Tình hình mắc bệnh xuất huyết do vi khuẩn streptococcus spp gây ra ở cá rô phi nuôi tại hợp tác xã thủy sản núi cốc và thử nghiệm phác đồ điều trị

31Bảng 4.4: Kết quả xác định một số đặc điểm sinh vật, hóa học của chủng vi khuẩn S.agalactiae phân lập được .... Kết quả phân lập và xác định một số đặc tính sinh vật học của S.agalacti

HÀ PHONG THANH

TÌNH HÌNH MẮC BỆNH XUẤT HUYẾT

DO VI KHUẨN STREPTOCOCCUS SPP GÂY RA

Ở CÁ RÔ PHI NUÔI TẠI HỢP TÁC XÃ THỦY SẢN NÚI CỐC

VÀ THỬ NGHIỆM PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Thú y Khoa : Chăn nuôi thú y Khóa học : 2013 - 2017

THÁI NGUYÊN - 2017

HÀ PHONG THANH

TÌNH HÌNH MẮC BỆNH XUẤT HUYẾT

DO VI KHUẨN STREPTOCOCCUS SPP GÂY RA

Ở CÁ RÔ PHI NUÔI TẠI HỢP TÁC XÃ THỦY SẢN NÚI CỐC

VÀ THỬ NGHIỆM PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Thú y Lớp : K45 - TY - N02 Khoa : Chăn nuôi thú y Khóa học : 2013 - 2017

Giảng viên hướng dẫn : TS Hồ Thị Bích Ngọc

THÁI NGUYÊN - 2017

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới: Ban giám hiệu trường Đại họcNông Lâm Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa Chăn nuôi Thú y, các cán bộHTX thủy sản Núi Cốc đã tạo điều kiện thuận lợi cho em hoàn thành khóaluận đúng thời gian quy định.

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, bạn bè đã luôn động viêngiúp đỡ cho em trong thờ gian qua

Do thời gian nghiên cứu có hạn và kinh nghiệm thực tế còn hạn chế,quátrình thực hiện đề tài không tránh khỏi những sai sót vì vậy em rất mong nhậnđược sự góp ý của các thầy, các cô và các bạn để khóa luận này được hoànthiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 12 năm 2017

Sinh viên thực tập

Hà Phong Thanh

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 4.1: Tỷ lệ cá rô phi mắc và chết do xuất huyếttại HTX thủy sản

Núi Cốc 28Bảng 4.2: Tỷ lệ cá mắc và chết do xuất huyết ở các kích cỡ 29

Bảng 4.3: Kết quả phân lập vi khuẩn S.agalactiae từ mẫu bệnh phẩm

cá mắc bệnh xuất huyết tại HTX thủy sản Núi Cốc 31Bảng 4.4: Kết quả xác định một số đặc điểm sinh vật, hóa học của

chủng vi khuẩn S.agalactiae phân lập được 32

Bảng 4.5: Kết quả xác định khả năng mẫn cảm với một số kháng

sinhcủa chủng vi khuẩn S.agalactiae phân lập được 34

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Sơ đô quy trình phân lập vi khuẩn Streptococcus spp 24

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC CÁC HÌNH iii

DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT iv

MỤC LỤC v

Phần 1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu yêu cầu đề tài 2

1.2.1 Mục tiêu 2

1.2.2 Yêu cầu đề tài 2

1.3 Ý nghĩa của đề tài 3

1.3.1 Ý nghĩa khoa học 3

1.3.2.Ý nghĩa thực tiễn 3

Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 4

2.1 Cơ sở khoa học 4

2.1.1.Một số đặc điểm sinh học của cá rô phi 4

2.1.2 Bệnh xuất huyết trên cá rô phi 6

2.1.3 Hiểu biết về vi khuẩn Streptococcus agalactiae 10

2.2 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 14

2.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 14

2.2.2.Tình hình nghiên cứu trong nước 17

Phần 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

3.1.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 19

3.2 Địa điểm nghiên cứu và thời gian tiến hành 19

3.3 Nội dung nghiên cứu 19

3.3.1 Ðiều tra tình hình cá rô phi bị bệnh xuất huyết tại khu lồng nuôi HTX thủy sản Núi cốc 19

3.3.2 Nghiên cứu một số đặc tính sinh học của chủng S.agalactiae phân lập được 19

3.3.3 Nghiên cứu biện pháp phòng trị 19

3.4 Phương pháp nghiên cứu 19

3.4.1 Dụng cụ, môi trường, thiết bị 19

3.4.2 Phương pháp nghiên cứu dịch tễ 21

3.4.3 Phương pháp thu mẫu bệnh phẩm 22

3.4.4 Phương pháp nuôi cấy phân lập vi khuẩn 22

3.4.5 Phương pháp giám định các đặc tính sinh học của vi khuẩn 25

3.4.6 Phương pháp xác định khả năng mẫn cảm với kháng sinh của vi khuẩn S.agalactiae phân lập được 26

3.4.7 Xây dựng phác đồ điều trị cá rô phi mắc bệnh xuất huyết 26

3.4.8 Phương pháp xử lý số liệu 27

Phần 4.KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 28

4.1 Kết quả điều tra tỷ lệ cá rô phi mắc và chết do xuất huyết tại HTX thủy sản Núi Cốc 28

4.1.1 Kết quả điều tra cá rô phi mắc bệnh và chết do xuất huyết qua các tháng tại HTX thủy sản Núi Cốc 28

4.1.2 Kết quả điều tra cá rô phi mắc và chết do xuất huyết ở các kích cỡ 29

4.2 Kết quả phân lập và xác định một số đặc tính sinh vật học của S.agalactiae phân lập được từ cá rô phi mắc bệnh xuất huyết

30 4.2.1 Kết quả phân lập vi khuẩn S.agalactiae từ mẫu bệnh phẩm cá rô phi mắc bệnh xuất huyết 31

