Nguyên tắc tôn trong tính khách quan, phát huy tính năng động chủ quan và việc vận dụng nó trong công cuộc xây dựng và phát triển tại Việt Nam

Chủ nghĩa MácLênin “là hệ thống quan điểm và học thuyết” khoa học của Mác, Ăngghen, Lênin được hình thành và phát triển trên cơ sở kế thừa những giá trị tư tưởng nhân loại và tổng kết thực tiễn thời đại; là thế giới quan, phương pháp luận phổ biến của nhận thức khoa học và thực tiễn cách mạng; là khoa học về sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng nhân dân lao động khỏi chế độ áp bức, bóc lột và tiến tới giải phóng con người. Trong đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng là hạt nhân lý luận triết học của thế giới quan khoa học MácLênin; là hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa duy vật; là hệ thống lý luận và phương pháp luận được xác lập trên cơ sở giải quyết theo quan điểm duy vật biện chứng đối với vấn đề cơ bản của triết học. Trên cơ sở phản ánh đúng đắn hiện thực khách quan trong mối liên hệ phổ biến và sự phát triển, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã cung cấp công cụ vĩ đại cho hoạt động nhận thưc khoa học và thực tiễn cách mạng. Nội dung, bản chất của chủ nghĩa duy vật biện chứng là thành tựu hoạt động thực tiễn, thành tựu tư duy khoa học của nhân loại trong quá trình phản ánh thế giới.

NGUYÊN TẮC TÔN TRỌNG KHÁCH QUAN,

PHÁT HUY TÍNH NĂNG ĐỘNG CHỦ QUAN VÀ

VIỆC VẬN DỤNG NÓ TRONG CÔNG CUỘC

XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

MỞ ĐẦU

Chủ nghĩa Mác-Lênin “là hệ thống quan điểm và học thuyết” khoa học của Mác, Ăng-ghen, Lê-nin được hình thành và phát triển trên cơ sở kế thừa những giá trị tư tưởng nhân loại và tổng kết thực tiễn thời đại; là thế giới quan, phương pháp luận phổ biến của nhận thức khoa học và thực tiễn cách mạng; là khoa học về sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng nhân dân lao động khỏi chế độ áp bức, bóc lột và tiến tới giải phóng con người Trong đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng là hạt nhân lý luận triết học của thế giới quan khoa học Mác-Lênin; là hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa duy vật; là hệ thống lý luận và phương pháp luận được xác lập trên cơ sở giải quyết theo quan điểm duy vật biện chứng đối với vấn đề cơ bản của triết học Trên cơ sở phản ánh đúng đắn hiện thực khách quan trong mối liên hệ phổ biến và sự phát triển, chủ nghĩa duy vật biện chứng đã cung cấp công cụ vĩ đại cho hoạt động nhận thưc khoa học và thực tiễn cách mạng Nội dung, bản chất của chủ nghĩa duy vật biện chứng là thành tựu hoạt động thực tiễn, thành tựu tư duy khoa học của nhân loại trong quá trình phản ánh thế giới

NỘI DUNG

1 Tìm hiểu chung

“Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”

Ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc con người; là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Theo quan điểm duy vật biện chứng: vật chất và ý thức tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động lẫn nhau thông qua hoạt động thực tiễn; trong mối quan hệ đó, vật chất giữ vai trò quyết định đối với ý thức: không bao giờ

và không ở đâu ý thức lại quyết định vật chất Trái lại, vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định nội dung và khả năng sáng tạo của ý thức; là điều kiện tiên quyết

để thực hiện ý thức; ý thức chỉ có khả năng tác động trở lại vật chất, sự tác động ấy không phải tự thân mà phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người Sức mạnh của ý thức trong sự tác động này phụ thuộc vào trình độ phản ánh của ý thức, mức độ thâm nhập của ý thức vào những người hành động, trình độ tổ chức của con người và những điều kiện vật chất, hoàn cảnh vật chất trong đó con người hành động theo định hướng của ý thức

Trên cơ sở quan điểm về bản chất vật chất của thế giới, bản chất năng động, sáng tạo của ý thức và mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, chủ nghĩa duy vật biện chứng xây dựng nên một nguyên tắc phương pháp luận cơ bản, chung nhất đối với mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người Nguyên tắc đó

là: Trong mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn đòi hỏi phải xuất phát từ thực tế

khách quan, tôn trọng khách quan đồng thời phát huy tính năng động chủ quan.

