Kỹ thuật nhân giống vô tính cây bưởi

Để có giống tốt cung cấp cho các nhà vườn, để tạo ra nhiều giống mới kháng virut, thỏa mãn yêu cầu cấp thiết về chất lượng thì các biện pháp kỹ thuật nhân giống cây trồng là điều cần thự

Mục Lục

I MỞ ĐẦU 3

II TỔNG QUAN 4

1 Xuất xứ: 4

2 Đặc điểm thực vật học của bưởi: 5

III Một số giống bưởi trong nước: 6

1 Bưởi Năm Roi 6

3 Bưởi da xanh 7

4 Bưởi Diễn 8

5 Bưởi Thanh Trà 9

6 Bưởi Đoan Hùng 9

7 Bưởi Tân Triều 10

8 Bưởi lông cổ vò 10

IV KỸ THUẬT CHĂM SÓC VÀ CANH TÁC: 11

1 Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển: 12

2 Thời vụ trồng cây bưởi: 15

3 Chuẩn bị đất mô trồng cây bưởi: 15

4 Một số phương pháp điều khiển ra hoa trên bưởi: 17

V KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG CÂY BƯỞI: 20

1 Các phương pháp nhân giống cây bưởi theo truyền thống: 21

2 Kỹ thuật ghép mắt: 24

2.1 Nhân gốc ghép 25

2.2 Giâm cành gốc ghép 26

2.3 Chăm sóc, chuẩn bị trước khi ghép: 27

2.4 Mắt ghép 27

b Thời vụ ghép: 31

3 Kỹ thuật nhân giống vô tính hiện đại: 31

3.1 Vi ghép: 31

3.2 Nuôi cấy mô: 31

VI SÂU BỆNH 33

1 Sâu hại 33

2 Bệnh hại 36

VII ỨNG DỤNG 40

1 Lá bưởi: 40

2 Hoa bưởi 41

3 Vỏ bưởi 42

4 Cơm bưởi 44

5 Hạt bưởi 46

VIII KẾT LUẬN 47

IX TÀI LIỆU THAM KHẢO: 48

mà chủ yếu là chi Citrus bao gồm: cam, chanh, quýt, bưởi, chanh yên, bưởi chùm Việt Nam là một trong những nước bản địa của vùng phát sinh cây có múi, và cho đến nay cây

có múi giữ vị trí quan trọng trong ngành sản xuất trái cây

Trong số các cây có múi thì Bưởi là một đặc sản quý, giá trị dinh dưỡng cao, ngoài chất đường (8 -10%, trong đó saccharose là chủ yếu), bưởi đặc biệt rất giàu vitamin C, acid hữu cơ, pectin có tác dụng tốt đối với sức khỏe Pectin của bưởi có tác dụng chống nhiễm kim loại nặng và nhiếm phóng xạ, tham gia vào quá trình bài tiết cholesteron, chống sơ cứng động mạch và có tác dụng chữa bệnh đường ruột Bưởi là một loại cây ăn trái quen thuộc với người Việt Nam Quả bưởi là món ăn tráng miệng ngon và lành Hương hoa bưởi thơm ngát Đặc biệt là khả năng chữa bệnh của cây bưởi, từ lá đến hoa, từ múi bưởi tới vỏ ngoài của quả bưởi Ngoài vai trò cung cấp một lượng vitamin dồi dào cho sức khỏe con người, Bưởi còn là loại cây mang lại giá trị kinh tế cao và làm tăng ngoại tệ đáng kể nhờ xuất khẩu, trọng lượng quả lớn, cây có thể cho thu hoạch quả đạt năng suất cao Theo FAO (Tổ chức an toàn lương thực thế giới, 2002) thì diện tích trồng cam quýt

và bưởi trên toàn thế giới khoảng 7.330.000 ha với sản lượng 103.300.000 tấn/năm, mang lại giá trị khoảng 3 tỷ USD

Hình 1: Vườn bưởi

Tuy nhiên, với yêu cầu của các nhà tiêu thụ cũng như nhu cầu của người tiêu dùng thì cần phải có các giống bưởi ngon, chất lượng cao Mặc khác, những năm gần đây dịch vàng lá greening cùng nhiều loại bệnh truyền nhiễm khác đã lây lan mạnh làm suy yếu cây, từ đó làm giảm năng suất và phẩm chất quả Để có giống tốt cung cấp cho các nhà vườn, để tạo

ra nhiều giống mới kháng virut, thỏa mãn yêu cầu cấp thiết về chất lượng thì các biện pháp kỹ thuật nhân giống cây trồng là điều cần thực hiện trong sản xuất Bưởi hiện nay

Hình 2: Quả và cây bưởi giống

Vì vậy, chúng em đã thực hiện đề tài “Kỹ thuật canh tác và nhân giống cây có múi – cây Bưởi” để giới thiệu về các kỹ thuật nhân giống cây bưởi cũng như tổng quan về nguồn gốc, phân loại, ứng dụng của Bưởi

Chúng em xin cảm ơn T.S Dương Công Kiên đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và chỉ dạy Bài làm còn nhiều thiếu xót, mong Thầy thông cảm và góp ý cho chúng em

Chawalit Niyomdham,1992 cho rằng: Bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan sang Indonesia, Trung Quốc, phía Nam Nhật Bản, phía Tây Ấn Độ, Địa Trung Hải và Mỹ Decondolle cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc ở phía Đông Malaysia kể cả các đảo Fiji và Friendly Janata cho rằng: bưởi được thu thập từ những cây hoang dại ở Garohills, từ vùng nguyên sản này bưởi được chuyển đến phía Đông của vùng trồng cây bưởi ở Yongtze và phía Nam đại dương theo đường Salween hoặc đường Songka Theo quan điểm của Giucopki để có tài liệu chắc chắn về nguồn gốc của cây bưởi cần nghiên cứu các thực vật thuộc họ Rutaceae và nhất là họ phụ Aurantinoidea ở vùng núi Hymalaya miền Tây Trung Quốc và các vùng núi thuộc bán đảo Đông Dương Một số tác giả Trung Quốc cho rằng: cây bưởi hiện đang trồng ở Trung Quốc có thể được du nhập Song sự du nhập phải từ trên 2000 năm Như vậy nguồn gốc của cây bưởi cho đến nay vẫn chưa được thống nhất, nhưng với lịch sử trồng trọt lâu đời nhiều tác giả cho rằng bưởi có thể

có nguồn gốc tại Malaysia, Ấn Độ, Trung Quốc… Hiện nay, bưởi được trồng nhiều ở phía Nam Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipines, Ấn Độ, Việt Nam,…

2 Đặc điểm thực vật học của bưởi:

Cây Bưởi (Citrus spp.) thuộc họ cam (Rutaceae), chúng thuộc nhóm thân gỗ, cao khoảng 5-6 mét, tuổi thọ có thể tới 50 năm

Rễ: là rễ cọc (nếu cây được trồng từ hạt), phát triển chủ yếu ở tầng đất mặt, với độ sâu khoảng 50 cm trở lên Sự phân bố của rễ tùy thuộc vào một số yếu tố như tầng đất canh tác, hình thức nhân giống, mực thủy cấp trong vườn, kỹ thuật trồng… Nhìn chung rễ Bưởi thường mọc cạn, đa số rễ hút dinh dưỡng được phân bố ở gần lớp đất mặt, vì thế cần phải giữ cho lớp đất mặt luôn tơi xốp và không nên cuốc xới nhiều ảnh hưởng đến bộ

rễ

Thân, cành: có gai cứng, gai ngay, dài, có khi tới 6-7 cm, ra nhiều cành, đặc biệt cành vượt mọc rất khỏe Trong một năm có thể ra 3-4 đợt cành Tùy theo chức năng của cành trên cây mà người ta đặt tên các loại cành