4.2.2 Kết quả xác định một số đặc điểm sinh vật, hóa học của chủng vi khuẩn S.agalactiae phân lập được

32 4.2.3 Kết quả xác định khả năng mẫn cảm với một số kháng sinh của chủng vi khuẩn S.agalactiae phân lập được 33

4.3 Kết quả thử nghiệm phác đồ điều trị cá rô phi bị xuất huyết 35

Phần 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 36

5.1 Kết luận 36

5.2 Đề nghị 36

TÀI LIỆU THAM KHẢO 38

Phần 1

MỞ ĐẦU 1.1.Đặt vấn đề

Cá rô phi là đối tượng được nuôi phổ biến ở nhiều quốc gia với các hìnhthức nuôi khác nhau Trong đó hình thức nuôi thâm canh với mật độ cao, sảnlượng lớn là phổ biến nhất Với những ưu điểm như cá ít bị sốc với biến đổicủa môi trường và có khả năng kháng được một số bệnh, thức ăn không đòihỏi chất lượng quá cao, giá thành sản xuất thấp nên các quốc gia đang pháttriển đặc biệt chú trọng đến phát triển nuôi loài cá này

Theo thống kê của Tổng cục Thủy sản năm 2015, tổng sản lượng cá rôphi các vùng trên cả nước là 187.800 tấn, diện tích đạt 25.748 ha và1.210.465m3 lồng nuôi, giá trị ước đạt 4.200 tỷ đồng, tương đương 200 triệuUSD, chiếm khoảng 3% giá trị nuôi trồng thủy sản Xuất khẩu cá rô phi năm

2015 hơn 27,5 triệu USD, với hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ trong khi tiêuthụ cá rô phi tại thị trường nội địa tiếp tục phát triển với khoảng 160 nghìntấn

Tuy nhiên, khi phát triển nuôi cá rô phi với mật độ cao và nuôi thâmcanh thì cũng phát hiện một số bệnh ảnh hưởng đến năng suất và chất lượngthực phẩm Qua nghiên cứu, người ta đã chỉ ra rằng bệnh ở cá rô phi chủ yếu là

do vi khuẩn, vi rút, nấm, và ký sinh trùng (Shoemaker và cs., 2008) [28] Đặc

biệt là bệnh do dovi khuẩn Streptococcus spp (liên cầu khuẩn) gây ra là

nguyên nhân gây nên thiệt hại lớn cho cá rô phi nói riêng và cá nước ngọt nóichung, làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của ngành nuôi trồng thủy sản.Theo thống kê thì liên cầu khuẩn gây bệnh trên cá chủ yếu là hai loài

Streptococcus iniae và Streptococcus agalactiae.

Ở Việt Nam năm 2009-2010, đã xảy ra dịch bệnh gây chết hàng loạt cá

rô phi nuôi thương phẩm (tới 90-100% cá trong ao), tại một số tỉnh phía BắcViệt Nam như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Quảng Ninh và Hà

Giang Đây được coi là đợt dịch lớn nhất từ trước đến nay đối với nghề nuôi

cá rô phi ở nước ta và nghiên cứu bước đầu đã xác định được đây là bệnh

Streptococcosis do liên cầu khuẩn Gram (+) Streptococcus spp gây ra

(Nguyễn Viết Khuê và cs., 2009)[4]

Xuất phát từ tình hình dịch bệnh thực tế của các nước trong khu vực

và trên thế giới, tạo điều kiện cho ngành chăn nuôi cá Rô phi trong nướcngày càng phát triển, việc nghiên cứu một cách đầy đủ về vi khuẩn

Streptococcus spp gây bệnh xuất huyết trên cá rô phi là một vấn đề cần

thiết và cấp bách Các kết quả có được từ nghiên cứu sẽ giúp hiểu rõ hơn

về vai trò gây bệnh của vi khuẩn này, từ đó giúp các nhà chăn nuôi chủđộng được các biện pháp phòng trị bệnh có hiệu quả Được sự hướng dẫntận tình của cô giáo TS Hồ Thị Bích Ngọc, chúng tôi tiến hành thực hiện đề

tài:“Tình hình mắc bệnh xuất huyết do vi khuẩn Streptococcus spp gây ra ở

cá Rô phi nuôi tại Hợp tác xã Thủy sản Núi Cốc và thử nghiệm phác đồ điều trị”.

1.2 Mục tiêu yêu cầu đề tài

1.2.2 Yêu cầu đề tài

- Xác định được tỷ lệ cá mắc và chết do bệnh xuất huyết tại địa điểmnghiên cứu, qua các tháng điều tra ở các lứa tuổi

-Tìm và phân lập được vi khuẩn Streptococcus spp từ các mẫu bệnh

phẩm thu thập được đánh giá xác định một số đặc điểm sinh vật học, hóa học

cơ bản của các chủng Streptococcus spp phân lập được từ đó đưa ra được

phác đồ điều trị phù hợp nhất.

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa khoa học

- Là công trình nghiên cứu có hệ thống về tính sinh vật, hóa học của các

chủng vi khuẩn S.agalactiae gây xuất huyết ở cá rô phi.