Theo nguyên tắc phương pháp luận này, mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người chỉ có thể đúng đắn, thành công và có hiệu quả khi và chỉ khi thực hiện đồng thời giữa việc xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng thực tế khách quan với phát huy tính năng động chủ quan; phát huy tính năng động chủ quan phải là trên cơ sở và trong phạm vi điều kiện khách quan, chống chủ quan duy ý chí trong nhận thức và thực tiễn

2 Ý nghĩa phương pháp luận

Xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan là xuất phát từ tính khách quan của vật chất, có thái độ tôn trọng đối với hiện thực khách quan, mà căn bản là tôn trọng quy luật, nhận thức và hành động theo qui luật; tôn trọng vai trò quyết định của đời sống vật chất đối với đời sống tinh thần của con người, của xã hội Điều đó đòi hỏi trong nhận thức và hành động con người phải xuất phát từ thực tế khách quan để xác định mục đích, đề ra đường lối, chủ trương, chính sách,

kế hoạch, biện pháp; phải lấy thực tế khách quan làm cơ sở, phương tiện; phải tìm

ra những nhân tố vật chất, tổ chức những nhân tố ấy thành lực lượng vật chất để hành động

Phát huy tính năng động chủ quan là phát huy vai trò tích cực, năng động, sáng tạo của ý thức và phát huy vai trò nhân tố con người trong việc vật chất hóa tính tích cực, năng động, sáng tạo ấy Điều này đòi hỏi con người phải tôn trọng tri thức khoa học; tích cực học tập; nghiên cứu để làm chủ tri thức khoa học và truyền

bá nó vào quần chúng để nó trở thành tri thức, niềm tin của quần chúng, hướng dẫn quần chúng hành động Mặt khác, phải tự giác tu dưỡng, rèn luyện để hình thành, củng cố nhân sinh quan cách mạng, tình cảm, nghị lực cách mạng để có sự thống nhất hữu cơ giữa tính khoa học và tính nhân văn trong định hướng hành động

Thực hiện nguyên tắc tôn trọng khách quan, phát huy tính năng động chủ quan trong nhận thức và thực tiễn đòi hỏi phải phòng chống và khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí; đó là những hành động lấy ý chí áp đặt cho thực tế, lấy ảo tưởng thay cho hiện thực, lấy ý muốn chủ quan làm chính sách, lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lược, sách lược, đây cũng phải là quá trình chống chủ nghĩa kinh nghiệm, xem thường tri thức khoa học, xem thường lý luận, bảo thủ, trì trệ, trong hoạt động nhận thức và thực tiễn

3 Vận dụng nguyên tắc “tôn trọng khách quan, phát huy tính năng động chủ quan” trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam:

Tôn trọng khách quan là tôn trọng tính khách quan của vật chất, của các quy luật tự nhiên và xã hội Điều này đòi hỏi trong hoạt động nhận thức và trong hoạt đông thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của mình

Lênin nhấn mạnh: “Không được lấy chủ quan của mình làm chính sách, không được lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lược và sách lược cách mạng Nếu chỉ xuất phát từ ý muốn chủ quan, nếu lấy ý chí áp đặt cho thực tế, lấy

ảo tưởng thay cho hiện thực thì sẽ mắc phải bệnh chủ quan duy ý chí”