Lá: lá đơn, dạng phiến, hình bầu dục hơi nhọn ở đầu, lá to dày xanh đậm, không có lông, mép lá có răng nhỏ, gân phụ 5-6 cặp, có eo lá (cánh lá) rất lớn, có đốt ở đáy phiến lá Trên lá có chứa nhiều túi tinh dầu thơm

3 Định danh trong khóa phân loại:

Cây bưởi nói riêng và cây có múi (cam quýt) nói chung đều thuộc họ Rutaceae đều có

chung những đặc điểm phân loại như: cây có mang tuyến dầu chủ yếu phân bố ở lá, bầu mọc nối trên đài hoa, lá phần lớn có đỉnh viền răng cưa, quả gồm hai hay nhiều noãn bên

trong Họ Rutaceae được phân chia thành 130 giống (genus) với những đặc điểm chung như trên, 130 giống này nằm trong 7 họ phụ khác nhau, trong đó họ phụ Aurantirideae có

ý nghĩa nhất Sự phân loại chi tiết hơn dưới họ phụ Aurantirideae có tộc Citreae (28 giống) và tộc phụ Citrinae (13 giống), 3 nhóm “tiền cam quýt” và nhóm “cam quýt thực sự” được phân nhóm từ Citreae và tộc phụ Citrinae Sự phân loại cam quýt khá phức tạp

vì có rất nhiều giống (cultivars) trong sản xuất và các dạng con lai của các giống này (hybrids), hiện tượng hạt đa phôi, đột biến và hiện tượng đa bội thể cũng là những nhân

tố gây khó khăn cho việc phân loại cam quýt Hiện nay tồn tại hai hệ thống phân loại cam quýt được nhiều người áp dụng Theo Tanaka cam quýt gồm 160 - 162 loài, ông quan sát thực tiễn sản xuất và cho rằng các giống cam quýt qua trồng trọt đã có nhiều biến dị trở thành giống mới, Tanaka quan sát và ghi chép tỉ mỉ đặc điểm hình thái của các giống đã biến dị và phân chúng thành một loài mới hoặc giống mới với tên khoa học được bắt đầu bằng tên của giống hoặc loài đã sinh ra chúng và kết thúc bằng chữ Horticulture Tanaka Swingle đã phân chia cam quýt ra thành 16 loài, bảng phân loại của Swingle đơn giản hơn nên được sử dụng nhiều hơn, tuy nhiên các nhà khoa học vẫn phải dùng bảng phân loại của Tanaka để gọi tên các giống cam quýt vì bảng phân loại này chi tiết đến từng

giống

Theo Swingle (Mỹ) và Tanaka (Nhật Bản) thì cây bưởi được phân loại như sau:

Bưởi thuộc họ: Rutaceae

Họ phụ: Aurantioideae

Chi: Citrus

Chi phụ: Eucitrus

Loài: - Citrus grandis (bưởi)

- Citrus paradisi (bưởi chùm)

Phân loại Hiện nay tại Việt Nam có các giống bưởi ngon, nhiều dưỡng chất, mang lại hiệu quả kinh tế cao như: bưởi Năm Roi, bưởi da xanh, bưởi Phúc Trạch, bưởi Đoan Hùng, bưởi Diễn, bưởi Thanh Trà Sau đây là những nét khái quát chung về một số loại bưởi

1 Bưởi Năm Roi

Bưởi Năm Roi là một trong những loại bưởi ngon, được người tiêu dùng đánh giá cao, và

có giá trị kinh tế lớn Bưởi Năm Roi được công nhận là giống sạch bệnh, cho năng suất cao và chất lượng tốt, ngon nhất trong các giống bưởi hiện nay, thích nghi với điều kiện tại các vùng sinh thái khác nhau ở nước ta Tuy nhiên bưởi Năm Roi được trồng nhiều ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, tổng diện tích bưởi Năm Roi là 9,2 ngàn ha

Đặc điểm của bưởi Năm Roi là: hình quả lê, trọng lượng trung bình từ 1-1,4 kg, trái có núm, khi quả chín có màu vàng xanh, vỏ mỏng, ráo nước, thịt quả màu xanh vàng, mịn đồng nhất Múi và vách múi rất dễ tách, ăn dòn, ngọt, thơm, vị hơi dôn dốt chua, đặc biệt

là không có hạt mẩy, chỉ có hạt lép nhỏ li ti Tỷ lệ phần ăn được trên 55%, độ brix từ 12% Phù hợp ăn tươi, chế biến, tiêu thụ nội địa và xuất khẩu nhiều nước Thời vụ thu hoạch bắt đầu từ tháng 9 dương lịch

9-Hình 3: Bưởi năm roi

2 Bưởi Phúc Trạch

Nguồn gốc bưởi Phúc Trạch là ở xã Phúc Trạch, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh Hiện nay giống bưởi này đang được trồng ở hầu hết các huyện và các vùng lân cận Bưởi Phúc Trạch được coi là một trong những giống bưởi ngon nhất của nước ta Quả hình cầu hơi dẹt, vỏ quả màu vàng xanh, trọng lượng trung bình từ 1-1,2 kg, tỷ lệ ăn được 60-65%, số lượng hạt từ 50-80 hạt, màu sắc thịt quả và tép múi Bưởi Phúc Trạch sống lâu năm, vài năm đầu cây cho quả tương đối thấp, nhưng từ năm thứ 6 trở đi lượng quả thu được khá

ổn định: từ 90-120 quả Quả sai nhất là khi cây ở độ tuổi 11-15 Cây bưởi già trên 20 năm vẫn giữ được năng suất quả cao, cây bưởi càng già quả càng ngon, ngọt đậm Nếu tính thời gian sống và năng suất cho quả lâu năm thì bưởi Phúc Trạch có ưu thế vượt trội hơn hẳn các loại cây ăn quả có múi khác như chanh, cam, quýt…

Hình 4: Quả bưởi phúc trạch

Không chỉ có ở giá trị độ ngon ngọt, bưởi Phúc Trạch còn được ưa chuộng vì rất dễ bảo quản Quả có lớp vỏ dày, cứng nên vận chuyển đi xa rất ít bị giập nát Bưởi tươi ngon rất lâu mà không cần bất kì loại hoá chất bảo quản nào Vỏ quả có thể hơi khô héo đi nhưng chất lượng múi bên trong không hề suy giảm Theo kết quả nghiên cứu của Trung tâm nghiên cứu cây ăn quả Phủ Qùy (Nghệ An) thì trong hơn 100 giống bưởi ở nước ta, bưởi Phúc Trạch được đánh giá là ngon và có hiệu quả kinh tế cao nhất

Hình 5: Quả bưởi da xanh

Bưởi da xanh ở Bến Tre có lợi thế về chất lượng cao hơn ở các tỉnh khác như : tép bưởi màu hồng đỏ, bó chặt, dễ tách ra khỏi trái, nhiều nước nhưng không dính tay, vị ngọt hầu như không chua, độ Brix từ 9,5-12, tỷ lệ thịt quả trên 55%, mùi thơm, ít hạt, dễ bảo quản, vận chuyển trong thời gian lâu, chỉ cần công nghệ đơn giản có thể giữ chất lượng hương

vị trong thời gian từ 2-3 tháng Thời gian thu hái cho cả ăn tươi và bảo quản là 210-216 ngày sau khi đậu quả Biểu hiện bên ngoài: các hạt tinh dầu trên vỏ quả nở to, vỏ quả sần sùi, dùng tay ấn nhẹ đáy quả sẽ cảm nhận được độ lún nhất định

4 Bưởi Diễn

Hình 6: Quả bưởi diền Bưởi Diễn được trồng nhiều ở Phú Diễn, Phú Minh (Từ Liên, Hà Nội) Bưởi Diễn là một đột biến của bưởi Đoan Hùng Bưởi Diễn quả tròn, vỏ trái nhẵn khi chín màu vàng cam, trọng lượng trung bình từ 0,8-1 kg/trái, tỷ lệ phần ăn được từ 60-65%, số hạt trung bình khoảng 50 hạt, múi và vách múi dễ tách rời nhau, thịt trái màu vàng xanh, ăn giòn, ngọt,