- Nghiên cứu đặc điểm bệnh lý, biến đổi lâm sàng, biến đổi bệnh lý của

cá rô phi mắc bệnh xuất huyết

-Kết quả của đề tài góp phần đưa tiến bộ khoa học kĩ thuật vào thực tiến sản xuất, đồng thời góp phần thêm tư liệu tham khảo cho nghiên cứu tiếp theo

- Đáp ứng nhu cầu tiễn sản xuất, nâng cao năng suất đàn cá rô phi, gópphần phát triển kinh tế trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

- Đóng góp thêm tư liệu tham khảo cho nghiên cứu và giảng dạy, cho cán bộ thú y cơ sở và người chăn nuôi

Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.1.Cơ sở khoa học

2.1.1.Một số đặc điểm sinh học của cá rô phi

2.1.1.1 Phân loại

Cá rô phi có nguồn gốc từ Châu Phi, hiện chúng được nuôi tại hơn 100quốc gia trên thế giới Dựa vào đặc điểm sinh sản và hình thái học người tachia cá rô phi thành 3 giống (Trewavas, 1983) [29]: giống Tilapia đẻ trứngbám vào giá thể; Giống Sarotherodon cá đực hay cá cái ấp trứng trong miệng;Giống Oreochromis cá cái ấp trứng trong miệng

Hiện nay trên thế giới có khoảng hơn 80 loài cá rô phi dòng cichlidaenhưng chỉ có khoảng 10 loài có giá trị kinh tế trong nuôi trồng thủy sản(Macintosh và Little, 1995) [20]

Hệ thống phân loại cá rô phi đơn tính dòng Đường nghiệp như sau:

Bộ cá vược: Perciforms

Bộ phụ: Percoidae

Họ: Cichlidae

Giống: Oreochormis

Loài: Con lai F1 giữa loài cá rô phi O Aureus (cá bố) và O Niloticus (cá

mẹ) có nguồn gốc Đài Loan

2.1.1.2 Đặc điểm hình thái

Cá rô phi đơn tính Đường nghiệp có thân hình màu hơi tím, vẩy sángbóng, có 9-12 sọc đậm song song nhau từ lưng xuống bụng Vây đuôi có màusọc đen sậm song song từ phía trên xuống phía dưới và phân bố khắp vâyđuôi Vây lưng có những sọc trắng chạy song song trên nền xám đen Viềnvây lưng và vây đuôi có màu hồng nhạt

2.1.1.3.Đặc điểm môi trường sống và tập tính dinh dưỡng

Rô phi là loài cá có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới, nên khả năng thích nghivới nhiệt độ cao tốt hơn nhiệt độ thấp Nhiệt độ thích hợp cho cá sinh trưởng,

phát triển là 25 - 30°C Rô phi là loài cá có nguồn gốc nước ngọt, nhưngchúng có khả năng sống và phát triển trong môi trường nước lợ, mặn có nồng

độ muối tới 35‰ Khả năng thích ứng với độ mặn của mỗi loài đều

khác nhau Loài O niloticus có ngưỡng muối thấp nhất và loài có ngưỡng muối cao nhất là T zillii, O aureus (Philipart và Ruwet, 1982) [24] Cá rô phi

có thể sống trong môi trường nước có hàm lượng oxy hòa tan thấp tới 1mg/lnhưng

không thể kéo dài khi hàm lượng oxy dưới0,7mg/l(Balarin và Haller, 1982)[10] Khả năng chịu Amoniac tới 2,4mg/l Cá rô phi có khả năng sống trongmôi trường nước có biên độ pH rất rộng 5 - 11, nhưng thích hợp nhất là 6,5 -8,5 Cá Rô phi chết ở khoảng dao động của pH = 3,5 hay pH > 12 sau 2 - 3giờ, theo Philipart và Ruwet (1982) [24]

Rô phi là loài cá ăn tạp, khi còn nhỏ cá ăn sinh vật phù du thủy sinh làchủ yếu, 20 ngày tuổi (17 - 18mm) cá chuyển dần sang thức ăn như cá trưởngthành Cá trưởng thành ăn mùn bã hữu cơ, tảo các loại, ấu trùng, côn trùng,sinh vật đáy, phù du sinh vật, thực vật thượng đẳng loại mềm, phân hữu cơ,…Ngoài ra, trong ao nuôi có thể cho thêm thức ăn bổ sung như cám gạo, bộtngô và cácphụ phẩm nông nghiệp khác Đặc biệt cá rô phi có thể sử dụng rấthiệu quả thức ăn công nghiệp và thức ăn tự chế biến (Balarin và Haller, 1982)[10] Đây là một đặc điểm giúp cho việc nuôi cá rô phi thâm canh đạt năngsuất cao Với những đặc điểm ưu việt đó cá rô phi được phân bố và ương nuôikhá rộng rãi trong các vùng miền của nước ta

2.1.1.4.Tốc độ sinh trưởng

Cá rô phi đơn tính dòng Đường Nghiệp có tốc độ tăng trưởng trung bìnhcao khoảng 125-142g/con/tháng, gấp 1,4 -1,6 lần rô phi đơn tính dòng Gift,năng suất đạt khoảng 20 tấn/ha Có thời gian nuôi ngắn, hệ số tiêu tốn thức ănthấp, ít bị phân đàn thuận lợi cho quá trình chăm sóc, quản lý và thu hoạch

Sự sinh trưởng của cá rô phi mang tính đặc trưng của loài, các loài rô

phi khác nhau có tốc độ sinh trưởng khác nhau Loài O niloticus có tốc độ

tăng trưởng nhanh và vượt trội so với loài O mossambicus (Nguyễn Văn Hảo

và cs., 2009) [2] Cá rô phi loài O niloticus có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất sau đó đến O galilaeus và O aureus (Lowe - McConnell, 1982) [19].