Thêm vào đó, phát huy tính năng động chủ quan tức là phát huy vai trò tích cực, năng động, sáng tạo của ý thức và phát huy vai trò tích cực của nhân tố con

người trong việc sáng tạo vật chất hóa tính tích cực năng động sáng tạo ấy Bản thân ý thức tự nó không trực tiếp thay đổi được gì trong hiện thực Ý thức muốn tác động trở lại đời sống hiện thực phải bằng lực lượng vật chất, nghĩa là phải được con người thực hiện trong thực tiễn Điều ấy có nghĩa là sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động của con người được bắt đầu từ khâu nhận thức cho được quy luật khách quan, biết vận dụng quy luật khách quan, phải có ý chí, có phương pháp để tổ chức hành động

“Tôn trọng khách quan, phát huy tính năng động chủ quan” trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam được thể hiện qua các lĩnh vực sau:

3.1 Kinh tế

Trong quá trình đổi mới nền kinh tế của Việt Nam: Chuyển đổi từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp sang mô hình kinh tế thị trường

xã hội chủ nghĩa Đảng xác định: kinh tế thị trường là nền kinh tế hàng hóa phát triền ở giai đoạn cao, trong đó yếu tố “đầu vào” và “đầu ra” đều thông qua thị trường Các chủ thể kinh tế đều chịu sự tác động quy luật thị trường và thái độ ứng

xử của họ đều tìm kiếm lợi ích cho mình thông qua sự điều tiết của giá cả

Vận dụng bài học tôn trọng khách quan, phát huy tính năng động chủ quan

để thực hiện được tư duy đổi mới đó, cần phải tổ chức lực lượng vật chất để thực hiện nó Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là một kiểu tổ chức kinh tế vừa tuân theo những quy luật của kinh tế thị trường, vừa dựa trên cơ

sở và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội, thể hiện trên cả ba mặt sở hữu, tổ chức quản lý và phân phối Nói cách khác, kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh Cũng có thể nói, kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một kiểu tổ chức kinh tế của một xã hội đang trong quá trình chuyển biến từ nền kinh tế còn ở trình độ thấp sang nền kinh tế ở trình độ cao hơn hướng tới chế độ xã hội mới – xã hội chủ nghĩa Đây là nền kinh tế thị trường có tổ chức, có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa, được định hướng cao về mặt xã hội hạn chế tối đa

những khuyết tật của tính tự phát thị trường, nhằm phục vụ tốt nhất lợi ích của đại

đa số nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước

Đảng ta thực hiện chủ trương khuyến khích phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, đa dạng về sở hữu Bao gồm 5 thành phần: kinh tế nhà nước, kinh tế hợp tác xã, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế cá thể tiểu chủ Nhà nước thực hiện nhất quán chính sách kinh tế nhiều thành phần, tạo điều kiện cho mọi thành phần kinh tế có cơ hội phát triển bình đẳng trước pháp luật Trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo hoạt động trong những lĩnh vực then chốt, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, hướng dẫn, định hướng, kích thích cho các thành phần kinh tế khác phát triển nhằm mục đích chung là phát triển kinh tế xây dựng chủ nghĩa xã hội

Về cơ chế vận hành, xóa bỏ cơ chế hành chính, tập trung quan liêu, bao cấp chuyển sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước Theo đó, các doanh nghiệp, cá nhân kinh doanh có quyền tự lựa chọn mặt hàng kinh doanh (trong khuôn khổ pháp luật) mà không phải theo sự áp đặt của nhà nước như trước kia Người mua có quyền lựa chon hàng hóa, số lượng, mẫu mã theo nhu cầu và khả năng thanh toán của mình (khác với việc nhà nước phân phối định lượng bình quân trong cơ chế cũ) Hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp lấy hiệu quả kinh tế và lợi nhuận là mục tiêu quan trọng thay vì thể hiện ý chí của nhà nước Giá cả hàng hóa do thị trường quyết định phụ thuộc vào các quan hệ cung cầu, cạnh tranh Tuy nhiên, cơ chế thị trường phải đặt dưới sự quản lý vĩ mô của nhà nước nhằm đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa Bên cạnh đó, nền kinh tế nước ta cũng được chuyển từ nền kinh tế khép kín sang nền kinh tế mở cửa và hội nhập Quan hệ kinh tế được thiết lập không chủ với các nước Xã hội chủ nghĩa mà được mở rộng với tất cả các quốc gia trên thế giới trên cơ sở mối quan hệ hợp tác, cùng có lợi và tôn trọng nhau