độ brix từ 12-14% Thời gian thu hoạch bưởi Diễn muộn hơn bưởi Đoan Hùng, thường vào khoảng cuối tháng 12 âm lịch

5 Bưởi Thanh Trà

Bưởi Thanh Trà trồng nhiều ở huyện Hương Trà-Huế, ven bờ sông Hương Bưởi Thanh Trà là giống bưởi ngon có tiếng: quả nhỏ, hình quả lê, trọng lượng trung bình từ 0,6-0,8kg, vỏ quả mỏng dễ bóc, khi quả chín màu xanh, tép nhỏ mọng nước nhưng ăn dòn ngọt , thịt quả mịn, đồng nhất, màu vàng xanh, tỷ lệ phần ăn được từ 62-65%, độ brix 10-

12 Bưởi Thanh Trà thu hoạch vào tháng 9 dương lịch Ở nhà vườn Thanh Trà hầu như quanh năm có mùi hương thơm dịu, đặc biệt khi bưởi Thanh Trà ra hoa

Hình 7: Quả bưởi Thanh Trà

có chiều cao 6-7m, tán rộng 6,5-7,5m, năng suất trung bình từ 300-400 quả/ cây, trọng lượng trung bình 1-1,2kg/quả, dạng quả hình cầu, khi chín có màu vàng rơm, màu thịt quả trắng, trục quả đặc, dễ tách múi, tép mềm mọng nước có màu trắng xanh, ngọt đậm, mùi thơm Loại bưởi này có thể quản bảo bằng phương pháp truyền thống đến 5 tháng vẫn giữ nguyên phẩm chất Bưởi Bằng Luân có cách đây 200-300 năm là giống có nhiều

nhất ở Đoan Hùng, hầu hết các xã ở trong huyện đặc biệt là Bằng Luân và Quế Lâm đều trồng giống bưởi này

Hình 8: Quả bưởi Đoan Hùng

7 Bưởi Tân Triều

Bưởi Tân Triều nổi tiếng từ xưa đến nay là loại bưởi thơm ngon, thanh mà không chua, rất đặc trưng của vùng Đông Nam Bộ Cù lao Tân Triều thuộc xã Tân Bình, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai Trái bưởi to tròn đều, màu vàng sáng đẹp, vỏ bưởi có mùi thơm nhẹ, múi bưởi không bị lép, tép to, đều, ăn rất ngon miệng Cùng với bưởi Năm Roi (Vĩnh Long), bưởi Tân Triều đã chiếm lĩnh thị trường thành phố Hồ Chí Minh và bước đầu xuất khẩu sang một số nước, làng bưởi Tân Triều đã có hơn 250ha Vùng nổi tiếng là ở cù lao Phố và cù lao Tân Triều trên sông Đồng Nai Bưởi quả to, hình quả lê, vỏ dày, cùi xốp trắng, múi dễ tách, ăn dòn, ngọt dôn dốt chua

Hình 9: Quả bưởi Tân Triều

8 Bưởi lông cổ vò

Vùng chuyên canh: Xã An Thái Đông, Mỹ Lương, An Thái Trung, Mỹ Đức Tây, Thiện Trí (Huyện Cái Bè) Diện tích: 45 ha ; Sản lượng: 1125 tấn/ha Bưởi lông cổ cò là một đặc sản của huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang

Hình 10: Quả bưởi lông cổ cò

Cây có đặc tính sinh trưởng khá mạnh, phiến lá hình elip, màu xanh đậm và trên bề mặt

có lớp lông tơ mịn, có khả năng chống chịu tốt đối với bệnh vàng lá thối rễ và khá ổn định Quả bưởi có dạng hình quả lê, bên ngoài có lớp lông trắng mịn, sờ tay vào hơi nhám, lớp lông này sẽ rụng dần Khi chín vỏ quả có màu xanh vàng có phủ lớp lông tơ mỏng bên ngoài vỏ Vỏ quả khá mỏng, trong quả bì màu trắng hồng, thịt quả màu vàng

đỏ, dễ tách, vị ngọt đến ngọt chua nhẹ, độ Brix từ 10-11, khá nhiều nước, múi thơm, mỗi trái từ 5-30 hạt Trọng lượng từ 0,9-1,4kg/trái, cá biệt có trái nặng đến 2kg Bưởi lông cổ

cò có thể tồn trữ đến 20 ngày nếu được bảo quản trong điều kiện nhiệt độ phòng Hiện nay bưởi lông cổ cò được trồng ở các xã Mỹ Lương, Tân Thanh, Tân Hưng, Hòa Hưng,

An Hữu, An Thái Trung, Hòa Khánh, An Thái Đông của huyện Cái Bè với diện tích 1600-1700ha

Ở nơi đất thấp, khi trồng cây bưởi cần phải đào mương lên líp để xả phèn, mặn và nâng cao tầng canh tác; hàng năm nếu có nước ngập úng thì vườn cần phải thiết kế bờ bao để bảo vệ cây trồng

- Trồng cây chắn gió cho cây Bưởi: Nên trồng cây chắn gió trên bờ bao của vườn bằng các loại cây như mít, xoài, dừa…

- Khoảng cách trồng cây Bưởi: Tùy theo giống và vùng đất trồng mà khoảng cách trồng

thay đổi cho phù hợp, có thể là 5x6m hay 6x6m hoặc 6x7m

- Trồng cây che mát: Cây Bưởi thích hợp ánh sáng tán xạ, vì vậy nên trồng cây che mát như: mận, mãng cầu, so đủa, cau… Cây che mát thường được trồng xen giữa 2 hàng cây bưởi hoặc dọc theo mương

- Giống trồng: Tùy vào vùng đất, khí hậu và nhu cầu tiêu thụ mà chọn giống trồng cho

thích hợp ĐBSCL có thể trồng các giống như: bưởi da xanh, bưởi năm roi, bưỡi long, bưởi thanh trà

1 Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển:

Cây bưởi là loài cây ăn quả có tính thích ứng rộng, phân bố rộng rãi, thích nghi với khí hậu nóng ẩm vùng nhiệt đới Tuy nhiên, yếu tố khí hậu thời tiết cũng ảnh hưởng lớn tới sinh trưởng, mã quả, độ lớn quả, năng suất và chất lượng quả

a Đất và dinh dưỡng:

Ở nước ta, theo Trần Thế Tục (1995) cho rằng cây bưởi có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau như: đất thịt nặng ở đồng bằng, đất phù sa châu thổ, đất đồi núi, đất phù sa cổ, đất thịt nhẹ đất cát pha, đất bạc màu Tuy nhiên nếu trồng bưởi trên đất xấu, nghèo dinh dưỡng cần phải đầu tư thâm canh cao, hiệu quả kinh tế sẽ tốt hơn Cây bưởi có thể trồng được trên đất có độ pH từ 4 - 8 nhưng thích hợp nhất là từ 5,5 - 6, điện thế oxy hóa khử

Eh > 300mV Ở độ pH này các nguyên tố khoáng cần thiết cho cây bưởi phần lớn ở dạng

dễ tiêu, nếu là đất chua nhất thiết phải bón vôi để nâng cao độ pH cho đất Đất trồng bưởi cần có độ thoáng cao, nồng độ oxy phải lớn hơn 4% cây mới sinh trưởng và phát triển bình thường, nếu hàm lượng oxy nhỏ hơn 2% cây sẽ ngừng sinh trưởng Nếu chúng ta đánh giá mức độ thích nghi của đất đối với bưởi thì đất phù sa cổ là tốt nhất, sau đó đến đất phù sa mới bồi hàng năm, đất bazan, đất dốc tụ và đất đá phiến sét Không nên trồng bưởi trên đất thịt nặng, đất có tầng canh tác mỏng, đất đá ong và đá lộ đầu hoặc những nơi có mực nước ngầm cao mà không thể thoát được nước Dinh dưỡng: để phát triển tốt bưởi cũng như cam, quýt cần được cung cấp đầy đủ và cân đối các nguyên tố dinh dưỡng