2.1.2.Bệnh xuất huyết trên cá rô phi

Bệnh do vi khuẩn Steptococcus spp.gây ra không chỉ trên cá rô mà còn

trên nhiều loài cá từ nước ngọt như cá trắm cỏ, cá tra, basa, đến các loài cánước lợ như cá bớp và các loài cá nước mặn như cá song, cá chẽm, cá giò và

cá hồng mỹ

Ở Việt Nam, dịch bệnh hường xảy ra với tỉ lệ cá chết rất cao vào cáctháng cuối xuân - đầu hè và cuối hè - đầu thu Tại các thời điểm khác trongnăm cá chết rải rác, ngoại trừ những tháng mùa đông lúc nhiệt độ nướcxuống thấp nhất ở các nước ôn đới không thấy xuất hiện bệnh Về độ tuổi

cá thường có bệnh, hầu hết các báo cáo đề cập bệnh xảy ra trong giai đoạnnuôi thương phẩm

Cá bị bệnh thường có các triệu chứng như cá bơi lờ đờ, mất định hướng,trướng bụng, xuất huyết, lồi mắt, sưng ruột, các cơ quan nội tạng như gan,thận, lá lách bạc màu hoặc xuất huyết, sưng to Đặc biệt vi khuẩn tấn côngniêm mạc mắt và não cá làm cho cá bơi không định hướng và có dấu hiệu tổnthương thần kinh Bệnh thường xảy ra vào mùa hè đặc biệt khi khi nhiệt độnước cao Đối với mùa đông và mùa xuân, mật độ vi khuẩn thường thấp vàkhông đủ ngưỡng gây bệnh Tác nhân gây bệnh quan trọng trên cá rô phithường là vi khuẩn, virus hoặc protozoa trong đó đáng chú ý nhất là bệnh do

vi khuẩn mà đặc biệt là Streptococcus agalactiae và Streptococus iniae.

Vi khuẩn Streptococus iniae và Streptococus agalactiae có thể tồn tại

ngoài môi trường quanh năm Vi khuẩn gây bệnh có thể phân lập được từnguồn đất, chất hữu cơ lắng tụ, chất nhầy của cá Vi khuẩn phát triển của ở37°C và độ mặn 37‰,có khả năng sống sót tốt trong nước ao và bùn đáy từ 3

- 5 ngày ở hai mức nhiệt độ 25°Cvà 30°C

* Triệu chứng và bệnh tích của cá rô phi khi nhiễm Streptoccocus spp.

- Triệu chứng:

Hành vi bất thường: Cá bị bệnh có triệu chứng chung khá điển hình trênnhiều loài Do vi khuẩn gây bệnh có hướng tấn công vào hệ thống thần kinhtrung ương của cá nên cá bị bệnh sẽ có biểu hiện bị hôn mê và mất phươnghướng, cá bơi lờ đờ hay mất định hướng gần mặt nước Những tổn thươngmắt có thể gặp như viêm mắt hoặc lồi mắt, chảy máu mắt Tuy nhiên, khôngphải con cá nào bị bệnh cũng bịnhững tổn thương về mắt

Các ổ áp-xe: Những con cá bị nhiễm bệnh do vi khuẩn Streptococcus spp.thường thấy những vết áp-xe có đường kính từ 2-3mm và những vết loét

này nhanh chóng vỡ ra tạo thành những vết lở loét xuất huyết không lành.Những vết áp-xe lớn hơn có thể gặp thấy ở vây ngực và phần đuôi của cá vànhững vết áp-xe đó có chứa vật chất như mủ ở bên trong

Xuất huyết ở da: Bệnh do vi khuẩn Streptococcus spp là nguyên nhân

gây xuất huyết bên ngoài da Nhìn chung các điểm xuất huyết thườngđượcnhìn thấy ở quanh miệng cá hoặc ở các gốc vây Đôi khi cũng có thểquan sát thấy nhữngvùng da hơi đỏ xung quanh hậu môn hoặc lỗ sinh dục củacá

Dịch cổ trướng: Sự có mặt của dịch chất lỏng trong bụng của cá là dấuhiệu của dịch bệnh ở thời kỳ cấp tính Bên ngoài cá có biểu hiện bị trướngbụng Dịch này có thể được nhìn thấy chảy ra từ hậu môn của cá

- Bệnh tích:

Cá bỏ ăn: Nhìn chung không có sự hiện diện của thức ăn khô trong dạdày hoặc ruột của những con cá bị bệnh Tuy nhiên trong các aonuôi cáthương phẩm khi cá bị bệnh ở giai đoạn đầu bệnh mới bùng phát cá vẫn có thể

ăn bằng cách lọc thức ăn Khi ruột và dạ dày của cá trống rỗng thức ăn thì sẽquan sát thấy túi mật rất to, đó là đặc trưng của sự vắng mặt hoạt động tiêuhóa trong cơ thể

Nhiễm trùng máu: Trong giai đoạn cấp tính của bệnh vi khuẩn nhanh

chóng đi đến hệ thống máu và lan toả đến tất cả các cơ quan nội tạng Nhữngdấu hiệu lâm sàng chính liên quan đến sự nhiễm trùng máu là sự xuất huyết,viêm gan, thận, lá lách, tim, mắt và ống ruột Lá lách thường mở rộng ra(trương và sưng nhẹ).

Viêm màng bụng: Khi cá bị nhiễm bệnh nặng có sự dính nhau của các cơquan nội tạng với màng trong khoang bụng của cá Hơn nữa lúc này sự hiệndiện của các tơ huyết (fibrinous) có thể được quan sát thấy trong màng ởkhoang bụng của cá

Ngoài ra khi cá bị nhiễm bệnh nặng, bệnh còn kết hợp với những vikhuẩn cơ hội khác gây bệnh cho cá có sẵn trong môi trường như vi khuẩn

Aeromonas spp ở nước ngọt hay vi khuẩn Vibrio spp ở nước lợ.

- Sự phân bố và lan truyền của bệnh

Dịch bệnh thường xảy ra khi cá nuôi tiếp xúc với sự căng thẳng (stress)khi nhiệt độ nước tăng, lượng oxy trong nước thấp dưới mức cho phép hoặc

cá bị nuôi ở mật độ cao trong thời gian dài

Về mặt lý thuyết thì bệnh lây nhiễm cho cá ở mọi lứa tuổi, kích cỡ.Tuy nhiên cá có kích thước lớn (từ 100g đến cỡ thư ơng phẩm) dễ bị mắcbệnh hơn cả

Bệnh ở giai đoạn cấp tính với đỉnh điểm tử vong trong khoảng từ 2 - 3tuần khi nhiệt độ nước cao Tuy nhiên bệnh cũng có thể ở giai đoạn mãn tínhkhi nhiệt độ nước thấp có thể làm giảm tỷ lệ chết

Bệnh lây lan theo chiều ngang từ cá với cá (cá khoẻ ăn cá bị bệnh, ăn thịtlẫn nhau, do vết thương trên da ) và cũng có thể lây truyền từ môi trườngđến cá

- Cơ chế lây nhiễm của vi khuẩn Streptoccocus spp.