Có thể thấy rằng, sự hình thành tư duy kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không chỉ đơn thuần là sự tìm tòi và phát kiến về mặt lý luận mà còn là

sự lựa chọn và khẳng định con đường và mộ hình phát triển trong thực tiễn mang tính cách mạng và sáng tạo của Việt Nam Mô hình kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa là mô hình tất yếu phù hợp với quy luật phát triển của thời đại và đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước

Ví dụ: Thực tiễn cho thấy, Việt Nam đang trong quá trình phát triển theo

định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng mối quan hệ với nhiều nước trên thế giới đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển đất nước Vì vậy, Việt Nam mở cửa thương mại, tham gia vào WTO năm 2006 giúp GDP bình quân đầu người tăng từ

730 USD vào năm 2006 lên 2.228 USD vào năm 2015 và đạt 2.445 USD vào năm 2016; Tham gia vào khối các nước khu vực Đông Nam Á (ASEAN) năm 1995 đưa nước ta tiến lên con đường phía trước trên con đường xây dựng nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

3.2 Chính trị:

Để lãnh đạo đất nước, giúp đất nước vượt qua khó khăn, đạt được các mục tiêu đã đề ra, Đảng – người lãnh đạo đất nước phải có một đội ngũ cán bộ có văn hóa chính trị cao, có trình độ và khả năng thực hiện các nội dung chính trị một cách văn hóa Chính vì vậy, Đảng luôn tiến hành đổi mới và chỉnh đốn Đảng, làm trong sạch đội ngũ cán bộ, đảng viên, giữ vững sự đoàn kết và uy tín của Đảng trong nhân dân Bản chất văn hóa chính trị tiền bộ cũng xa lạ với tệ nạn quan liêu, tham nhũng, xa hoa, lãng phí Tôn trọng và lắng nghe ý kiến của dân, coi trọng phản biện xã hội, mở rộng dân chủ trong tất cả các lĩnh vực, xây dựng và từng bước hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã tạo nên những tiền đề, động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp đổi mới ở nước ta ngày càng tiến triển mạnh mẽ

Ví dụ: Biện pháp phòng chống các hành vi trái pháp luật trong bộ máy cơ

quan nhà nước, điều 30, Hiến pháp 2013 quy định: “Mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân; Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, tố cáo…” Thể hiện đúng tính chất của

nguyên tắc, thể hiện: tôn trọng yếu tố quyền con người của công dân (cụ thể là

quyền khiếu nại, tố cáo), yêu cầu các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải giải quyết theo đúng pháp luật

Bên cạnh đó, tính dân chủ cũng được thể hiện rõ trong Điều 27, Hiến pháp

2013: “Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt

tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân Việc thực hiện các quyền này do luật định” Thể hiện sự tôn trọng quyền làm chủ của công dân trong

công tác bầu cử, công dân không chỉ được tham gia đóng góp ý kiến mà còn có thể tham gia trực tiếp vào công tác quản lý nhà nước thông qua quyền bầu cử, ứng cử

3.3 Văn hóa – xã hội

Sự biến đổi cơ cấu nền kinh tế thị trường đã dẫn đến dự biến đổi cơ cấu xã hội, tạo điều kiện cho sự phát triển các giai tầng trong xã hội, giải phóng sức sản xuất, đẩy mạnh phân công lao động, vị thế và vai trò của người lao động, các chủ

hộ lao động, của doanh nghiệp và doanh nhân được khẳng định Các thành phần kinh tế, các giai cấp tích cực và chủ động tham gia phát triển kinh tế Đồng thời, các chính sách xã hội được mở rộng và cải thiện dựa trên sự thay đổi về cơ cấu xã hội, tăng quyền tự chủ, đảm bảo quyền lợi cho các thành phần xã hội Nhà nước khuyến khích mọi người làm giàu chính đáng theo pháp luật Các thể chế pháp lý đảm bảo cho sự phát triển kinh tế định hướng xã hội có tăng trưởng cao đi liền với công bằng xã hội: Luật lao động, Luật đất đai, Luật đầu tư,…Chính sách xã hội không thụ động, gắn liền với chính sách kinh tế tạo ra một thể thống nhất vì mục tiêu phát triển con người và xã hội, cá nhân và cộng đồng