đa lượng N, P, K cũng như các nguyên tố vi lượng Cu, Mg, B

- Đạm: là nguyên tố có vai trò quyết định đối với năng suất và phẩm chất quả Đạm xúc tiến sự phát triển thân cành lá, thúc đẩy việc hình thành lộc mới trong năm Nhiều đạm quá mức có ảnh hưởng xấu đến chất lượng quả: Quả to, vỏ dày, phẩm chất kém, quả lên

mã chậm, màu sắc quả đậm hơn bình thường, hàm lượng vitamin C trong quả giảm Thiếu đạm, lá mất diệp lục ngả sang màu vàng, nhánh quả nhỏ mảnh, lá bị rụng, nhánh dễ chết khô, quả nhỏ, vỏ mỏng, năng suất cây giảm Ở nước ta cây hấp thu đạm quanh năm nhưng mạnh nhất là vào những tháng trời ấm từ tháng 2 đến tháng

- Lân: rất cần cho quá trình phân hoá mầm hoa Thiếu lân cành lá sinh trưởng kém, lá rụng nhiều, rễ không phát triển được Lân có tác dụng làm giảm hàm lượng axit trong quả, nâng cao tỷ lệ đường, axit làm cho hương vị quả thơm ngon, giảm hàm lượng vitamin C, vỏ quả mỏng, trơn, lõi quả chặt không rỗng, màu sắc quả hơi kém nhưng chuyển mã nhanh

- Kali: rất cần cho bưởi, cam, quýt khi cây ra lộc non và vào thời kỳ quả phát triển mạnh Kali có ảnh hưởng lớn đến năng suất và phẩm chất quả Cây được bón đủ kali quả

to, ngọt, chóng chín, chịu đựng cao trong khi cất giữ và vận chuyển Tuy nhiên nếu thừa kali trong lá, trong cây thì cành lá sinh trưởng kém, đốt ngắn, cây không lớn được Trong đất nếu có nhiều kali sẽ ngăn trở quá trình hấp thu Ca, Mg làm cho quả tuy to nhưng mẫu

mã xấu, vỏ dày, thịt quả thô

- Magiê: có ảnh hưởng rất lớn đến năng suất cây bưởi Các nguyên tố vi lượng khác nhau B, Fe, Cu, Zn, Mn ít nhiều đều có ảnh hưởng đến năng suất và phẩm chất quả Tuỳ thuộc vào loại đất, mức độ thiếu hụt của các nguyên tố vi lượng nói trên mà mức độ ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng quả nhiều hay ít Bón đầy đủ phân chuồng và phân hữu cơ có thể khắc phục được tình trạng thiếu các nguyên tố vi lượng trong đất

b Nhiệt độ không khí:

Cây có múi nói chung, bưởi nói riêng có thể trồng ở vùng có nhiệt độ từ 12 - 390C, nhiệt

độ thích hợp nhất là từ 23 - 290C, nhiệt độ thấp hơn 12,50C và cao hơn 400C cây ngừng sinh trưởng Nhìn chung, nhiệt độ là yếu tố rất quan trọng, ảnh hưởng tới toàn bộ hoạt động sống của cây cũng như năng suất, chất lượng quả Ở vùng á nhiệt đới cây bưởi thường có 2 - 5 đợt sinh trưởng, còn ở vùng nhiệt đới thấp, một số vùng á nhiệt đới và vùng duyên hải có thể có nhiều đợt sinh trưởng Nhiệt độ để bắt đầu phát sinh một đợt lộc

là >12,50C, thời gian phát sinh lộc khác nhau ở mỗi vùng sinh thái, nhiệt độ tốt nhất cho sinh trưởng của các đợt lộc là từ 25 - 300

C, cho hoạt động của bộ rễ từ 17 - 300C Sự hút nước và các chất dinh dưỡng tăng khi nhiệt độ tăng trong phạm vi từ 17 - 300C và ngược lại để có sự cảm ứng ra hoa nhiệt độ phải dưới 250C trong nhiều tuần ở vùng á nhiệt đới, trên đồng ruộng cần có thời kỳ khô hạn kéo dài hơn 30 ngày để phân hoá hoa Nhiệt độ ngưỡng tối thiểu cho ra hoa là 9,40C, nhiệt độ thấp (< 200C) thời gian nở hoa kéo dài, nhiệt độ cao (từ 25 - 300C) thời kỳ nở hoa ngắn hơn Trên cây bưởi thường có 5 loại cành hoa: (1) cành có hoa không có lá; (2) cành có ít hoa và nhiều lá; (3) cành có nhiều hoa và

ít lá; (4) cành có ít hoa, ít lá; và (5) cành sinh dưỡng chỉ có lá, không có hoa Những cành

có tỷ lệ hoa, lá như loại (4) có tỷ lệ đậu quả và giữ được tỷ lệ quả đến thu hoạch cao nhất

Số lượng hoa không lá, có lá liên quan đến nhiệt độ Những vụ có nhiệt độ mùa Đông thấp, kéo dài dẫn đến sự phát triển cành nhiều hoa không lá và ngược lại nhiệt độ cao sẽ tạo ra nhiều cành hoa có lá Số hoa tạo ra có tương quan thuận với thời gian cảm ứng nhiệt độ thấp Nhiệt độ có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả thụ phấn, hoặc gián tiếp đến hoạt động của côn trùng (ong sẽ không hoạt động khi nhiệt độ xuống dưới 12,50C), hoặc trực tiếp bằng tác động tới tốc độ sinh trưởng của ống phấn Khi hạt phấn rơi xuống núm nhụy, tốc độ nảy mầm và sinh trưởng của ống phấn xuyên qua vòi nhụy được tăng cường trong điều kiện nhiệt độ 25 - 300C, bị giảm xuống hoặc bị ức chế hoàn toàn ở nhiệt độ thấp dưới 200C Nhìn chung ống phấn xuyên suốt được vòi nhụy mất từ 2 ngày đến 4 tuần phụ thuộc vào giống và nhiệt độ Ẩm độ không khí cũng ảnh hưởng tới thụ phấn và thụ tinh, ẩm độ cao làm tốc độ nảy mầm cũng như sinh trưởng của ống phấn nhanh hơn tốc độ mở của vòi nhụy gây vỡ ống phấn và quá trình thụ tinh không được thực hiện Ngoài ra ẩm độ không khí có liên quan tới số ngày mưa, đặc biệt là mưa phùn làm hạn chế sự hoạt động của côn trùng cũng như sự tung phấn của hoa, ẩm độ thích hợp cho thụ phấn từ 80 - 85%

Rụng quả sinh lý là sự rối loạn liên quan đến sự cạnh tranh hydrat cacbon, nước, hoocmon và các chất trao đổi chất khác giữa các quả non Tuy nhiên, vấn đề này rõ nhất lại là do tác động của các stress, đặc biệt là nhiệt độ cao và thiếu nước Nhiều tác giả đã chứng minh được rằng khi nhiệt độ không khí trên 400C và ẩm độ giảm xuống dưới 40%

có thể gây rụng quả hàng loạt Trong điều kiện tỉnh Thái Nguyên nói riêng và các tỉnh miền núi phía Bắc nói chung thì nhiệt độ và ẩm độ phụ thuộc rất nhiều vào các tiểu vùng khí hậu Chính vì vậy, việc nghiên cứu điều kiện nhiệt độ và ẩm độ phù hợp với cây bưởi diễn hay không là hết sức cần thiết

c Ánh sáng:

Cây bưởi ưa ánh sáng tán xạ có cường độ 10.000 - 15.000 lux, ứng với 0,6 cal/cm2, tương ứng với ánh sáng lúc 8 giờ và 16 - 17 giờ những ngày quang mây mùa hè Cường độ và chất lượng ánh sáng cũng ảnh hưởng đến sinh trưởng phát triển của cây bưởi ở thời kỳ sinh trưởng sinh dưỡng do ảnh hưởng trực tiếp lên sự đồng hoá CO2, gián tiếp lên nhiệt

độ lá Sự đồng hoá CO2 thực tăng khi năng lượng bức xạ - PPF (photosynthetic photon flux) tăng từ 0 đến khoảng 700 µmol m-2 s -1 Trên thực tế sự đồng hoá CO2 thực tối đa cho hầu hết các loài cây bưởi chỉ đạt ở mức 30 - 35% ánh sáng đủ (ánh sáng đủ PPF từ

2000 - 2200 µmol m-2 s -1 ) Trong điều kiện bão hòa ánh sáng càng lâu thì tiềm năng đồng hoá CO2 thực càng lớn, với điều kiện nhiệt độ, nước, dinh dưỡng và các yếu tố khác không hạn chế sự quang hợp Mức độ đồng hoá CO2 thực ít hơn 2µmol m-2 s -1 sẽ làm giảm số lượng hoa và năng suất thấp Tốc độ phát triển của tán tuỳ thuộc vào cường

độ ánh sáng, ở những cây có chỉ số diện tích lá (LAI - Leaf Area Index) cao, quả ra hầu hết ở những vùng ngoài tán vì năng lượng bức xạ bị giảm ở sâu trong tán LAI liên quan trực tiếp đến PPF trong tán Do vậy, LAI cao sẽ hạn chế sự tạo chồi và hoa (PPF <50 μmol m-2 s-1) Việc tỉa ngọn hoặc cắt tỉa cành là cần thiết để duy trì sự hấp thu ánh sáng, kích thích tạo quả ở cây trưởng thành

d Ẩm độ và lượng mưa:

Bưởi có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới nóng và ẩm vì vậy đây là cây ưa ẩm, ít chịu hạn, cần nhiều nước nhất là thời kỳ nảy mầm, cây con và thời kỳ phân hóa mầm hoa, thời kỳ kết quả và quả đang phát triển Trong năm bưởi cần nước từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau Tuy ưa ẩm nhưng không chịu được úng vì rễ thuộc loại rễ nấm (hút dinh dưỡng qua một

hệ nấm cộng sinh), do đó nếu ngập nước đất bị thiếu ôxy rễ sẽ hoạt động kém, ngập lâu

sẽ bị thối chết làm rụng lá và quả non

Bưởi yêu cầu độ ẩm không khí 75% và độ ẩm đất 60%, độ ẩm này không những đảm bảo cho cây sinh trưởng phát triển tốt mà còn cho năng suất cao, phẩm chất quả tốt, mẫu mã quả đẹp, quả to, vỏ mỏng Nếu độ ẩm không khí quá cao hoặc quá thấp đều có hại cho cây bưởi, ẩm độ không khí quá cao và kèm theo nắng to vào tháng 8, tháng 9 hàng năm thường gây hiện tượng rám nắng và nứt quả

Lượng mưa trung bình năm thích hợp cho trồng cây bưởi là khoảng 2000 mm Lượng mưa phân bố đều trong năm được cho là thích hợp hơn lượng mưa lớn tập trung vào một

số ít tháng Cây bưởi cần nhiều nước ở thời kỳ bật mầm, ra hoa và quả phát triển Thiếu

nước được sử dụng như là một phương tiện để tạo nên cảm ứng ra hoa ở cây bưởi trong nhiều năm trở lại đây Phương pháp gây hạn cũng đã được sử dụng để cho cây bưởi ra hoa trái vụ ở nhiều vùng sản xuất Tại Việt Nam biện pháp xiết nước đã được thực hiện khá phổ biến trên một số giống bưởi trồng ở các tỉnh phía Nam (Da Xanh, Năm Roi, ) nhằm tạo quả trái vụ Tuy nhiên,biện pháp này khó thực hiện ở những vùng á nhiệt đới

e Gió:

Quy luật hoạt động của gió là một vấn đề cần lưu ý trong việc bố trí các vùng trồng bưởi Tốc độ gió vừa phải có ảnh hưởng tốt đến việc lưu thông không khí, điều hòa độ ẩm, giảm sâu bệnh hại, cây sinh trưởng tốt Tuy nhiên, tốc độ gió có ảnh hưởng đến khả năng đồng hóa của cây, đặc biệt là gió lớn

2 Thời vụ trồng cây bưởi:

Có thể trồng được cây bưởi quanh năm nhưng phải bảo đảm được nước tưới và tiêu nước cho cây Tốt nhất là trồng vào đầu mùa mưa

3 Chuẩn bị đất mô trồng cây bưởi:

Chúng ta nên đắp mô để trồng mục đích là nâng cao tầng canh tác, đất làm mô thường là đất mặt hoặc đất bùn mương để khô, mô có đường kính khoảng 80- 100cm; cao tùy vào

độ cao của đất, giữa mô nên đào hố có kích thước 0, 6X0, 6m Sau đó cho vào hố 20- 40kg phân chuồng + 1kg Super Lân+ 0, 5kg vôi trộn đều với đất

a Phương pháp đặt cây bưởi con:

Khi trồng đặt cây bưởi xuống giữa mô, đặt bầu ngang mặt mô, lấp đất lại bằng mặt mô, cắm cọc giữ cây tránh gió làm lung lay, tưới nước cho cây bưởi

Nếu trồng bằng cây bưởi ghép nên xoay mắt ghép về hướng gió chính trong năm để tránh hiện tượng tách chồi do gió Nếu trồng bằng cành chiết cây bưởi, nên đặt cành nghiêng so với mặt đất một gốc khoảng 45° để giúp cây phân cành tốt

b Tủ gốc giữ ẩm cho cây bưởi:

Trong mùa nắng cần phải tủ gốc bằng rơm rạ hoặc cỏ khô để giữ ẩm, đồng thời cũng hạn chế cỏ dại Chú ý khi tủ phải chừa cách gốc khoảng 20cm để hạn chế các loại nấm bệnh tấn công gốc cây bưởi

c Tưới và tiêu nước cho cây bưởi:

Cây Bưởi rất cần nước trong thời kỳ cây con và thời kỳ cây ra hoa đậu trái, nhưng cây rất

sợ bị ngập úng, do đó cần phải chú ý thoát nước cho cây bưởi trong mùa mưa lũ

d Vét bùn bồi líp cho cây bưởi:

Công việc bồi bùn lên líp cho cây bưởi có thể kết hợp vói việc tạo khô hạn để xử lý ra hoa; có thể bồi vào khoảng tháng 2- 3 dương lịch hoặc sau mùa mưa, lớp bùn dày khoảng 2- 3cm là tốt nhất Thời gian bồi bùn nên 2 năm bồi một lần

e Bón phân cho cây bưởi:

Tùy vào loại đất, giống và điều kiện sinh trưởng của cây bưởi mà cung cấp loại phân bón cho thích hợp

 Thời kỳ kiến thiết cơ bản của cây bưởi:

Giai đoạn cây bưởi từ 1- 3 năm tuổi, phân bón được chia làm 3- 5 đợt trong năm để bón cho cây; 6 tháng sau khi trồng có thể dùng 40gr phân Urê pha vào nước để tưới 1 tháng/lần

Bảng 1: Liều lượng phân bón thời kỳ kiến thiết cơ bản cây bưởi

 Thời kỳ kinh doanh cây bưởi:

- Sau thu hoạch 1 tuần, bón: 25% Urê+ 25% Lân+ 5- 20kg phân hữu cơ/gốc/năm

- Một tháng trước khi cây bưởi ra hoa bón: 25% Urê+ 50% Lân+ 30% Kali

- Sau khi cây bưởi đậu trái (giai đoạn trái đang phát triển) bón: 50% Urê+ 25%

Lân+ 50% Kali

- Một tháng trước thu hoạch quả cây bưởi, bón 20% Kali

Giai đoạn trái bưởi đang phát triển, lượng phân nên chia làm nhiều lần bón tùy theo mức