Streptococcus spp cho ra ngoại độc tố, phá hỏng các khí quan trong cơ

thể cá, dẫn đến làm cho cá bị rối loạn chức năng như khi vi khuẩn tấn côngvào hệ thống thần kinh trung ương của cá làm cá có biểu hiện bị hôn mê và

mất phương hướng Do vậy khi chữa bệnh không chỉ diệt mầm bệnh mà đồngthời phải dùng thuốc để giải các độc tố hoặc nâng cao khả năng tự giải độctrong cơ thể vật nuôi.

Streptococcus spp trực tiếp phá hỏng hệ thống máu, gây nên hiện tượng

cá bị xuất huyết toàn thân, hiện tượng này đối với vật nuôi rất quan trọng, ảnhhưởng đến toàn thân vật nuôi, khí quan và hệ thống máu bị tổn hại, lúc đóbệnh rất khó chữa

Hiện nay chưa có bất kỳ loại vaccine phòng bệnh Streptococcosis gây

bệnh trên cá rô phi được nghiên cứu và ứng dụng vào sản xuất tại Việt Nam

Vì vậy, việc phân lập và xác định đặc tính sinh học của Streptococcus spp.

làcần thiết để giúp cho việc nghiên cứu và sản xuất vaccine phòng bệnh

Streptococcosis trên cá rô phi nuôi tại Việt Nam là rất cần thiết.

Phòng bệnh do Streptococcus spp gây ra trên cá

Chủ yếu là phương pháp phòng bệnh chung, phương pháp phòng bệnhđặc hiệu chưa thật sựhiệu quả

vụ nuôi, định kỳ 15 - 20 ngày bón vôi với liều lượng 2 - 3 kg/100 m² Kiểmsoát lượng phân động vật bón xuống ao đặc biệt là những ngày trời nắngnóng Cần có biện pháp bảo đảm hàm lượng ôxy hòa tan, đặc biệt vào nhữngngày thời tiết bất thường, đứng gió

Hạn chế lấy nước từ ngoài vào hệ thống nuôi cá rô phi khi vùng nuôi xảy

ra dịch Ương nuôi với mật độ thích hợp Hạn chế hoạt động đánh bắt, kéo

lưới, làm xây xát, tổn thương cá.

Bổ sung vitamin C, vitamin tổng hợp cho cá với liều lượng 30 mg/kgthức ăn, một tuần/lần Ngoài ra có thể sử dụng tỏi tươi, xay nhuyễn với liềulượng 3 - 5 g /kg thức ăn, 1 tuần/lần

-Điều trị bệnh do Streptococcus spp gây ra:

Việc lựa chọn kháng sinh thích hợp để điều trị bệnh do S.agalactiae gây

ra phải dựa trên một số tiêu chí như khả năng mẫn cảm với kháng sinh của

các chủng S.agalactiae phân lập được, dạng nhiễm trùng, serotype của vi

khuẩn, đường đưa thuốc Khả năng mẫn cảm của vi khuẩn với kháng sinh làkhác nhau Trước hết là điều trị hỗ trợ với các biện pháp hồi sức tích cực,bệnh do vi khuẩn gây ra nên kháng sinh vẫn là thuốc điều trị đặc hiệu

Bệnh được chữa trị trong giai đoạn đầu phát hiện bệnh bằng kháng sinhkết hợp với xử lý môi trường nước nuôi

Một số loại kháng sinh có thể sử dụng để trị bệnh xuất huyết trên cá rô phi:

Cá thịt xử lý bằng phương pháp trộn Sulphamid với thức ăn, liều lượng

150 - 200 mg/kg cá/ngày Thuốc phối chế KN-O4-12 liều dùng 2 - 4 g/kgcá/ngày

Sử dụng thuốc để trị bệnh cho cá liên tục trong khoảng 5 - 7 ngày Riêngđối với kháng sinh từ ngày thứ 3 trở đi, liều lượng có thể giảm 1/3 - 1/2 lượngthuốc kháng sinh

Trong thời gian điều trị bệnh lượng thức ăn giảm còn khoảng 1/2 - 2/3lượng thức ăn thông thường Sau khi điều trị bệnh bằng kháng sinh có thể sửdụng một số loại men vi sinh để ổn định vi khuẩn đường ruột cho cá

2.1.3 Hiểu biết về vi khuẩn Streptococcus agalactiae

Các đặc tính sinh học của vi khuẩn Streptococcus agalactiae

S.agalactiaelà vi khuẩn Gram dương, hình cầu kết chuỗi, không di

động,không gây tan huyết, âm tính với phản ứng Oxidase và Catalase

S.agalactiae là những vi sinh vật hiện diện phổ biến trong cơ thể tất cả

các loài động vật bao gồm cả con người Chúng bao gồm nhiều chủng loài

nhưng không giới hạn cụ thể về vật chủ S.agalactiae phổ biến rộng rãi trong

quần thể cá Thông tin điều tra của Nguyễn Thị Thúy Hằng và Đỗ Thị Hòa,

(2015) [3], thể hiện bệnh Streptococcosis thường xảy ra ở cỡ cá từ 100 - 300g,

cá nhỏ < 100g và > 300g ít chịu tác hại của bệnh Kết quả này mâu thuẫn với

của kết quả của Intervet (2006) [17], theo Intervet bệnh streptococcosis

thường gây bệnh trên cá rô phi có khối lượng từ 100g - 1kg.Triệu trứng, bệnhtích điển hình của bệnh bao gồm: bơi lội lờ đờ trên mặt nước, phản ứng chậmvới tiếng động, bắt mồi kém, mắt đục và lồi, có hiện tượng xuất huyết ở cácgốc vây hay trên toàn bộ bề mặt cơ thể, giải phẫu xoang bụng thấy có chứanhiều dịch, gan, thận nhợt nhạt, nhũn

* Hình thái, kích thước và đặc tính nuôi cấy:

Vi khuẩn S.agalactiae thuộc giống Streptococcus, họ Streptococcaceae,

bộ Lactobacillales,lớp Bacilli S.agalactiae là vi khuẩn Gram dương, hình cầu

hoặc hình trứng đường kính nhỏ hơn 1μm, vi khuẩn trong máu thường có kíchthước lớn hơn trong mô và các tổ chức khác, kết thành chuỗi hoặc tập trungthành từng đám Chiềudài của chuỗi tuỳ thuộc vào điều kiện môi trường Vikhuẩn thuộc nhóm yếm khí tùy tiện, không di động,không sinh nha bào

Vi khuẩn gây bệnh phát triển tốt trên môi trường có huyết thanh và máu.-Môi trường nước thịt: Vi khuẩn hình thành hạt hoặc những bông, rồilắng xuống đáy ống Sau 2 giờ nuôi cấy môi trường trong, đáy ống có cặn.-Môi trường thạch thường: Vi khuẩn hình thành khuẩn lạc dạng S, khuẩnlạc nhỏ, tròn, lồi, bóng, màu hơi xám

- Trên môi trường đặc: Có thể quan sát thấy khuẩn lạc sau 24 giờ nuôicấy với kích thước khoảng 1 - 2 mm Sau 72 giờ thì kích thước khuẩn lạc lớnnhất, có thể đạt tới 3 - 4 mm Nếu được nuôi trong điều kiện có 5 - 10% CO2thì khuẩn lạc sẽ phát triển nhanh hơn và rộng hơn Khuẩn lạc thường tạo chấtnhầy mạnh, độ nhầy càng rõ và tăngnếu như vi khuẩn được nuôi cấy vài giờ

vào môi trường nước thịt có bổ sung huyết thanh trước khi cấy sang môitrường đặc hoặc thạch máu Dạng khuẩn lạc trên môi trường thạch thườngnhỏ và khô hơn trên môi trường có bổ sung dinh dưỡng.

-Trên môi trường thạch máu: Vi khuẩn hình thành khuẩn lạc tròn, gọn,hơi vồng, sáng trắng, mịn, dung huyết sau 24 giờ nuôi cấy Có thể quan sátcác kiểu dung huyết gồm:

+ Dung huyết kiểu �: Bao quanh khuẩn lạc là một vùng tan máu hoàntoàn, trong suốt, có bờ rõ rang do Hemoglobin được phân hủy hoàn toàn

+ Dung huyết kiểu� (hay còn gọi là không dung huyết): Không làm biếnđổi thạch máu

-Trên môi trường MacConkey: Vi khuẩn mọc tốt, sau 24 giờ nuôi cấy,hình thành các khuẩn lạc nhỏ bằng đầu đinh ghim

Theo Phạm Hồng Quân và cs.(2013) [6] đã tiến hành nghiên cứu một số

đặc tính sinh học của vi khuẩn Streptococcus spp gây bệnh xuất huyết ở cá

Rô phi nuôi tại một số tỉnh phía bắc Việt Nam và cho kết quả như sau:

Trên môi trường thạch máu: sau 24 giờ nuôi cấy, trên đĩa thạch mọc lênkhuẩn lạc màu trắng sữa, tròn, rìa đều, tâm hơi đậm, khuẩn lạc tạo vòng dunghuyết beta hoặc gamma nhỏ, trong suốt, rìa không rõ

Trên thạch máu, ta có thể quan sát 2 dạng dung huyết (tiêu huyết):

+ Dung huyết β: quanh khuẩn lạc là một vòng trong suốt đường kính 2-4

mm Đây là hiện tượng dung huyết hoàn toàn, không còn hồng cầu quanhkhuẩn lạc

+ Dung huyết γ: không có vòng sáng quanh khuẩn lạc, hồng cầu không tan Trên môi trường BHIA (Brain Heart Infusion Agar): nuôi ở nhiệt

độ 28

- 30ºC trong 24 giờ, xác định được đa số các khuẩn lạc mọc trên đĩa thạchBHIA đều có hình tròn, rìa đều, bóng, lồi thấp, tâm hơi đậm, đường kính từ0,5 - 0,7 mm

*Sức đề kháng của vi khuẩn S.agalactiae

Khả năng phát triển ở các mức nhiệt độ khác nhau:

Vi khuẩn có khả năng phát triển ở nhiệt độ từ 20-37°C Tuy nhiên, ởnhiệt độ 20-25°C vi khuẩn thường phát triển chậm, kích thước khuẩn lạcthường <0,5 mm sau 24h nuôi cấy Ở mức 28°C kích thước khuẩn lạc thường

từ 1-1,5mm sau 24h nuôi cấy Ở 30°C, 33°C và 37°C kích thước khuẩn lạc cóthể đạt từ 1,5-3mm, vi khuẩn không có khả năng phát triển ở 45°C

Khả năng tồn lưu của vi khuẩn S agalactiae:trong môi trường nước ao,

bùn đáy

Vi khuẩn S agalactiae có khả năng sống sót sót tốt trong nước ao và bùnđáy từ 3-5 ngày ở hai mức nhiệt độ 25°C và 30°C

Khả năng sống sót ở các độ pH khác nhau của nước vôi:

Kết quả thí nghiệm ở 3 mức pH của nước vôi cho thấy giá trị pH=9,5 vàpH=10,5 không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn sau 15 và 30 phút Ở mứcpH=12 sau 30 phút có thể ức chế và tiêu diệt vi khuẩn tốt Vi khuẩn khôngcòn khả năng phát triển hoặc phát triển yếu trên môi trường tổng hợp (ĐồngThanh Hà và cs., 2010) [1]

Nghiên cứu về sinh thái học của vi khuẩn Streptococcus agalactiae phân

lập từ cá rô phi bị bệnh tại miền Bắc Việt Nam cho thấy vi khuẩn này có thểphát triển tốt ở nhiệt độ cao, nhiệt độ tối ưu là 30-37°C, phát triển chậm ở

nhiệt độ thấp 20-25°C Đây là bằng chứng để khẳng định Streptococcosis là

bệnh của cá rô phi vào mùa có nhiệt độ cao Mặt khác, khả năng phát triển tốt

của S agalactiae ở nhiệt độ 37°C được xem là yếu tố nguy cơ về vệ sinh an toàn thực phẩm Streptococcus agalactiae đã được biết đến là tác nhân gây

bệnh viêm não ở cá, chứng viêm vú ở bò và bệnh viêm màng não ở trẻ sơ

sinh Ngoài ra, S agalactiae còn có khả năng gây bệnh trên nhiều loài vật chủ

khác như như chó, mèo, gà, ngựa, khỉ, lạc đà, ếch, chuột (Evans và cs., 2006[13]; Pereira và cs., 2010 [23])

*Đặc tính sinh học

Vi khuẩn S.agalactiae có khả năng lên men đường trehalose.

Vi khuẩn không lên men các loại đường ribose, arabinose, sorbitol,mannitol, dextrose và xylose

Các phản ứng Oxydase, Catalase: Âm tính (Phạm Hồng Quân và cs.,2013) [6]

Vi khuẩn S.agalactiae không có khả năng di động

*Khả năng đề kháng với kháng sinh

- Theo báo cáo của Phạm Hồng Quân và cs (2013) [6]; Nguyễn ThịThúy Hằng và Đỗ Thị Hòa, (2015) [3] khi kiểm tra khả năng mẫn cảm với

kháng sinh của các chủng vi khuẩn Streptococcus phân lập được cho thấy số

chủng mẫn cảm với Doxycyline và Enrofroxacine là 100%(52/52 mẫu thử)

Tỉ lệ mẫn cảm với Erythromycine chỉ có 11,54 % và kháng hoàn toàn các loạikháng sinh như Amoxicillin, Rifampin, Sulfamethoxazol/Trimethoxazol(52/52 mẫu thử) Tỉ lệ vi khuẩn kháng với Ampicillin đạt tới 94,23% (49/52mẫu thử), kháng Streptomicine là 42,31 %(22/52 mẫu thử)

2.2 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

2.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Cá Rô phi là một trong những đối tượng nuôi thủy sản nước ngọt chủyếutrên thế giới và ở Việt Nam Theo Macintosh và Little (1995) [20] thế giới

có khoảng 80 loài cá rô phi khác nhau trong đó có 10 loài đang được nuôi

trong các hệ thống khác nhau Loài nuôi chủ yếu đó là Oreochromis niloticus

với tổng sản lượng năm 2014 đạt 4,67 triệu tấn (FAO, 2014) [15] Theo Sayed (2006) [3] nghề nuôi cá rô phi ngày càng mở rộng và phát triển do cónhững ưu điểm như nhanh lớn, có khả năng nuôi với mật độ cao, chất lượngthịt ngon và sức chống chịu tốt với các điều kiện môi trường khác nhau Tuynhiên cùng với sự phát triển của các hìnhthức nuôi mới với mật độ cao nhưnuôi công nghiệp và nuôi thâm canh thì cá rô phi cũng dễ bị nhiễm một số tác

El-nhân gây bệnh như vi rút, vi khuẩn, ký sinh trùng và nấm (Shoemaker và cs.,2008) [28].

Trước đây, cá rô phi đã được xem là có khả năng đề kháng tốt với vikhuẩn, ký sinh trùng, nấm và virus so với các loài cá khác trong cùng môitrường nuôi Tuy nhiên trong thời gian gần đây, cá Rô phi đã được tìm thấy làmẫn cảm với cả vi khuẩn và ký sinh trùng Các tác nhân gây bệnh phổ biếncho cá rô phi bao gồm Streptococcus spp.,Flavobacterium columnare,Aeromonas hydrophyla, Edwarsiella tarda, Ichthyophitirius multifillis, Tricodhinasp.,Gyrodactylus niloticus (Klesius và cs., 2008) [18].

Điều quan trọng cần lưu ý rằng nhiễm liên cầu khuẩn đã trở thành một vấn đề

lớn trong nuôi cá rô phi và gây thiệt hại kinh tế nặng nề Streptococcus iniae và Streptococcus agalactiae là những loài vi khuẩn chính ảnh hưởng

đến việc sản xuất cá rô phi trên thế giới (Evan và cs., 2006) [4]

Vi khuẩn gây bệnh Streptococcus gây bệnh trên cá rô phi bao gồm hailoài chính đó là Streptococcus iniae và Streptococcus agalactiae Đây là

nhóm liên cầu khuẩn gram dương là tác nhân gây bệnh chính trên các hệthống nuôi cá rô phi thâm canh và gây thiệt hại lớn cho nghề này trên toànthếgiới (Perera và cs., 1994) [22]

Theo nghiên cứu của tác giả Yuasa và cs (2005) [30] dịch bệnh trên cá

rô phi nuôi ở Thái Lan được quan sát thấy ở các lồng nuôi trên sông Mekongtại thành phố Mukudahan tháng 5 năm 2001 Sau hai tuần bị nhiễm bệnh tỉ lệ

cá bị chết do dịch bệnh vào khoảng 40-60% Dấu hiệu điển hình của cá bịbệnh là chướng bụng, trong xoang bụng chứadịch và hậu môn bị sưng Trongnăm 2002 và 2003, tại thành phố Lubuk Linggau, miền Nam Sumatra,Indonesia cá rô phi nuôi lồng cũng đã xuất hiện hiện tượng cá bị chết với dấuhiệu bệnh lý hai mắt đục và đổi màu Vi khuẩn phân lập từ bộ não và các cơquan khác của cá rô phi bị ảnh hưởng từ Thái Lan và Indonesia đã được xác

định là Streptococcus agalactiae và Streptococcus iniae.

Cũng theo tác giả Yuasa và cs., (2005) [30] Ở Malaysia trong năm 2005tại một số hồ chứa ghi nhận hiện tượng cá rô phi nuôi lồng bị chết kết quả thumẫu đã phân lập được vi khuẩn từ các cơ quan Đặc biệt là mẫu thu ở mắt,

thận, não Trong đó vi khuẩn S agalactiaechiếm 70% tổng số loài vi khuẩn Streptococcus được xác định, 30% còn lại là Leuconostoc spp và S constellatus Các dấu hiệu điển hình quan sát được bao gồm cá bơi lội không

bình thường và bỏ ăn Hầu như tất cả các cá rô phi bị bệnh mắt như đục giácmạc hoặc tối màu, mắt bị lồi hoặc xẹp

Streptococcus agalactiae ngày càng được phát hiện và khẳng định

lànguyên nhân gây bệnh cho cá, đặc biệt là cá nước ngọt (Plumb, 1999 [25];Pretto-Giordano và cs., 2010[26]) Những năm gần đây rất nhiều đợt dịch

bệnh do nhiễm Streptococcus agalactiae đã được ghi nhận ở nhiều trang trại

nuôi cá rô phi đặc biệt là cá trang trại ở Châu Á (Musa và cs., 2009; Suanyuk

và cs., 2005)

Từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2009 bệnh Streptococcosis trên cá rô phi

đã bùng phát tại bốn tỉnh Guangdong, Guangxi, Hainan and Fujian nơi chiếm

tới 90% sản lượng nuôi đối tượng này tại Trung Quốc Bệnh Streptococcosis

không chỉ xảy ra tại nơi có sản lượng nuôi cá rô phi lớn nhất thế giới (1.1triệu tấn năm 2009) Tại Thái Lan theo (Wongtavatchai và Maisak, 2008) [32]

tỷ lệ Streptococcus agalactiae trên Streptococcus iniae là 112/8 ở cá rô phi vằn (Oreochromis nilotica), nghiên cứu về dịch tễ học cho kết quả là Streptococcus agalactiae chiếm 82% và Streptococcus iniae 18% trong tổng

số 500 mẫu phân lậptừ 13 nước Châu Á và Châu Mỹ La Tinh trong 8 năm

(Sheehan và cs., 2009) [27] Trên cá rô phi đỏ (Oreochromis spp) các kết quả

đã nghiên cứu của Hernandez và cs., 2009[16], Mian và cs., 2009[21] vàZamri-saad và cs., 2010 [31]đều kết luận tác nhân chính gây bệnh

Streptococcosis là Streptococcus agalactia.Theo Bromage và cs., 1999 [11] vi khuẩn gây bệnh Streptococus iniae có thể do cá bị bệnh qua khỏi đợt dịch thải

ra ngoài môi trường Do vi khuẩn gây bệnh Streptococcosis thích hợp với

điều kiện nhiệt độ cao nên vào mùa đông rất ít khi phân lập được các loài vikhuẩn này

2.2.2.Tình hình nghiên cứu trong nước

Theo thống kê FAO (2014) [15], năm 2014 sản lượng cá rô phi

(Oreochromis spp) của Việt Nam đạt 171.360 tấn Trong nhóm cá nước ngọt,

có hai loài có khả năng nuôi với số lượng lớn phục vụ chế biến xuất khẩu là

cá tra và cá rô phi Theo Tổng cục Thủy sản năm 2015, tổng sản lượng cá rôphi các vùng trên cả nước là 187.800 tấn, diện tích đạt 25.748 ha và1.210.465m3 lồng nuôi, giá trị ước đạt 4.200 tỷ đồng, tương đương 200 triệuUSD, chiếm khoảng 3% giá trị nuôi trồng thủy sản Xuất khẩu cá rô phi năm

2015 hơn 27,5 triệu USD, với hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, tăng nhẹ sovới năm 2014 Ba nước nhập khẩu cá rô phi Việt Nam lớn nhất là Mỹ (trên 6triệu USD), Tây Ban Nha (trên 3 triệu USD), và Colombia (trên 3 triệu USD).Tiêu thụ cá rô phi tại thị trường nội địa tiếp tục phát triển với khoảng 160nghìn tấn (năm 2015) Như vậy, có thể khẳng định cá rô phi là đối tượng cánước ngọt có tiềm năng phát triển với sản lượng lớn cho chế biến xuất khẩu

và tiêu thụ nội địa quan trọng của Việt Nam

Năm 2009 và gần đây nhất là năm 2016, dịch bệnh gây chết hàng loạt cá

rô phi nuôi thương phẩm tại một số tỉnh Miền Bắc Việt Nam Đây được coi làđợt dịch bệnh lớn nhất kể từ trước đếnnay đối với nghề nuôi cá rô phi ở nước

ta Bước đầu, nguyên nhân gây chết đã được xác định đó chính là bệnh

Streptococcosis do vi khuẩn Gram (+), Streptococus spp gây ra.

Ở Việt Nam rất nhiều loài cá bị nhiễm vi khuẩn Streptococus spp từ

nước ngọt như cá rô phi, cá trắm cỏ, cá tra, basa, đến các loài cá nước lợ như

cá bớp và cácloài cá nước mặn như cá song, cá chẽm, cá giò và cá hồng mỹ.Bệnh thường xảy ra vào mùa hè đặc biệt khi khi nhiệt độ nước cao Đốivới mùa đông và mùa xuân, mật độ vi khuẩn thường thấp và không đủ