe vào bầu sương mù trắng như sữa cĩ pha một chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào” Thêm vào đĩ là hình ảnh vài người lớn lẫn trẻ em “ngồi im phăng phắc như tượng” trên chiếc mui khum khum, đang hướng mặt vào bờ… Chỉ bằng vài nét phác thảo đơn sơ, với những liên tưởng so sánh giàu sức gợi hình gợi cảm, cùng những lời bình luận ngoại đề của Phùng, Nguyễn Minh Châu đã vẽ ra trước mặt người đọc một bức họa bằng ngơn từ về hình ảnh con thuyền thấp thống ngoái khơi xa trong một buổi sáng bình minh trên biển mà “tồn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hịa và đẹp,

vẻ đẹp thục đơn giản và tồn bích” khiến người nghệ sĩ cảm thấy “hạnh phúc tràn ngập tâm hồn mình do cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh vừa mang lại” Những chi tiết ấy đã chứng

tỏ Phùng là một nghệ sĩ cĩ tài quan sát, cĩ tâm hồn nhạy cảm, yêu say cái đẹp, dễ rung động trước vẻ đẹp của thiên nhiên- những phẩm chất cần cĩ của một nghệ sĩ chân chính

Nếu ý kiến cho rằng, nét nổi bật của Phùng là “một tâm hồn nhạy cảm, say mê cái đẹp thơ mộng” là cách cảm nhận tinh tế và xác đáng, thiên về nhận xét, đánh giá hình tượng nhân vật này qua lời kể của anh ở phần đầu thiên truyện, thì ý kiến khẳng định, “vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lịng đầy trăn trở, lo âu về thân phận con người” lại chủ yếu nhấn mạnh những phẩm chất đáng quý, đáng trân trọng của Phùng trong

tình huống gặp gỡ bất ngờ người đàn bà hang chài và lắng nghe tồn bộ câu chuyện của chị

ở tịa án huyện Đây cũng là một nhận xét thấu đáo và sâu sắc giúp ta hiểu sâu hơn về nhân vật Phùng.

Sau khi chớp được một cảnh “đắt” trời cho, giữa lúc cảm hứng thẩm mĩ đang trào dâng mãnh liệt, Phùng chuẩn bị thu máy ảnh hồn thành chuyến đi cơng tác như dự định thì chiếc thuyền ngồi xa đẹp như một bức họa thời cổ kia đột ngột lao thẳng vào bờ Và hiển hiện trước mắt anh là biết bao nghịch lí trái ngang tiềm ẩn trong chiếc thuyền ngồi xa Đĩ

là cảnh người đàn ơng trên thuyền đưa người đàn bà lên bờ chửi bới đánh đập hết sức dã man Thằng Phác – con trai họ vì bênh vực mẹ cầm dao định chống trả lại bố, cơ con gái ngăn chặn hành vi bạo lực của em trai mình Chứng kiến cảnh ấy, Phùng ngạc nhiên đến ngỡ ngàng “cứ đứng há mồm ra mà nhìn” và vứt chiếc máy ảnh xuống đất lúc nào khơng

biết Anh đã chạy nhào tới để can ngăn, bị người đàn ông trên thuyền chống trả, Phùng bị thương và được đưa vào điều trị tại trạm ý tế của tòa án nhân dân huyện Những cử chỉ và hành động ấy của Phùng chứng tỏ anh là người nghệ sĩ không chỉ yêu say cái đẹp mà còn gắn bó và rất có ý thức trách nhiệm với cuộc đời

Tại tòa án nhân dân huyện, Phùng đã được nghe toàn bộ câu chuyện của người đàn

bà hàng chài Cũng như Đẩu – vị bao công phố huyện, đồng thời là người bạn chiến đấu năm xưa của Phùng, người nghệ sĩ nhiếp ảnh này đã đi hết từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác Anh không chỉ ngạc nhiên vì dù bị chồng đánh nhưng người đàn bà hàng chài không chống trả, không chạy trốn mà còn ngạc nhiên khi biết dẫu liên tục bị người đàn ông đánh đập, hành hạ “cứ ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng” nhưng người đàn

bà này vẫn một mực quyết không chịu bỏ chồng trước những lời khuyên ngăn của chánh án Đẩu Chỉ tới khi lắng nghe lời tâm sự của người đàn bà hàng chài Phùng mới bỡ ngỡ nhận

ra rằng, sở dĩ người đàn bà này cam chịu mọi hành vi bạo lực của chồng là vì chị muốn có một người đàn ông ở trên thuyền, là chỗ dựa vững chắn cho các con khi phong ba bão táp, cùng chị nuôi cả “một sắp con nhỏ” trên dưới mười đứa mong sao “chúng được ăn no” Hơn nữa, sở dĩ chị chấp nhận đòn roi của chồng là vì chị hiểu những bực dọc của chồng :

vì đông con, thuyền chật, kinh tế nghèo túng do trốn lính ngụy Bởi vậy, từ đây Phùng luôn bị

ám ảnh bởi vẻ đẹp tâm hồn giàu tình yêu chồng thương con của người đàn bà hàng chài.Vì thế, sau chuyến đi công tác ấy mỗi lần nhìn lên bức ảnh về chiếc thuyền ngoài xa được đồng nghiệp đánh giá cao, được treo ở những gia đình sành nghệ thuật, Phùng như thấy người đàn bà hàng chài bước ra từ tấm ảnh với vẻ bề ngoài lam lũ đáng thương Phải chăng Phùng đã nhận ra rằng chân lí nghệ thuật là cuộc sống Cuộc sống lam lũ nhọc nhằn của người đàn bà hàng chài đáng thương và tội nghiệp cùng với vẻ đẹp tiềm ẩn bên trong của chị mới là cái đích mà người nghệ sĩ chân chính khát khao khám phá Nói cách khác, đấy là

minh chứng sinh động cho “tấm lòng đầy trăn trở, lo âu về thân phận con người” của

Phùng.

Có thể nói, hai ý kiến trên tuy khác nhau, nhưng chúng đã bổ sung cho nhau đem đến cho người đọc cái nhìn sâu sắc, toàn diện hơn về nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng Ở anh vừa có

“một tâm hồn nhạy cảm, say mê cái đẹp thơ mộng”, vừa có “một tấm lòng đầy trăn trở, lo

âu về thân phận con người” Đó là những phẩm chất cần có của một nghệ sĩ chân chính, có

sự kết hợp hài hòa giữa cái tài và cái tâm, sẵn sàng cống hiến tất cả tài năng, tâm huyết của mình vì nghệ thuật, vì cuộc sống con người.

Như vậy, ở những phương diện khác nhau, hai ý kiến nhận xét, đánh giá về nhân vật Phùng trong “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu đều đúng đắn và sâu sắc Có thể nói, Phùng vừa là nhân vật tiêu biểu cho vẻ đẹp của một nghệ sĩ chân chính vừa là kiểu nhân vật tư tưởng gián tiếp thể hiện cái nhìn nhiều chiều đa diện về cuộc sống, về con người của Nguyễn Minh Châu Qua nhân vật Phùng, Nguyễn Minh Châu không chỉ gián tiếp bày

tỏ quan niệm của ông về một nghệ sĩ chân chính, mà còn đặt ra vấn đề mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, giữa vẻ đẹp bên ngoài dễ nắm bắt của thiên nhiên tạo vật và phẩm chất bên trong tiềm ẩn khó thấy của tâm hồn con người Đó là bức thông điệp mà Nguyễn Minh Châu muốn gửi tới người đọc thể hiện chiều sâu tư tưởng của “Chiếc thuyền ngoài xa”.

(Bài làm của Phạm Thị Bích Ngọc, lớp 12 A3 trường THPT )

Trên đây là một số giải pháp cơ bản mà chúng tôi đã áp dụng trong quá trình hướngdẫn học sinh luyện tập, giúp các em nâng cao năng lực làm bài tốt bài nghị luận hai ý kiếnbàn về văn học Tuy nhiên, như đã nói ở trên, vì đây là kiểu bài nghị luận văn học có nhữngyêu cầu rất cao đối với học sinh, lại không có những tiết học riêng trong chương trình nên đểgiúp các em nâng cao năng lực làm bài tốt bài nghị luận hai ý kiến bàn về văn học đòi hỏi