độ đậu quả và sự phát triển của quả cây bưởi Hằng năm nên bón bổ sung từ 0, 5- 1kg phân Ca(NO3) 2/công để cải thiện phẩn chất và thời gian tồn trữ sau thu hoạch của trái bưởi

Bảng 2: Liều lượng phân bón cho cây bưởi dựa vào năng suất thu hoạch vụ trước

(kg/cây)

Phân bón N S

Thu hoạch Vụ trước

* Thời kỳ kinh doanh cây bưởi: Bón phân Komix bột chuyên dùng cho cây ăn trái với liều lượng 6kg/cây năm, chia làm 3 lần bón:

- Sau thu hoạch quả cây bưởi bón 2kg/cây

- Trước khi cây bưởi ra hoa bón 2kg/cây

- Khi cây bưởi nuôi trái bón 2kg/cây

Ngoài ra trong thời gian trái bưởi đang phát triển phun phân bón lá Komix FT và Komix superzinc- k khoảng 5 lần/vụ trái, mỗi lần cách nhau 10 ngày liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì

f Tỉa cành tạo tán cho cây bưởi:

- Tỉa cành cây bưởi:

Hàng năm, sau khi thu hoạch quả cây bưởi, cần phải loại bỏ những cành đã mang trái ( thường rất ngắn khoảng 10- 15cm) cành sâu bệnh, cành ốm yếu, cành nằm bên trong tán cây bưởi không có khả năng mang trái, các cành đang chéo nhau, đồng thời cũng cần loại

bỏ các cành vượt trong thời kỳ đang mang trái nhằm han chế việc cạnh tranh dinh dưỡng

và sâu bệnh cho cây bưởi Chú ý: trong quá trình cắt cần phải khử trùng dụng cụ bằng nước javel hoặc cồn 90° trước khi tỉa cảnh cây bưởi

- Tạo tán cho cây bưởi:

Từ vị trí mắt ghép trở lên khoảng 50- 80cm thì bấm bỏ ngọn cảnh cây bưởi, mục đích để các mầm ngủ và các mầm bên phát triển Chọn 3 mầm khỏe, thẳng mọc từ thân chính và phát triển theo 3 hướng tương đối đồng đều là cành cấp 1 Dùng cọc tre cắm xuống đất để giữ cành bưởi cấp 1 tạo với thân chính 1 gốc 35- 40° Từ cành cấp 1 sẽ phát triển cành cấp 2 và chỉ giữ lại 2- 3 cành Cành cấp 2 phải để cách thân chính 15- 30cm và cành này cách cành kia 20- 25cm, cùng với cành cấp 1 tạo thành một gốc 30- 35° Từ cành cấp 2 sẽ hình thành những cành cấp 3, cành này không hạn chế về số lượng và chiều dài, nhưng cần loại bỏ những các chỗ cành cây bưởi mọc quá dày hoặc quá yếu Sau 2 năm cây bưởi

sẽ có bộ tán cân đối, thuận lợi trong chăm sóc, phòng ngừa sâu bệnh và thu hoạch quả cây bưởi

4 Một số phương pháp điều khiển ra hoa trên bưởi:

Trong việc thay đổi tập tính của cây phù hợp với sự mong muốn của con người có nhiều vấn đề cần phải giải quyết Nếu chúng ta muốn thay đổi chu kỳ tự nhiên của cây, việc đầu tiên là cây ăn quả phải được trồng trong điều kiện kiểm soát được, chúng ta phải tác động một số biện pháp kỹ thuật để thay đổi tập quán, chu kỳ phát triển cuả cây nhằm ngăn chặn sự sinh trưởng, phát triển dinh dưỡng Bởi vì cây không dể dàng hình thành mầm hoa khi cây đang ở giai đoạn sinh trưởng phát triển dinh dưỡng

Ở những vùng có hệ thống tưới tiêu, ngưng tưới nước tạm thời tạo khô hạn nhân tạo sẽ làm cho cây tạm dừng sinh trưởng, phát triển dinh dưỡng Việc gây "stress” cho cây ăn quả bằng các biện pháp như: khoang vỏ, xiết nước, xông khói hoặc sử dụng hoá chất sẽ gia tăng nhanh chóng hàm lượng AAB trong cây và lá, mà AAB là một chất ức chế sinh trưởng rất mạnh vì vậy sẽ ngăn chặn sự sinh trưởng, phát triển dinh dưỡng của cây, buộc chúng chuyển sang giai đoan sinh trưởng, phát triển sinh sản Mỗi biện pháp đều có những ưu và khuyết điểm của nó, tuỳ loại cây trồng, tuổi cây, tình trạng dinh dưỡng, điều kiện ngoại cảnh,…mà chúng ta áp biện pháp xử lý ra hoa thích hợp Có 3 phương pháp

xử lý ra hoa thường áp dụng trên bưởi:

a Xử lý ra hoa bằng cách tạo sự khô hạn:

Một trong những đặc điểm của cây bưởi nói chung và cây bưởi nói riêng so với những loại cây ăn trái khác là không có sự khác nhau giữa mầm chồi và mầm trái Không có sự biến chuyển của chồi trong nhiều năm mà mỗi chồi có thể phát triển trong một năm để tạo mầm hoa và sẽ mang một hay nhiều trái ở cuối cành

Cây bưởi ra hoa cần thời gian khô hạn để phân hoá mầm hoa, vì vậy ở các vườn quản lý được nước thì có thể tạo sự khô hạn để cây ra hoa đồng loạt Việc tạo khô hạn vào tháng 12-01 dương lịch sẽ thu hoạch quả vào Tết Trung Thu (khoảng tháng 7-8 dương lịch); hoặc tạo khô hạn ở tháng 3-4 dương lịch thu hoạch quả vào tết Nguyên Đán (khoảng tháng 12 dương lịch) Gặp lúc mưa thì có thể dùng tấm nylon đen che phủ chung quanh gốc cũng có thể tạo sự khô hạn để xử lý ra hoa, tuy nhiên phải tốn chi phí để mua nylon

và tỷ lệ ra hoa không cao Sau khi thu hoạch xong tiến hành vệ sinh vườn như: cắt tỉa cành già, cành sâu bệnh, làm cỏ, quét vôi gốc kế đến bón phân với liều lượng tùy thuộc vào sự sinh trưởng và tuổi cây

Cây được bón phân lần 2 trước khi tiến hành ngưng xử lý ra hoa Mực nước trong mương được khống chế ở mức thấp nhất nhưng phải trên tầng phèn tiềm tàng Thời gian tạo khô hạn từ 7 -20 ngày tuỳ thuộc vào độ ẩm của đất và tình trạng thiếu nước của bộ lá cây bưởi

mà quyết định tưới trở lại Có thể kết hợp vét sình lên khi liếp, khi sình khô, nứt nẻ thì tiến hành tưới trở lại Thông thường khi thấy triệu chứng lá xào thì bắt đầu tưới nước trở lại, mỗi ngày 2-3 lần và tưới liên tục 3 ngày Đến ngày thứ 4, tưới nước mỗi ngày/lần 7-

15 ngày sau khi tưới đợt đầu tiên cây sẽ ra hoa, thời gian này ngày tưới ngày nghĩ 10-15 ngày sau khi cây trổ hoa sẽ rụng cánh hoa (đậu quả)

Ưu điểm: cung cấp thêm dinh dưỡng cho cây bưởi nếu xiết nước có kết hợp với vét sình

Cây ra hoa tập trung và đồng loạt Thuận lợi trong chăm sóc, phòng ngừa sâu bệnh và thu hoạch Tổng thu nhập một lần bán sẽ cao hơn so với để ra hoa tự nhiên

Nhược điểm: thông qua vét sình, xác bả thực vật chưa phân huỷ hoàn toàn hoặc tầng phèn

tiềm tàng vô tình bị đưa lên liếp có thể gây độc cho cây bưởi Bộ rễ có khuynh hướng ăn sâu tìm nguồn nước trong thời gian xiết nước vì vậy bộ rễ dễ bị úng, thúi do mực thuỷ cấp cao hay tầng phèn tiếm tàng gây ra Bộ rễ suy yếu dễ bị sâu bệnh hại tấn công trong thời gian tạo khô hạn

b Lọai bỏ lá trên cành mang trái:

Sau khi thu hoạch xong cũng tiến hành vệ sinh vườn như: cắt tỉa cành già, cành sâu bệnh, làm cỏ, quét vôi gốc kế đến bón phân lần 2 (đạm thấp, lân và kali cao) với liều lượng tùy thuộc vào sự sinh trưởng và tuổi cây Khi toàn bộ lá trên cây già và không có tượt non xuất hiện thì tiến hành lặt bỏ lá trên cành mang quả (thường rất ngắn khoảng 10

- 20 cm) Cành này thường mọc ở chảng 2 hoặc chảng 3 của cây Nếu chúng ta không lải

lá thì cành này cũng sẽ mang trái sau đó nhưng muộn hơn so với phương pháp lải bỏ lá trước Chú ý bắt đầu lải lá từ cành mang trái ở vị trí gần mặt đất trước sau đó tiến dần đến

vị trí cao, nên chọn những cành già, thân và là có màu xanh đậm Tùy tình trạng sinh trường và tuổi cây mà cành này sẽ cho hoa nhanh hay chậm

Ưu điểm: kỹ thuật này đơn giản dễ làm, không tốn hoá chất để xử lý ra hoa Trái bưởi

nằm bên trong tán nên tiết kiệm được cây chống đỡ, hạn chế trái bưởi bị nám nắng Trái

ra theo vị trí mong muốn nên thuận lợi trong chăm sóc và thu hoạch

Nhược điểm: tốn công lao động trong trường hợp áp dụng vào trang trại có diện tích lớn

từ vài hecta trở lên; Khó áp dụng cho cây bưởi đã nhiều năm tuổi, cây cao trên 3 mét, già cỏi

c Xử lý ra hoa bằng cách sử dụng hoá chất:

Có thể dùng Paclobutrazol ở liều lượng 2,5g-5gr ai/ cây (tùy theo tuổi cây và đường kính của cây mà tăng giảm liều lượng) tưới xung quanh gốc hoặc phun lên cây ở nồng độ 1000-2000ppm cũng có khả năng giúp cây bưởi ra hoa Trên cây bưởi năm Roi phun Paclobutrazol nồng độ 1.000ppm, sau đó 30 ngày phun tiếp Thiourea nồng độ 0,3% sẽ giúp bưởi năm roi ra hoa đạt tỷ lệ cao (Trần văn Hâu, 2005) Trên bưởi long Cổ Cò 5 năm tuổi quét Paclobutrazol liều lượng 1 gr ai/gốc đạt tỷ lệ ra hoa 60-70% Hoặc dùng Ethrel 500ppm phun lên lá hoặc tưới gốc Trước khi xử lý hóa chất thì cây cũng được bón phân lần 2 (trước ra hoa), sau khi xử lý hóa chất cũng cần giảm dần lượng nước tưới và khi cây ra hoa thì tưới nước trở lại

Việc sử dụng hóa chất để xử lý ra hoa cho cây bưởi cần phải thận trọng vì có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến cây bưởi, nên làm thử nghiệm một vài cây ở các nồng độ từ thấp đến cao từ đó rút ra kinh nghiệm trước khi quyết định sử dụng đại trà trên vườn

Ưu điểm: cây ra hoa theo ý muốn; Ít chịu ảnh hưởng của sự tác động ẩm độ trong đất

trong thời gian xử lý; Thuận lợi trong chăm sóc, phòng ngừa sâu bệnh và thu hoạch; Tổng thu nhập một lần bán sẽ cao hơn so với để ra hoa tự nhiên

Nhược điểm: tốn chi phí mua hoá chất, công lao động khi phun hoặc tưới; Không an toàn

cho người tiêu dùng nếu hoá chất còn lưu tồn trong trái; Sử dụng hoá chất liều cao có thể làm gây hại bộ rể của cây bưởi, tiêu diệt vi sinh vật có ích trong đất, gây ô nhiễm môi trường Các yếu tố liên quan để việc xử lý ra hoa bưởi được thành công: cây phải được trồng trên mô đất cao và vườn phải có hệ thống tưới tiêu chủ động được nguồn nước trong mương khi tạo khô hạn để đất nhanh khô ráo, giúp việc cây phân hóa mầm hoa tốt hơn; Khoảng cách trồng không được quá dày sẽ gây khó khăn trong việc tạo khô hạn cho cây bưởi; thời gian tạo khô hạn phải tương đối đủ để cây phân hóa mầm hoa

+ Trước giai đoạn xử lý ra hoa, cây không được bón quá nhiều phân bón có hàm lượng N cao

+ Trong thời gian xử lý ra hoa trên cây bưởi không được mang quá nhiều trái hoặc trái đang ở các giai đoạn phát triển khác nhau

+ Cành vượt phải được tỉa bỏ thường xuyên và trên cây bưởi không có nhiều tược non Việc xử lý ra hoa trên cây bưởi không khó nếu chúng ta áp dụng đúng kỹ thuật Tuỳ từng điều kiện cụ thể mà chúng ta chọn biện pháp xử lý ra hoa tối ưu cho cây bưởi Vấn đề đặt

ra cho nhà vườn hiện nay là thời điểm xử lý ra hoa lúc nào để bán trái được giá nhất, thu lợi nhuận cao

V KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG CÂY BƯỞI:

Hình 11: Cây giống và nhà lưới Theo quy trình sản xuất cây giống cây bưởi sạch bệnh thì tất cả các công đoạn sản xuất từ việc gieo hạt gốc ghép hoặc giâm cành nhân gốc ghép, đến nuôi dưỡng gốc ghép, sản xuất cành ghép, mắt ghép, chăm sóc sau khi ghép và cả việc ghép

đều được tiến hành trong nhà lưới 2 cửa và thực hiện ở các cơ sở nhân giống có đủ

điều kiện sản xuất

 Mười điều an toàn vệ sinh nhà lưới cây giống

1 Tuân thủ các điều kiện cách ly

2 Xử lý hạt gốc ghép 10 phút trong nước nóng 56°C

3 Xử lý mắt ghép 49°C trong 10 phút

4 Cấm du nhập vật liệu không được khử trùng vào trong phạm vi vườn ươm

5 Phải có hàng rào chắn cùng với điều kiện cách ly ở lối vào (khử trùng giày dép)

6 Hạn chế khách đến thăm

7 Khử vật dụng bằng Javel hay Formol

8 Kiểm tra định kỳ và loại bỏ nguồn bệnh nếu có

9 Tăng cường biện pháp phòng như: bẫy vàng, cửa đen

10 Cung cấp cây giống có chứng nhận theo nhãn riêng cho từng cây

1 Các phương pháp nhân giống cây bưởi theo truyền thống:

Bao gồm các phương pháp: Gieo hạt; giâm cành, chiết cành và ghép cành

a Phương pháp gieo hat: Gieo hạt là phương pháp lấy hạt giống cho nảy mầm thành cây con Hạt giống được thu từ quả đã chín thuần thục, chọn hạt mẩy,

không sâu bệnh đem rửa sạch, hong khô ở chỗ mát rồi gieo ngay Thường gieo

vào tháng 10-11

Gieo ươm hạt trên luống đất

Đất: cày bừa kỹ, bón lót 50-70 kg phân chuồng hoai mục + 0,5-0,7 kg supe lân/100m2

, lên luống cao 10-15 cm, rộng 0,8-1,0 m, khoảng cách luống 40-50 cm

Hạt: gieo thành hàng hoặc hốc với khoảng cách thích hợp Độ sâu lấp hạt từ 1-3 cm Chăm sóc: tưới nước, nhổ cỏ, xới xáo, bón phân, phòng trừ bệnh kịp thời Bón thúc bằng nước phân chuồng pha loãng 1/10-1/15 hoặc phân vô cơ pha loãng 1%

Gieo ươm hạt trong bầu

Hạt giống phải xử lý và ủ cho nứt nanh mới tiến hành gieo

Làm bầu: 1 m3 đất + 200-300 kg phân chuồng hoai mục + 10-15 kg supe lân Gieo trực tiếp vào túi bầu tiêu chuẩn hoặc túi bầu nhỏ rồi tiến hành ra ngôi sau

Kỹ thuật chăm sóc: tiến hành tương tự như phương pháp gieo ươm hạt trên luống đất

Ưu điểm: Kỹ thuật đơn giản, dễ làm Chi phí lao động thấp, do đó giá thành cây con thấp

Hệ số nhân giống cao Tuổi thọ của cây trồng bằng hạt thường cao Cây trồng bằng hạt thường có khả năng thích ứng rộng với điều kiện ngoại cảnh

Khuyết điểm: Nhân giống bằng cách gieo hạt có nhiều khuyết điểm như cây giống

có nhiều gai, thời gian sinh trưởng dài hơn so với cây chiết hoặc ghép và cây có kích thước lớn Mặt khác một số giống cây bưởi, thuộc nhóm hạt đơn phôi và lại

là phôi hợp tử (bưởi, quýt), nên khi lấy hạt gieo sẽ có hiện tượng phân ly ở các cây con Hơn nữa có giống cho trái không có hạt hoặc có rất ít hạt Do đó, việc trồng cây bưởi bằng cách gieo hạt ngày nay trở nên rất hạn chế và cũng không nên lập vườn cây bưởi bằng cách trồng cây từ hạt

b Phương pháp giâm cành:

Nền giâm: cát khô, than bùn, xơ dừa và đất vào điều kiện giâm cành, thời vụ giâm, chủng loại giống và loại cành giâm khác nhau

Chọn cành: Cành giâm được chọn ở giữa tầng tán, chiều dài hom giâm thích hợp

từ 15-20 cm Nếu lấy vào mùa sinh trưởng nên để lại trên hom giâm từ 2-4 lá Để tăng khả năng ra rễ của cành giâm, có thể nhúng phần gốc hom giâm vào dung dịch chất điều hòa sinh trưởng như: α-NAA, IBA, IAA ở nồng độ 2000-4000 ppm trong vài giây hoặc ở nồng độ 20-40 ppm trong thời gian 10-20 phút Sau khi giâm cần tưới ướt bề mặt lá thường xuyên ở dạng phun sương để tránh thoát hơi nước gây rụng lá Khi cành giâm có một đợt lộc mới ổn định sinh trưởng và có đầy đủ rễ thì tiến hành ra ngôi và chăm sóc cây cho đến khi đạt tiêu chuẩn xuất vườn Giai đoạn từ giâm cho tới khi có rễ và lộc mới ổn định cần được tiến hành trong nhà giâm, khi ra ngôi cần chọn thời điểm có điều kiện thời tiết thuận lợi hoặc ra ngôi trong điều kiện có mái che

Hình12: Cây bưởi nhân giống bằng giâm cành

Ưu điểm: Giữ nguyên được đặc tính di truyền của cây mẹ Tạo ra cây giống sau khi trồng sớm ra hoa kết quả Thời gian nhân giống nhanh Có thề nhân giống từ nguồn vật liệu giới hạn ban đầu

Khuyết điểm: Tỷ lệ cành giâm bị chết cao Sử dụng phương pháp này đòi hỏi phải

có những trang thiết bị cần thiết để có thể khống chế được điều kiện nhiệt độ, ẩm

độ và ánh sáng trong nhà giâm

c Phương pháp chiết cành:

- Cành chiết: được lấy trên các cây mẹ sinh trưởng khoẻ, năng suất cao, ổn định

và không có sâu bệnh nguy hiểm gây hại

Hình 13: Các bước chiết cành

- Chọn cành: đường kính từ 1 – 2 cm ở tầng tán giữa và phơi ra ngoài ánh sáng, không chọn cành dưới tán và các cành vượt Dùng dao cắt khoanh vỏ với chiều dài khoanh vỏ bằng 1,5 – 2 lần đường kính gốc cành Sau khi bóc lớp vỏ ngoài, dùng dao cạo sạch phần tượng tầng đến lớp gỗ Sau 1 – 2 ngày thì tiến hành bó bầu Đất bó bầu gồm 2/3 là đất vườn hoặc đất bùn ao phơi khô, đập nhỏ + 1/3 là mùn cưa, rơm rác mục, xơ dừa… tưới ẩm, bọc bầu bằng giấy polyetylen và buộc kín hai đầu bằng lạt mềm Sau 60 – 90 ngày, tùy thuộc vào thời vụ chiết, cành chiết rễ Khi cành chiết có rễ ngắn chuyển từ màu trắng sang màu vàng ngà là có thể cắt cành chiết đưa vào vườn ươm Thời vụ chiết thích hợp cho đa số các chủng loại cây ăn quả là vụ xuân và vụ thu

Ưu nhược điểm: Chiết cành tuy dễ thực hiện, song hệ số nhân giống không cao

Dù cây chiết cành có thể có nhiều lợi thế khi trồng ở vùng có mức thuỷ cấp cao nhưng cây để lấy cành chiết trồng ỏ ngoài trời sẽ không an toàn vì các bệnh nguy hiểm có thể đã lan truyền qua cành Hơn nữa cây chiết cành không lợi dụng được tính ưu việt của gốc ghép

d Phương pháp ghép mắt: Ghép mắt với những kỹ thuật mới và quy trình nhân giống mớí khắc phục được các khuyết điểm nêu trên

Các vật liệu nhân giống bằng phương pháp ghép mắt bao gồm: gốc ghép, mắt ghép sạch bệnh, các vật liệu phụ trợ khác: nước Javel 12% clo, dây ghép, dao ghép, kéo cắt cành…

Hình 14: Sơ đồ quy trình nhân giống cây bưởi bằng phương pháp ghép

2 Kỹ thuật ghép mắt:

Hiện nay, các nước trồng cây bưởi trên thế giới sử dụng nhiều giống gốc ghép khác nhau tùy theo đất đai, khí hậu, sự tương thích của giống ghép, bệnh hại nơi trồng Tỉ lệ giữa các giống gốc ghép sản xuất trong từng năm thường thay đổi theo nhu cầu thị trường, ỏ miền Nam nhiều vườn ươm trước đây thường dùng giống cam Mật Từ năm 1995 Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam đã nhập các giống gốc ghép mới như chanh Volkamer, Poncirus Citrange, Troyer và hi ện đang sử dụng chanh Volkamer làm gốc ghép cho các giông cam, quýt, chanh, thậm chí cả những vườn bưởi Năm Roi ghép trên gốc Volkamer cũng cho thu hoạch quả tốt trong nhiều năm qua

Tuy nhiên Viện khuyến cáo nhà vườn nên sử dụng 2-3 loại gốc ghép như chanh Volkamer, Poncirus Citrange và khuynh hướng nên chọn giống gốc ghép thuộc nhóm cho hạt có tỉ lệ đa phôi cao Mỗi hạt đa phôi cỏ độ nảy mầm tốt, cỏ thể sản sinh 2 cây hoặc hơn nữa Trong số này chỉ có một cây hữu tính, nó không có những đặc điểm như cây mẹ Số cây còn lại có nguồn gốc phôi tâm nên giống hệt cây mẹ (ngoại trừ trường hợp phôi tâm đã có sự biến dị)