Con người xã hội chủ nghĩa, phát huy tính năng động chủ quan của con người xã hội chủ nghĩa kết hợp với tôn trọng khách quan là chìa khóa thành công trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Nâng cao giáo dục trong

sự nghiệp đổi mới đất nước nhằm tăng tỉ lệ lao động thông qua đào tạo, tăng lực lượng lao động có trình độ, kiến thức, kĩ năng chuyên môn vào hoạt động sản xuất, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội Mặt khác, hoạt động nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ cũng ngày càng được đẩy mạnh

Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế cũng là một trong những sự vận dụng nguyên tắc “tôn trọng khách quan, vận dụng sáng tạo” một cách mềm dẻo và linh hoạt Văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, là mục tiêu, động lực thức đẩy phát triển nền kinh tế - xã hội Góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc làm cho văn hóa đi sâu vào mọi kĩnh vực của đời sống xã hội, để các giá trị văn hóa trở thành nền tảng tinh thần bền vững của xã hội nhằm đẩy lùi

sự xâm nhập của tư tưởng văn hóa phản tiến bộ Mục tiêu xây dựng một xã hội Việt Nam “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” chính là mục tiêu giữ gìn bản sắc dân tộc Việt Nam Giữ gìn bản sắc dân tộc phải đi liền với chống lạc hậu, lỗi thời trong phong tục, tập quán, lề thói cũ, bài trừ các hủ tục lạc hậu

Ví dụ: Điều 61, Hiến pháp 2013 chỉ rõ: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; Nhà nước ưu tiên đầu tư và thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục; chăm lo giáo dục mầm non; bảo đảm giáo dục tiểu học là bắt buộc, Nhà nước không thu học phí; từng bước phổ cập giáo dục trung học; phát triển giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp; thực hiện chính sách học bổng, học phí hợp lý; Nhà nước ưu tiên phát triển giáo dục ở miền núi, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; ưu tiên sử dụng, phát triển nhân tài; tạo điều kiện để người khuyết tật và người nghèo được học văn hoá và học nghề”.

Bên cạnh đó, trong lĩnh vực đời sống văn hóa, Chỉ thị 27-CT/TƯ, ngày 12-1-1998, của Bộ Chính trị về “Thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội” ra đời trong bối cảnh nền kinh tế đất nước đang trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường đã thiết lập được một lối sống lành mạnh hơn trong cuộc sống hàng ngày của nhân dân ta, với định hướng: Lành mạnh, tiết kiệm, tránh

xa hoa, lãng phí, phiền nhiễu; chống khuynh hướng kinh doanh, vụ lợi; xóa hủ tục, bài trừ mê tín dị đoan; bảo tồn có chọn lọc, xây dựng những mô hình văn minh góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa trong việc cưới, việc tang, lễ hội Công tác quản lý và tổ chức lễ hội ngày càng đi vào nền nếp, đặc biệt là trong những năm

gần đây, không chỉ giúp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp mà còn khắc phục hạn chế, đẩy lùi hủ tục

KẾT LUẬN

Trong thời kì đổi mới của nước ta, phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Đảng ta luôn xuất phát từ thực tiễn, tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan Nhờ vận dụng đúng đắn các quy luật thông qua các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước ta mà đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân từng bước được ổn định, nâng cao, chế độ xã hội chủ nghĩa ngày càng củng cố và đất nước ta khỏi khủng hoảng kinh tế, dần có những bước chuyển biến tích cực trọng tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội