Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản) (LV thạc sĩ)

Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)Đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểu thuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)

Hà Nội, 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-LÊ THỊ TÂM

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ LƯU SƠN MINH

(QUA TIỂU THUYẾTTRẦN KHÁNH DƯVÀTRẦN QUỐC TOẢN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-LÊ THỊ TÂM

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ LƯU SƠN MINH

(QUA TIỂU THUYẾTTRẦN KHÁNH DƯVÀTRẦN QUỐC TOẢN)

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS ĐỖ HẢI NINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôixincamđoanđâylàcôngtrìnhnghiêncứucủariêngtôi.Cácsốliệu, kết quả nêu trong luậnvăn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nàokhác

Cáckếtquả,sốliệudotácgiảtrựctiếpnghiêncứu,thuthập,thốngkêvà xử lý Các nguồn dữliệu khác được tác giả sử dụng trong luận văn đều ghi nguồn trích dẫn và xuấtxứ

Tác giả

Lê Thị Tâm

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, Tôi xin chân thành cảm ơn đến toàn thể quý Thầy, Cô của Học việnkhoa học xã hội đã trang bị cho tôi những kiến thức quý báu trong thời gian tôitheo học tại Học viện

Tôi xintrântrọngcảm ơnTS.Đỗ Hải Ninh đã cho tôinhiều kiến thứcthiếtthựcvàhướngdẫnkhoahọccủaluậnvăn.Côđãluôntậntìnhhướngdẫn,

địnhhướngvàgópýgiúpchotôihoànthànhluậnvănnày

Tiếptheo,Tôixinchânthànhcảmơnngườithân,giađình,nhữngngười bạn, đồng nghiệp

đã luôn động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiêncứu

Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến tất cả mọi người!

Tác giả

Lê Thị Tâm

MỤC LỤC

MỞĐẦU 1

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAMĐƯƠNG ĐẠI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LƯU SƠN MINH11 1.1 Khái quátvề tiểuthuyếtlịch sử ViệtNamđươngđại 11

1.2 Hành trình sáng táccủaLưuSơnMinh 25

Chương 2: CẢM HỨNG LÝ GIẢI VÀ NHẬN THỨC LẠI LỊCH SỬTRONG TIỂU THUYẾTTRẦN KHÁNH DƯVÀTRẦN QUỐC TOẢN32 2.1 QuanniệmvềtiểuthuyếtlịchsửcủaLưuSơnMinh 32

2.2 Lý giải và nhận thức lại những góc khuất lịch sửtrongtiểu thuyếtLưuSơnMinh 40

2.3.Cảmhứngvềngườianhhùngthờiloạnvàvaitròcánhântronglịchsử 50Chương3N GHỆTHUẬTTRẦNTHUẬTTRONGTIỂUTHUYẾTLỊCHSỬTRẦN KHÁNH DƯVÀTRẦNQUỐCTOẢN 56

3.1 Cốttruyệnvàkếtcấu 56

3.2 Nghệ thuật xây dựngnhânvật 62

3.3 Ngôn ngữ trần thuậttrongtiểu thuyết lịch sửLưuSơnMinh 71

KẾTLUẬN 78 TÀI LIỆU THAM KHẢO

… tạo nên những cuộc tranh luận sôi nổi về tiểu thuyếtlịch sử, không ít tác phẩm đã để lại dấu

ấn trong lòng bạn đọc, nhưHồ Quý Ly(Nguyễn Xuân Khánh),Giàn thiêu(Võ Thị Hảo),Minh sư(Thái Bá Lợi), Hộithề(NguyễnQuangThân)… Nhiềutácgiảtrẻcũngthànhcôngvớithểloạinày nhưUông TriềuvớiSương mù tháng giêng, Lưu Sơn Minh vớiTrần QuốcToản, Trần Khánh Dư, Phùng Văn Khai vớiPhùng Vương Mỗi tác giả đã có những cách khác nhau để tạo nên sức hấp

dẫn trong tác phẩm của mình.Trong số các tác giả trẻ đó, Lưu Sơn Minh nổi lên như một cây bút viết tiểu thuyết lịchsử mang đậm phong cách cá nhân và để lại nhiều ấn tượng trong lòng độc giả

Lưu Sơn Minh là cây bút thành công khá sớm với truyện ngắnBến trầngianđược giải thưởng Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 1994 và truyện ngắn Chim sâm cầmchưa về được chọn là truyện ngắn hay của báo Văn nghệ trẻ

năm1996.Anhcũngđượcbiếtđếnlàtácgiảcủanhữngtruyệnngắnmangmàu

sắckỳảokháđặcsắc.TừtruyệnngắnChimsâmcầmchưavềviếtvềvụánoan của thái sư Lê Văn Thịnh, Lưu Sơn Minh tiếp tục đến với đề tài lịch sử trong các tiểu thuyếtTrần Khánh DưvàTrần Quốc Toản Mặc dù đã có khá nhiều tiểu thuyết viết về các

nhân vật anh hùng thời Trần nhưng đây là hai cuốn tiểu thuyết thể hiện cái nhìnriêng khác của nhà văn với cách tiếp cận mớimẻvà độc đáo

Lựa chọn đề tàiĐặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn Minh (Qua tiểuthuyết Trần Khánh Dư và Trần Quốc Toản)để nghiên cứu, tác giả mong

muốn chỉ ra những đặc điểm nổi bật, độc đáo trong cách viết truyện của nhà

vănquatiểuthuyếtTrầnKhánhDưvàTrầnQuốcToản,đisâuvàophongcách sáng tác của

Lưu Sơn Minh, đồng thời có thêm cơ sở để hiểu một cách khái quát về đặc điểm tiểuthuyết cũng như những đóng góp của Lưu Sơn Minhvới tiểu thuyết lịch sử Việt Namđươngđại

2 Tình hình nghiêncứu

2.1 Những nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổimới

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi mới giành được sự quan tâm chú ý củakhông ít các cây bút nghiên cứu phê bình hiện nay:

GS Trần Đình Sử trong bài viết Lịch sử và tiểu thuyết lịch sửđăng trên

TạpchívănhóaNghệAnđãnhậnđịnh:“TiểuthuyếtlịchsửViệtNamthờiđổi

mớicórấtnhiềutácphẩmđếnđượcvớilòngngười,đượcngườiđọctrântrọng, yêuchuộng Điểm đáng chú ý nhất có thể thấy đó là nó đã vượt quamôhình cũ và tạo ranhiều hướng phát triển có hứa hẹn.” Tác giả cho rằng có nhiều hướng thửnghiệm khác nhau của tiểu thuyết lịch sử như văn chương hóa lịchsử.Cóhướng“vănchươnghóalịchsử”nhưHoàngQuốcHảivớihaibộtrường

thiênTámtriềuvuaLý,BãotáptriềuTrần.Cóhướngnghiêngvềphươngdiện văn hóa,

đối thoại văn hóa - Nguyễn Xuân Khánh, có hướng diễn giải lại lịch

NguyễnMộngGiác,cóhướng“phihuyềnthoạihóalịchsử”nhưHộithề-

sửnhưNguyễnThịLộ-HàVănThùy,cóhướng“phitrungtâmhóa”nhưSôngCônmùalũ-

NguyễnQuangThân,cóhướngđốithoạivớichínhsửnhưMạcĐăngDung-

LưuVănKhuê,cóhướngđổimớicáchnhìnnhưBiếtđâuđịangụcthiênđường-NguyễnKhắc Phê,có hướng viết “tiểusửgiatộc”hư cấu,màthựcralà

viếtlịchsửthờiđạivớiconmắtgiễunhạitrongThờicủathánhthần-HoàngMinhTường,Dưới chíntầngtrời-DươngHướng,Cuồng

phong-NguyễnPhanHách, còn có hướngngụngônhóalịch sử…”

PGS.TSNguyễnĐăngĐiệptrongcôngtrình:MộtsốvấnđềvănhọcViệtNam hiện đạinhận

xét “Lịch sử trong văn xuôi hư cấu không còn là lịch sử kiểu sách giáo khoa màlà lịch sử trong cái nhìn/ hưởng thụ cá nhân nhà

văn.Tinhthầnhưởngthụlịchsửcánhânđãlàmchotiểuthuyếtkhôngcòntriển khai theo chiều

tuyến tính và cái nhìn toàn tri mà đặt lịch sử trong thếmở, bản thân lịch sử cũng là một

vận động, một diễn ngôn đờisống…”

TS Đỗ Hải Ninh trong bàiNhững tranh luận về văn xuôi hư cấu lịch sửvàsựchuyểnbiếncủatưtưởngđăngtrênTạpchívănhọcViệtonlineđánhgiá

“Cùngvớinhữngbướcchuyểncủađờisốngvănhọc,vănxuôilịchsửđãkhẳng

địnhvịthếnổibậtbằnghàngloạttácphẩm…Giànthiêu(VõThịHảo),Anlạcdưới

trời(Nguyễn Xuân Hưng),Minh sư(Thái BáLợi)…”

Tác giả Nguyễn Văn Dân trong Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đạimộtsốxuhướngchủyếuđãchorằng“ĐếnthếkỷXX,tiểuthuyết,trongđócó tiểu thuyết

lịch sử, bắt đầu có chỗ đứng vững chắc trong nền văn học và trở thành lực lượngnòng cốt cho sự phát triển của văn học Việt Nam hiện đại.” Tiểu thuyết lịch sử cũnglà một trong những thể loại của các thể loại văn học lịch sử, có khả năng bao quát vàthâu tóm mọi thể loại văn học lịch sử khác.Đếnthời kỳ Đổimới (từ cuối nhữngnăm 80của thếkỷ XX),với việc tự do

trongnhữngđềtàichủchốtcủavănhọc.Tiểuthuyếtlịchsửnhanhchóngchiếm vị trí quan trọng vớinhững bộ tiểu thuyết cỡ lớn, như muốn chứng minh cho tiềm năng bị bỏ quên của nó Có thểnói, tiểu thuyết lịch sử đã đáp ứng được yêu cầu của thời đại là giáo dục lịch sử và góp phần giảiquyết những vấn đề của thời hiệntại

GầnvớiquanniệmcủaNguyễnVănHùng,tácgiảNguyễnThịKimTiến chorằng:

“Tiểuthuyết lịch sử làmộtloại hình tiểu thuyết viết về lịch sử Khác với các xuhướng tiểu thuyết khác ở đối tượng và cách tiếp cận hiện thực đờisống, tiểuthuyết lịch sử đãđưađếnmộtcách lý giảiconngười dựa trên cơ sở vừa lấy lịch sửlàm“đinh treo”vừa tận dụng kết hợp những đặctrưng thuộcvềthểloạitiểuthuyếtlịchsửnóiriêngnhiềuphươngdiệnmớimẻ.”

Trong chuyên luậnTiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau năm 1945của TS Nguyễn

Thị Tuyết Minh đã khái quát môhình tiểu thuyết lịch sử, hay nóicáchkhác,lịchsửđượchìnhdung,đượchưcấu,đượcsángtạođểtrởthànhmộttiểu

thuyếtmởranhữngđốithoạikhôngcùngvềnhânthếvàsốphậnconngườicủa hôm qua và hômnay Từ sau năm 1986, cùng vơi sự đổi mới của toàn bộ nền văn học nước nhà, tiểuthuyết lịch xuất hiện trong một dáng vẻ mới: lịch sử được sống lại theo cách khác, thôngqua sự hư cấu và mang đậm dấu ấn sáng tạo và cái nhìn cá thể của nhà văn Với tưduyvàkhát vọng sáng tạo mới, lịch sử được nhìn nhận không phải như một hiệnthực tất yếu, duy nhất mà còn là cái khả thể, cái hoài nghi; nhà văn xuất hiện vớimột tư cách sáng tạo kép: anh ta không chỉ phục hiện lịch sử mà còn sáng tạolịch sử, không chỉ là người ca tụng lịch sử mà còn đối thoại với lịchsử

2.2 Đánh giá về tác phẩm của Lưu SơnMinh

Nói đến các tác phẩm của một số cây bút trẻ viết truyện ngắn đương đại cùng

thời với Lưu Sơn Minh, phải nhắc đếnNgười trong gươngcủa Hoàng Ngọc Thư, những mối tình liêu trai trongChợ rằm ở gốc cây cổ thụ- Y Ban,

Tiếng vạc sành- Phạm Trung Khâu,Nguyệt kiếpcủa Võ Thị Hảo ,các truyện trong

tậpGió lạcủa Phan Đức Nam… Những truyện ngắn này đã sử dụng yếu tố kì ảo

để bộc lộ những phương diện sâu kín nhất, những khát khao đời nhất, người nhấtcủa con người hiện đại Khi mới xuất hiện trên văn đàn, Lưu Sơn Minh được

quan tâm chú ý đặc biệt ở truyện ngắnBến trần gian, đây cũng là tác phẩm khiến

cho Lưu Sơn Minh được nhắc đến như là một trong những cây bút viết truyệnngắn kỳ ảo

Bùi Việt Thắng trong bàiVăn chương kỳ ảonhìn từ hai phía có nhắc tới truyện ngắnBến trần giancủa Lưu Sơn Minh như một truyện kỳ ảo vào loại

haybậcnhấtcủanhàvănđươngđại:“Vớitôibắtđầudườngnhưcómộtsựthôi thúc từ bên trong,

mơ hồ nhưng bền bỉ, sau khi đọc truyệnBến trần giancủa Lưu Sơn Minh (Giải

thưởng cuộc thi viết truyện ngắn 1992-1994 của Tạp chíVănNghệQuânđội),làphảiviếtmộtcáigìđóvềvănchươngkỳảoViệtNam Nhưng rất tiếc

là trong bộ sáchmàquý vị đang thưởng thức lại thiếu vắng Bếntrần gian, một

truyện kỳ ảo, theo tôi là vào loại hay nhất trong văn chương đương đạiViệtNam.”[45,132]

Lê Hương Thủy trongNhững chặng đường của truyện ngắn Việt NamđươngđạiđăngtrênTạpchíthôngtinKhoahọcxãhội(số11/2014)V ớ i những

cáchtiếpcậnmới,cáccâybútđãchothấynhữngchuyểnđổitrongtưduynghệ thuật dù cùngkhai thác một đề tài là cuộc sống của con người sau chiến tranh

(BếntrầngiancủaLưuSơnMinhvớibútphápkỳảođểkhámpháthếgiớitâm

linhcủaconngười–mộtphạmtrùítđượcđềcậptrongvănhọctrướcđó,Ngườisót lại của rừng cườicủa Võ Thị Hảo với khả năng biểu hiện một kiểu dạng của con người nếm trải cô đơn trong chiến tranh;Hai người đàn bà xóm Trạicủa

Nguyễn Quang Thiều là khả năng tạo dựng những trạng huống tâm lýnhânvật,…)

Trần Viết Thiện khi tổng kết vềHuyền thoại trong truyện ngắn đươngđạiViệtNamđãnhậnđịnh:“ỞBếntrầngian,LưuSơnMinhđãtạonênchitiết cổ tích

thần kì: ông già râu tóc bạc phơ và chiếc lá màunhiệm.”[11,83]

Trần Đăng Khoa nhận định ởBàn tròn văn học chiến tranh:“ Hơn hai mươi năm

trước, Lưu Sơn Minh chưa đến 20 tuổi chẳng biết tí gì về súng đạn, đã viết

truyện ngắn chiến tranhBến trần gianrất hay, rất ám ảnh.”[19,59].

SauBếntrầngianmộtquãngthờigiankhádài,haicuốntiểuthuyếtTrầnKhánh

DưvàTrần Quốc Toảnđược xuất bản đã nhận được không ít ý kiến đánh giá

trên nhiều phươngdiện

TácgiảNguyễnNgọcTrâmchorằngtiểuthuyếtlịchsửcủaLưuSơnMinhđãkhơi dòngmáttrongđể sử Việt làm saymêngười Việt:“Anh khôngmongmuốnbạnđọc trẻ đọcxongnhữngtác phẩmtiểuthuyếtlịch sử lại thànhranghingờsách giáo khoa;

câuchuyện,mộtđiểmnhìnđểnếuđọctưliệulịchsử,sẽdễnhớ,dễhìnhdungvềvócdáng,suytưnhânvật Từ đó,mỗingười thêmtrânquýlịch sử nướcnhà,sử Việtcómộtchỗđứngtrong

rútrađượcmộtđiềugìđóbổíchchochínhmìnhtừnhữngcâuchuyệnlịchsử.”[50]

YênBanhậnxét:“TrầnKhánhDưlàmộttrongnhữngnhânvậtkiệthiệt,cũng thuộcvàoloạiphức tạp bậc nhấttronglịch sử nướcnhà.Viết vềmộtnhânvậtnhưthếcóthể dễ vì đatínhcách,không“longlanh” mộtchiềunhưcácnhânvậtanhhùng cáithếkhác tronglịch

bởingoàivàitrangvẽpháctrongnhữngcuốnsử,cầnphảicómộtnộilựcđủthâmhậuđểlấpvào khoảngtrốngmênh mônggiữa nhữnghàngchữđơnsơ của sửquanấy.VớiTrầnKhánhDư,LưuSơnMinhđãlàmđượcđiềuđó”[1]

PhongĐiệptrongSángtạogiữanhữngdòngsửliệuđãkhẳngđịnh:“Tác giả đã chọn cách đi

giữa những dòng sử liệu, bóc tách các sự việc,giảimãnhữnguẩnkhúc,éoleđểtừđóđiđếntậncùngbảnchất,nhằmđưaramộtchândungtươngđốiđầyđủvềnhânvật:tướngđánhtrậnthìmưutrí,gianhùng;trongtìnhyêuthìđatình,liềulĩnh;khithấtcơlỡvậnbịphếtruấtbinhquyềntịchthutàisảnthìchấpnhậntaytrắngtrởvềquênhàlàmnghềbánthanvàbuônlậu.”Bằngsựtônvinhsứcsángtạokhônggiớihạncủa LưuSơnMinh,PhongĐiệpđãcó

những ghi nhận sâu sắc, đầy đủ thành công của tiểu thuyết lịch sửTrần

KhánhDư,nhất là vị danh tướng thủy quân đặc biệt này [8].

NguyễnVănHùngtrongbàiviếtNhânvậtlịchsửvànhữngbiênđộsángtạo sau Đổi mớiđã

đưa ra đánh giá của mình “Lưu Sơn Minh trong ý hướngnghệthuậtcủamìnhđãlựachọnTrầnKhánhDư,mộtnhânvậtlịchsửgaigóc, “có vấn đề”,với những tranh luận trái chiều về vị trí, vai trò trong lịch sử dân tộc, để thể hiện nhữngluận giải của mình về lịch sử và con người Mỗi cáchnhìn,mỗicáchkiếngiảiđãmanglạinhữngcảmnhận,hìnhdungthúvịvềnhân

vật.Chọnlịchsửnhưmộtđốitượnggiảđịnh,phântíchvớicảmthứcluậngiải, đối thoại, hainhà văn đã chạm tới những góc khuất trong tâm hồn nhân vật, phơi trải những trạnghuống cảm xúc, xoáy sâu vào đời sống tâm lí - tâm linhcùngnhữngtrăntrở,suytư,ámảnh,giấcmơ;vàhơnhếtlàkhámphásốphận, tấn bi kịchtâm hồn của một conngười”.[16,24]

VớibàiviếtTrầnKhánhDư,ngườicôđơnbậcnhấttrongchínhsửViệt, An Như đã có

đánh giá khá đầy đủ về nhân vật trung tâm: “Cuốn tiểu thuyết Trần Khánh Dưdày gần 300, gồm 25 chương với đầy đủ các góc cạnh: khi là một Phó đô tướngthủy quân quyền cao chức trọng, uy dũng, nghiêm minh nhưng cũng ngôngcuồng, ngạo mạn không kém; khi lại là một con người cô độc đến tột cùng bởikhông ai hiểu ông và chính ông cũng không cần ai hiểu mình ”[26] An Nhưnhận thấyTrần Khánh Dư là một nhân vật đa diện, phứchợpnhiềunhâncách.Thôngquanhânvật,nhàvăncũngđãthểhiệnđượcngùn ngụt hào khíĐông A qua cuộc hải chiến Vân Đồn lịch sử, tạo nên sức hút cho ngườiđọc

Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Thị Hằng Nhân vật Trần KhánhDưtrongtiểuthuyếtlịchsửViệtNamđươngđạiđãkhảosátqua3tácphẩmTrầnK hánhDưcủa Lưu Sơn Minh,Sương mù tháng giêngcủa Uông Triều,Chim ưng vàchàng đan sọtcủa Bùi Việt Sỹ nhằm chỉ ra sự tương đồng và khác biệt trong

cáchxâydựngnhân vật Tr ầ n K há n h D ư củacác tá c giả vă nhọcViệt N am

đương đại Luận văn đánh giá cao nghệ thuật xây dựng nhân vật của Lưu Sơn Minh.

HaitiểuthuyếtcủaLưuSơnMinhđãđượcđộcgiảđónnhậnbởilẽchạm

đếnnhiềuvấnđềlịchsửdiễnratrongquákhứnhưngluônnónghổivàmangý nghĩa hiện tại,đan xen trong đó là các mối quan hệ phức tạp giữa giới cầm quyền và tri thức, giữachính trị với vănhọc

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiêncứu

Thông qua việc tìm hiểu hành trình sáng tác của tác giả Lưu Sơn Minh,đặcđiểmnghệthuậttiểuthuyếtlịchsửquahaitácphẩm,luậnvănchỉranhững khác biệt trongphong cách viết tiểu thuyết lịch sử của nhà văn và làm nổi bật những đóng góp và vị trícủa Lưu Sơn Minh đối với tiểu thuyết lịch sử ViệtNamđươngđại.Từđócóthểthấynhữngtínhiệuvuitừnhữngcâyviếttrẻdành đam mê cho tiểuthuyết lịchsử

4 Đối tượng và phạm vi nghiêncứu

4.1 Đối tượng nghiêncứu

Luận văn nghiên cứu những đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử của Lưu Sơn Minh

qua hai tác phẩmTrần Khánh Dư và Trần Quốc Toảntrên phương diện nội dung

tư tưởng và nghệ thuật trần thuật, ngôn ngữ và giọng điệu…

Ân, tiểu thuyết UôngTriều

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiêncứu

Căn cứ vào đối tượng nghiên cứu đã được xác định, luận văn vận dụng cácphương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

Phương pháp thống kê

Tácgiảsửdụngphươngphápnàygiúpphânloại,khảosátcáchiệntượng lặp lại ở một số các yếu tốthuộc về nội dung và hình thức của tác phẩm Sau đó, dựa vào tần suất xuất hiện của các yếutố đó để hệ thống hóa và khái quát hóa lên thành những đặc điểm riêng và ổn định của nhàvăn, góp phần hình thành phong cách nghệ thuật Lưu SơnMinh

Tácgiảsửdụngphươngphápnàyđểthốngkênhữngtínhtừ,độngtừvà cách thức diễn đạtđể phục vụ cho việc tìm hiểu về ngôn ngữ, giọng điệu văn học lịch sử LưuSơnMinh

Phương pháp so sánh

Đểcóđượccácnhìntoàndiện,cũngnhưđểthấyđượcphongcáchriêng của nhà văn LưuSơn Minh cũng như sự đóng góp của tác giả cho nền văn học Việt Nam đương đại,trong quá trình nghiên cứu, tác giả tiến hành so sánh, đốichiếuLưuSơnMinhvớimộtsốcâybútviếttiểuthuyếtlịchsửkháccùngthời, cùng viết vềcuộc sống và con người của xã hội hiệnđại

Phương pháp phân tích và tổng hợp

Đây là một phương pháp cơ bản và phổ biến trong nghiên cứu văn học nóichung Phương pháp này vừa đi sâu nghiên cứu thế giới nghệ thuật tiểuthuyếtlịchsửLưuSơnMinh,vừahệthống,tổnghợpcáckếtquảđểminhchứng

chocácluậnđiểmcủaluậnvăn.Tácgiảđãvậndụngphươngphápnàyđểphân tích, tổng hợp từcấp độ câu văn, đoạn văn có tính chất tiêu biểu, điển hình, những khái quát chung,hướng đến tìm nhận những kết luận mang tính tổng hợp khái quát nhất làm nên ngòibút Lưu SơnMinh

Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Là phương pháp tiếp cận một đối tượng bằng nhiều cách thức, dựa trên dữ liệucủa nhiều chuyên ngành Tiểu thuyết lịch sử viết về đề tài lịch sử, lý giải conngười dựa trên cơ sở vừa lấy lịch sử làm căn cứ vừa tận dụng kết hợpnhữngđặctrưngthuộcvềthểloạitiểuthuyết,manglạimộtkiểutưduyvănhọc

trongtiểuthuyếtlịchsửnóiriêng.Vìvậy,khinghiêncứumộtvấnđềtrongvăn học cũng nhưtiểu thuyết lịch sử cần nhìn nhận dưới quan điểm liên ngành, tránh cái nhìn chia cắttrong quá trình nghiên cứu, nó sẽ có ý nghĩa trên nhiều mặt, nhiều lĩnhvực.

Cùng với việc vận dụng các phương pháp trên, tác giả còn vận dụngnhữngkiếnthứchọcđượcvềcáckhoahọcliênngànhnhư:lýluậnvănhọc,thi

pháphọc,phongcáchhọc,phươngphápnghiêncứuvănhọc…đểphụcvụhiệu quả vấn đềtác giả chọn làm đề tài cho luậnvăn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luậnvăn

Tácgiảhyvọngkếtquảnghiêncứucủaluậnvănlànhữngđónggóphữu ích vềviệc:

- Cung cấp cho độc giả những thông tin đầy đủ hơn về nhà văn Lưu Sơn Minh và những đóng góp của tác giả với tiểu thuyết lịch sử đương đại

-Đưa ra được những kết luận khoa học về đặc điểm tiểu thuyết lịch sử Lưu Sơn

Minh, đặc biệt thể hiện qua hai cuốn tiểu thuyết lịch sửTrần KhánhDư và Trần Quốc Toản, tiếp tụcmởrộng con đường đi vào thế giới nghệthuật của tácgiả.

- Luận văn đóng góp một tài liệu học tập, nghiên cứu về Lưu Sơn Minh và đặc điểm nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

7 Cơ cấu của luậnvăn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được triển khai trong ba chương:

+ChươngI:KháiquátvềtiểuthuyếtlịchsửViệtNamđươngđạivàhành trình sáng tác

củaLưuSơnMinh

+ Chương II: Cảm hứng lý giải và nhận thức lại lịch sử trong tiểu thuyết

Trần Khánh DưvàTrần Quốc Toản

+ChươngIII:NghệthuậttrầnthuậttrongtiểuthuyếtlịchsửTrầnKhánhDưvàTrần QuốcToản

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LƯU SƠN MINH

1.1 KháiquátvềtiểuthuyếtlịchsửViệtNamđươngđại

1.1.1 Một số kháiniệm

Đầu thế kỷ XX, cùng với quá trình hiện đại hóa văn học, khái niệm tiểuthuyếtlịchsửđãdunhậpvàonướcta,nhưngđếnnayvẫncónhiềuýkiếnkhác nhau về địnhnghĩa tiểu thuyết lịchsử

TheoTừ điển văn học(bộ mới), tiểu thuyết lịch sử là: “tác phẩm tự sự hư cấu lấy

đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch sử trong ý nghĩa khái quát,làquátrìnhpháttriểncủatựnhiên,xãhội.Cáckhoahọcxãhội(cũngđượcgọi là các khoa họclịch sử) đều nghiên cứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuyvậy những tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử,thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước, những biến cố lớntrong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia nhưchiến tranh, cách mạng…cuộc sống và sự nghiệp của các nhân vật có ảnh hưởng đếntiến trình lịchsử…”[48,15].Trongđịnhnghĩanày,cóthểthấytiểuthuyếtlịchsửthường đặttrọng tâm hơn vào nhiều biến cố lớn của xã hội trong cộng đồng và cuộc sống sự nghiệpcủa những nhân vật có ảnh hưởng tới tiến trình lịch sử Có thể thấy rõ điều đó trong cách

đặt tên của nhiều tiểu thuyết lịch sử Ví dụ như tác phẩmVua Bà Triệu Ẩu, Hồ Quý Ly, Trần KhánhDư,…

Từ điển thuật ngữ văn họcquan niệm thì tiểu thuyết lịch sử là: “Các tác phẩm

viết về đề tài lịch sử có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu,tuynhiênnhânvậtchínhvàsựkiệnchínhthìđượcsángtạotrêncácsửliệuxác thực trong lịchsử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quánphùhợpvớigiaiđoạnlịchsửấy”[33,25].Ởcácđịnhnghĩanày,cáctácgiảchú

ýđến tínhxácthựctrong lịch sử vàyêucầutôntrọng lời ăntiếngnói,trang

phục, phong tục tập quán của lịch sử Đây là một trong những yêu cầu đầu tiên củamột tác phẩm viết về lịch sử.

TrongcuốnNhàvănhiệnđại,VũNgọcPhanđãphânbiệtkhárõlịchsử, ký sự lịch sử và tiểu

thuyết lịch sử: “Khi viết về một quyển lịch sử, nhà chép sử không lưu tâm đến những việccá nhân không ảnh hưởng đến xã hội…khi viết một quyển lịch sử ký sự nhà văn lại cầnphải lưu tâm đến những việc đời tư, lối ấy cũng gần như lối chép sử vậy…còn nếu nhưviết lịch sử tiểu thuyết, nhà văn chỉ phải căn cứ vài việc con con đã qua rồi vẽ vời cho ramột chuyện lớn, cốt giữ cho mọi việc đừng trái với thời đại, còn không cần phải hoàn toànsựthật.”[31,76]

Tác giả Hải Thanh đã bày tỏ những quan điểm của mình về tiểu thuyết lịch sử:

“Tiểu thuyết lịch sử là một khái niệm kép chỉ một tác phẩm văn học viết lịch sửbằng tiểu thuyết Tiểu thuyết lịch sử là sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổnđịnh của sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử Nhà tiểu thuyết…phải nhằm mụcđích làm sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến những cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm

mỹ mới cho bạn đọc về lịch sử” [44,55] Như vậy, tiểu thuyếtlịchsửphảihướngđếnđốitượngquantrọngnhấtcủanólàlịchsửvàlàmsáng nó, làm nó trởnên gần gũi và dễ hiểu Nói cách khác, tiểu thuyết lịch sử phải mang trong mình nó trọngtrách phổ biến lịch sử, thể hiện quan niệm của nhà văn về lịchsử

Một trong những ý kiến mang tính tổng hợp những ý kiến trên là của Trần

Nghĩa: “Tiểu thuyết lịch sử cũng gọi là“lịch sử diễn nghĩa”gồm các tác phẩm

viết về đề tài lịch sử thông qua việc miêu tả nhân vật và sự kiện, tái hiệnmộtcáchnghệthuậtdiệnmạoxãhộivàxuthếcủalịchsửmộtthờinhằmmang lại cho người đọcnhững khơi gợi bổ ích và mỹ cảm văn học Về phương diện bút pháp, một mặt phải dựavào lịch sử khi miêu tả các nhân vật và sự kiện

nhằmđạttớitínhchânthựclịchsửnhưngmặtkhácvẫnchopháphưcấutrong

chừngmựcthíchhợpnhằmpháthuytrítưởngtượnglàmchosựchânthựclịch sử được tănghoa thành chân thực nghệthuật.”[30,11]

Như vậy, dựa trên các ý kiến của những nhà nghiên cứu đi trước, tiểu thuyết lịchsử có thể được quan niệm là một thể loại văn học mang đậm đặc trưng của thểloại tiểu thuyết (yếu tố hư cấu, yếu tố phản ánh toàn vẹn hiệnthực,yếutốconngườicánhân,yếutốđathẩmđỏ…);nộidungphảnánhchính là đề tài lịch sử,miêu tả nhân vật và sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội và xu thế củalịch sử, mục đích là nhằm “giải mã” lịch sử, đem lại cho người đọc cái nhìn mới, nhữngcảm xúc thẩm mỹ mới về lịch sử; bút pháp nghệ thuật chủ yếu là hư cấu, sáng tạo Hoặccũng có thể hiểu, tiểu thuyết lịch sử là một loại của tiểu thuyết, như là hiện tượng văn

học đặc biệt, đặc biệt một phần bởi hai chữ “lịch sử”, bởi lịch sử tuy có nhiều thứ

như lịch sử một phát minh, lịch sử một giai đoạn văn học, lịch sử làng nghề,

quốcgia,dântộc,dònghọ,danhnhânvàmỗikhiđờisốngxãhộicóbiếnđộng, những vấn đềnhức nhối, người ta thường tìm về lịch sử, khai thác những vấn đề bị bỏ quên, bị phainhạt, những con người đã bị đẩy ra ngoại biên, tìm đấy những bài học, hấp thụ nhữngchất men, nguồn khích lệ Người ta muốn nghe lại tiếng nói của lịch sử, muốn sống lạinhững thời khắc đau thương và hào hùng, nhữngthờikhắcnhụcnhã…đốivớingườiviếtvàđọctiểuthuyếtlịchsử

táihiệnmộtcáchchânthựcvàsốngđộngnhữngtiếntrìnhlịchsửvốnluônluôn

bịcheđậy,dấukín(bísử)dùởbấtkỳgiaiđoạnlịchsửnàocủabấtkỳquốc gianào.”[19,7].ÝkiếncủaĐỗNgọcThạchtậptrungvàoviệckhẳngđịnhnhàvăn

đồng thời phải là nhà sử học và cũng là người có trí tưởng tượng hơn các nhà sửhọc, không bị ràng buộc, gượng ép Theo Đỗ Ngọc Thạch, tiểu thuyết lịch sử làcái “lò bát quái” thử sức, thử tài nhà văn cả về tri thức và khả năng sáng tạonghệ thuật Bởi ở đây nhà văn phải đồng thời là nhà sử học, vừa là nghệ sĩ vừa lànghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có cái nhìn và quan điểm riêngvề lịch sử Tiểu thuyết lịch sử không chỉ kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn táihiện lại cuộc sống con người với cả không khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn,cá tính, trang phục, nhà ở, đồ dùng, lời ăn tiếng nói, bài ca, tròchơi…,vàđặcbiệtmiêutảđờisốngcụthểsinhđộngcủanhânvậtlịchsử,một trải nghiệm củamột con người có tính cách, cá tính, trong dòng chảy của lịch sử, khiến cho người đọckhông chỉ đọc một câu chuyện, mà còn sống, thể nghiệm với thời đại ấynữa.

Với cái nhìn tổng thể về bức tranh sáng tác tiểu thuyết lịch sử trong nềnvăn học Việt Nam đương đại, và xét theo góc độ mục đích và quan niệm nghệthuật, theo Nguyễn Văn Dân, tiểu thuyết lịch sử có ba xu hướng rõ nét

làtiểuthuyếtlịchsửchươnghồikháchquan,tiểuthuyếtlịchsửgiáohuấn,tiểuthuyết lịch

sử luận giải[3,5].

Mặc dù việc tái hiện lịch sử vẫn trên “lăng kính”chủ quan của người viết, nhưng

các tác giả đều đã cố gắng thực hiện nhiệm vụ tái hiện tuần tự cácsựkiệnlịchsửtheomộtbútphápkháchquan,tránhcanthiệptrựctiếpdẫnđến

làmsailệchnhữnggiátrịnhânvănvànộidungcơbảncủalịchsử.Cáctácgiảđể cho sự kiệnvà nhân vật tự thể hiện bối cảnh, tinh thần và ý nghĩa của thời đại theo diễn biếntuyến tính của thời gian thực tế Người viết chỉ đóng vai kểchuyệnởngôithứba,cònlạilàcácđoạnđốithoạigiữacácnhânvật.Điềunày giúp cho nộidung của tiểu thuyết diễn ra như một bộ phim lịch đại Bởi sức hấp dẫn của nó nằm ởcác sự kiện và hành động của nhân vật, chứ không phải ở yếu tố bình luận của tácgiả, cho dù là bình luận thông qua lời nhân vật Vìthếý nghĩagiáo dụclịch sử của tiểu thuyết chươnghồi nghiêngvề tính thụ

động,tứclàphụthuộcvàonănglựccảmthịvàsựtiếpnhậncủađộcgiả.Nhưngcó lẽ vì vậy mà

kiểu viết cổ điển này có vẻ như ít hấp dẫn các tác giả hiệnđại

Tiểu thuyết lịch sử giáo huấnđược nhiều các các tác giả viết về đề tài lịch sử

bằng lối viết kể chuyện giáo huấn mang tính sư phạm chủ động Trongxuhướngnày,HoàngQuốcHảilàmộtđạidiện.Trongcáctácphẩmcủamình,

thôngquatuyếnnhânvật,HoàngQuốcHảidànhkhánhiềutrườngđoạnđểbiểu đạt, tự sự mang tínhgiáo huấn về nhân tình thế thái, về vai trò lịch sử của dân tộc Đồng thời đưa ra những lời giáo

nhânnghĩa.CóthểthấyrằngviệcHoàngQuốcHảithựchiện“vănchươnghóalịch sử” theo

tinh thần giáo huấn là một đóng góp quan trọng cho xã hội nói chung và cho thểloại tiểu thuyết lịch sử nóiriêng

Đối với tiểu thuyết lịch sử luận giải,nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cho

rằng tiểu thuyết lịch sử phải đi sâu khai thác các yếu tố như luận đề, tâm lý Cònnhà văn Nguyễn Quang Thân thì nhấn mạnh đến sự tự do phóng khoángcủatrựcgiác.Cóthểthấyrằng,cùngvớimụcđíchđổimớibútpháp(khônglựa chọn cách viết sưphạm) Nguyễn Xuân Khánh và Nguyễn Quang Thân đã lựachọnnhữnggiaiđoạn và sựkiện lịch sử “có vấn đề” để khaithác và luận giải.TiểuthuyếtlịchsửluậngiảicóNguyễnXuânKhánhvàNguyễnQuangThânlà

đạidiện.Mặcdùcònnhiềuvấnđềphảibànluậnvềnghệthuậthưcấu,nhưngxu hướng thứ ba nàydườngnhư phùhợp vớimộtquan điểm của giớinghiêncứu nước ngoài,khiđềcaophương châmchỉ đạo của triết học lịch sử và triết học văn hóa trongtiểu thuyếtlịch sử, đồng thờicũngphùhợp vớitâmlý đón nhậncủacôngchúngthờihiệnđại.Nhưngxuhướngnàykhônggiữvịtríduynhấtmàbổsungchohaixuhướngkia,quađógópphầnnângcaotínhđadạng,đachiều

tạocủamình;đểtácphẩmđúnglàmộtcuốntiểuthuyếtlịchsử,chứkhôngphải là một công trìnhSử ký Thông qua các sự kiện, yếu tố hư cấu còn thể hiện quan điểm của tác giả đối vớilịch sử Trong tiểu thuyết lịch sử, hư cấu có một nét đặc thù riêng không giống với hư cấucủa tiểu thuyết nói chung là phải căn cứ vào sự kiện và nhân vật lịch sử có thật Dù hư cấu

ở mức độ nào thì cũng chỉ để góp phần tạo ra các tình tiết giống như “chất phụ gia” cho

lịch sử - chứ khôngthểvàkhôngđượclàmsailệchhayxuyêntạc,phủnhậnlịchsử.Bởivậy, theoquan điểm chung của các nhà lý luận thế giới cũng như của Việt Nam, hư cấu trong tiểuthuyết lịch sử phải có giới hạn Hư cấu không được mâu thuẫn với lôgic của các sự kiện và cốttruyện lịch sửmàphải đảm bảo tính chân thực lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử Bởinếu không nó sẽ không phải là tiểu thuyết lịch sử mà chỉ là tiểu thuyết hư cấuthuần túy dựa trên sự vay mượn một đề tài hoặc truyền thuyết lịch sử như loạitruyện viết về đề tài Faust của thế giới, hay loại truyện viết về đề tài Thúy Kiềucủa Trung Quốc và ViệtNam

1.1.2 Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước1986

TêngọitiểuthuyếtlịchsửxuấthiệnởViệtNamtừđầuthếkỉXXnhưng trong lịch sử văn họcViệt Nam thời trung đại đã có không ít tác phẩm viết vềlịchsửdướihìnhthứctiểuthuyếtchươnghồi.Sốlượngtiểuthuyếtlịchsửtrung

đạiđầuthếkỷXVIIIkhôngnhiềunhưnggiữvaitròquantrọngtrongtiếntrình phát triển của

nền văn xuôi Việt Nam trung đại, nhưNam triều công nghiệpdiễnchícủaNguyễnKhoaChiêm(1791),ThiênNamliệttruyện(khuyếtdanh).Hoàng

Lê nhất thống chícủa nhóm Ngô gia văn phái,Hoàng Việt hưng longchícủa Ngô Đậu Giáp,Việt lam tiểu sửcủa Lê Hoan Các tác phẩm này đều chịu ảnh hưởng

của hình thức tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc nhưng tập trung làm sáng tỏlịch sử Việt Nam qua các giai đoạn Hầu hết các tác phẩm này đều mang nhữngđặc điểm chung của tiểu thuyết chương hồi Trung Hoanhưkếtcấutácphẩmtheotừnghồi,chương,mỗihồiứngvớimộtsựkiệntrong tác phẩm vàđượcmởđầu bằng một câu hay một cặp câu văn vần, người viết thường sử dụng

các cụm từ“đâynói”,“đâynhắc lại”,“nóivề”,“lạinóivề”…

khichuyểnđổi các sự kiện, kết thúc mỗi chươngcó câu “Muốnbiếtviệc…thếnào xemhồi sausẽrõ”,nộidungcâuchuyệndiễn tả chủ yếu qua hành động,tínhcách

nhânvậtmangtính ước lệ, ítquantâm đến đời sốngtâmlí bêntrong,cánhâncủacácnhânvật, nếu có đề cập thìchỉ ở mức độđơngiản,truyệnkểtheotrìnhtựđơntuyến,íthưcấumàdùngnhiềuđiểntíchđiểncố,sửdụngngônngữđờithường,giọngđiệuhàihước,hómhỉnh.Xuhướngnàykéodàichođến tậnthếkỷXXvàđầuthếkỷXXI

TácphẩmđạtđếnđỉnhcaonhấtcủatiểuthuyếtlịchsửtrungđạilàHoàngLê nhất thống chícủa

nhóm tác giả Ngô gia văn phái Tác phẩm đãmôtả bức tranh sinh động về nhữngbiến động trong xã hội phong kiến cuốithế kỷ 18 Những nhân vật trong tácphẩm thuộc tầng lớp trên của xã hộiphong kiến, tuy nhiênkhông còn là nhữngthần tượng thiêng liêng, tôn quýmàlà hiện hữu những hình ảnh không đẹp Trongtriều đình lúc bấy giờ, vua không ra vua, tại phủ liêu, chúa không rachúa

Thành công lớn nhất củaHoàng Lê nhất thống chílà đã xây dựng đượcnhữngnhânvậtđiểnhìnhđadạng,kháiquátvàrấtsâusắc.Nhânvậtlịchsửcó

đờisốngnộitâmphứctạpvàsốphậncụthểtrongtổnghòacácmốiquanhệxã hội Ngôn ngữtrongHoàng Lê nhất thống chílà ngôn ngữ động, mang phong cách lối nói dângian giàu hình tượng, đôi khi có khoa trương, phóng đại hài hước, hoàn toànkhông bị gò bó theo khuôn của Hán học, do đó nội dung có sức hấp dẫn đặcbiệt

Dòng tự sự lịch sử trung đại còn ghi nhận các tác phẩm tiêu biểu khác như Nam

triều công nghiệp diễn chí(1719) của Nguyễn Khoa Chiêm,HoàngViệt long hưng chí(1904) của Ngô Giáp Đậu,Việt Lam tiểu sử(1908) của Lê Hoan.Tiểuthuyết lịch sử trung đại ở Việt Nam mang trong mình nhiều nét riêng, độc đáochứ không chỉ là tiếp thu của tiểu thuyết chương hồi Trung Hoađơnthuần.NếunhưtiểuthuyếtchươnghồiTrungQuốcbêncạnhđềtàilịchsử còn xuất hiệnđề tài tình yêu thì hầu như tiểu thuyết chương hồi văn họct r u n g

đại Việt Nam chỉ quan tâm đến đề tài lịch sử và đó là lịch sử đương đại của

chính tác giả chứ không phải lịch sử quá khứ

NhữngnămcuốithếkỉXIXđầuthếkỉXX,xãhộiphongkiếnViệtNam bước nhanh trêncon đường suy vong, chế độ thực dân nửa phong kiến ra đời Một số tác giả viết tiểuthuyết lịch sử bằng cảm hứng dân tộc đã không thể không nói đến nỗi đau xót củamình trước hiện thực dân tộc bị dày xéo Vì thếcảmhứnglịchsửvàdântộcgắnvớicảmhứnglãngmạnđãtrởthànhcảmhứng chủ đạo nhất của

tiểu thuyết lịch sử.Tiếng sấm đêm đôngcủa Nguyễn TửSiêu với lời tựa đã thốt lên bằng tất cả nỗi lòng

củamình:

“ Đau lòng cố quốc, cầm bút chép thiên vãng sử

Ai kẻ đồng cừu?”[36,3]

TrongVua Bố Cái, Nguyễn Tử Siêu đã phản ánh hiện thực cơ cực của người dân

phải cống nộp cho nhà Đường, bằng những lười thống thiết đã nói lên những xúcđộng trong tâm hồn tác giả: “Than ôi! ấy là cái tình hình thốngkhổcủatổtiêntacáchhơnmộtnghìnnămnay!Cùngchungmộtgiọtmáuđào, những ngườicay đắng lòng nào yên vui.”[37,5]

Bình Trọng, Trần Quang Khải, Phạm Ngũ Lão, Trần Hưng Đạo, Trần Quốc

Toản trongAn Tưcủa Nguyễn Huy Tưởng Tôn Thất Tuyết, Phan Đình Phùng, Lê Trực, Đinh Công Tráng trongVua Hàm Nghi vớiviệc kinh thành thất thủ.Trong

những tác phẩm của mình, các tác giả đã tận dụng mọi cơ hội để ám chỉ thờicuộc, khích lệ lòng tự tôn và tự hào dân tộc, lòng căm ghét với kẻ thù cướp nước

dù lúc nào cũng phải thanh minh đây chỉlàcâuchuyệncủa lịchsử.Họđãbộclộquatácphẩmýđồ củamình:“Than

ôi!Vậnnướcsuyvi giảsửvuatôihồibấygiờkhôngcùnglòngsắtđámàchưa thấy sóng cả đã ngãtay chèo, mới thấy gian nguy đã quên hẳn giống nòi, rồiđưatổquốcgiangsancungkínhbiếulạichoquânthù,thìđồngbàolúcbấygiờ chẳng phải muachuộcmàkiếp ngựa trâu sẽ tự nhiên đưađến.”[41,46].

Giai đoạn sáng tác từ đầu thế kỉ XX đến 1930, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đãhướng về cảm hứng lịch sử và dân tộc, không nhiều tác phẩm viết về thế sự Từ

1930 – 1945, cảm hứng lịch sử dân tộc và dân tộc trong tiểu thuyếtlịchsửvẫnpháttriểnnhưngcóchiềuhướnggiảmdần,thayvàođólàcảmhứng

lịchsửvàthếsự.Nguyênnhânlàdotrongmộtthờigiandàitừđầunhữngnăm 1940 đến giữanửa cuối thế kỷ XX, do việc văn học nước ta phải đảm nhiệmvaitròphụcvụtrướcmắthaicuộcchiếntranhcứunướcvàgiảiphóngdântộc, cho nên thểloại văn học lịch sử hiện đại của chúng ta chưa phát triển mạnh.ThựcdânPhápkiểmduyệtvàkhủngbốkhágắtgaođốivớicáctácgiảvănhọc

yêunước.Thờigiannày,sốnhàvănquantâmđếnthểloạivănhọclịchsửchưa có nhiều Tuy vậy,

ở thời kì này có những tác phẩm vừa có cảm hứng dân tộc vừa có cảm hứng thế sự vẫnđược công khai lưu hành như một cuốn sách hợp pháp, như cuốn “Tiêu Sơn tráng sĩ” Tácphẩm này với quan điểm chủ nghĩa lãng mạn, cảm hứng dân tộc không rõ ràng Cho nênđến nay nó đã gây nên nhiều cuộc tranh luận Nhà xuất bản Thăng Long tái bản năm 1951

đã ca ngợi “Những tráng sĩ Tiêu Sơn đã nêu cao tấm gương tranh đấu, kiên quyết hy sinhcho lý tưởng để đánh đổ bạo quyền và áp bức Tinh thần dũng cảm của những tráng sĩTiêu Sơn có thể tượng trưng cho tinh thần bất khuất của dân tộc ViệtNamtrongnhữngcuộckhởinghĩatronglịchsử”[15,2].Tronglầntáibảnlần2

năm1957ngườigiớithiệucuốnsáchcũngcangợilòngyêunướccủacáctráng

sĩTiêuSơn:“Trongquãngđờiấy,họđãtậntụyhysinhchomộtlýtưởng,lòng yêu nước Lòngyêu nước của họ đồng nhất với lòng yêu triều đại cũ và được coi là có chính nghĩa vìxuất phát từ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và mười năm kháng chiến chống quân Minhxâm lược”[15,2] Bên cạnh đó, tác phẩm cũngnêuramộtsốítđảngviênTiêuSơncòn tỉnhtáonhư Trịnh Đán (conTrịnh

Bổng) đã rút ra từ hành động bán nước của Lê Chiêu Thống được bài học răn đecác kẻmưutoan sang cầu viện Trung Quốc hay liên minh với Nguyễn Ánh chốngTây Sơn Như vậy cảm hứng dân tộc, thế sự hòa quện với tính chấtlãng mạn đã làm nêntính đa dạng trong diện mạo đề tài cùng quan điểm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỉXX.Cùng với đó, Nguyễn Huy Tưởng nổi lên như một trường hợp đặc biệt Ngay từkhi mở đầu sự nghiệp văn học, Nguyễn Huy Tưởng đã quan tâm đến

lịchsử.Liêntụctrongthậpkỷ1940,ôngđãsángtácmộtloạttácphẩmvănhọc lịch sử nhưĐêm hội Long Trì(tiểu thuyết, 1942),Vũ Như Tô(kịch, 1943),AnTư(tiểu thuyết, 1944),Bắc Sơn(kịch, 1946) Khác với các nhà văn lãng mạn thời bấy giờ,

Nguyễn Huy Tưởng viết lịch sử không phải để trốn vào lịch sử, mà ông khaithác lịch sử từ góc độ hiện thực đương thời và phục vụ cho cuộcsốnghiệntại.Saungàyhoàbìnhôngvẫntheođuổimảngđềtàinàyvàđãđóng góp thêm nhiềutác phẩm, trong đó có cuốn truyện dài lịch sử thuộc hàng kinh điển cho văn học thiếu

nhi:Lá cờ thêu sáu chữ vàng(1960).

Cách mạng tháng Tám 1945thắnglợi đãmởramộtgiai đoạn mớitronglịch sửdântộc,đồng thờicũngtạo ra thời đại mới trong vănhọcnước nhà.Vềmặtđềtài,cácnhàvănưutiênphảnánhnhữngvấnđềthờisựnónghổicủadântộc,đólàbướcđicủacáchmạng,vậnmệnhcủadântộc,đờisốngcủanhândân.Vềmặtcảm hứng, văn học cangợi chủnghĩaanhhùngvà tinh thần lạcquancáchmạng,qua đó đề cao ý thức và

nữakhẳngđịnhlítưởngcùngniềmtinbấtdiệtvàosựthắnglợicủachínhnghĩa

Mặc dù chưa được quan tâm như các đề tài và thể loại khác, song tiểu thuyết lịchsử giai đoạn này vẫn tạo được những dấu ấn và thành tựu đáng kể.Cũngnhưcácthểloạikhác,tiểuthuyếtlịchsửgiaiđoạnnàyhướngđếnnhiệm

vụchínhtrị,cổvũtinhthầnđấutranhquaviệckhắchọatruyềnthốngyêunước,

anhhùngcáchmạngcủadântộc.NổilêncócáctácgiảtiêubiểunhưLanKhai

Treobứcchiếnbào(1949);ToanÁnhThanhgươmBắcViệt(1950);Nguyễn Huy Tưởng

-Sống mãi với thủ đô(1960), Lá cờ thêu sáu chữ vàng (1960);Hà

Ân-BênbờThiênMạc(1967),Tổquốckêugọi(1972),Trênsôngtruyềnhịch(1980),Người Thăng Long(1981);Chu Thiên - Hùng khí Thăng Long(1964),Bóng nước Hồ Gươm(1970); Thái Vũ -Cờ nghĩa Ba Đình(1981), Biến động (1984); Nguyên

Hồng -Núi rừng Yên Thế(1981); Sơn Tùng -Búp sen xanh(1981); Nguyễn Đức Hiền -Sao Khuêlấp lánh (1984) Cùng với cảm hứng ngợi ca truyền thống

anh hùng từ ngàn đời, hình ảnh nhân dân được phác họarõnéttrongcáctácphẩmgiaiđoạnnàyvàđượcnânglênthànhbiểutượngcho vẻ đẹp, sứcmạnh, khát vọng của thời đại và dân tộc vô cùng hoành tráng, hàohùng.Điểmkhácbiệtlàtưduytựsựlịchsửđãđượcnânglênnhờhưcấunghệ thuật tạo nêndiễn ngôn dân tộc, thời đại sắc nét chân thực kết hợp hài hòa với tư liệu lịchsử

1.1.3 Tiểu thuyết lịch sử ViệtNamtừ 1986 đếnnay

Saumộtthờigiankháchìmlắng,đếnthờikỳĐổimới(từcuốinhữngnăm 80 của thếkỷXX),tiểuthuyếtlịch sửbắtđầu sống lại vàtrởthànhmộttrongnhữngđềtàiđángchúýcủavănhọc.Tiểuthuyếtlịchsửnhanhchóngchiếmvị trí quan trọngvới những bộ tiểu thuyết cỡ lớn, như muốnchứngminhchotiềmnăngbịbỏquêncủanó.Cóthểnói,tiểuthuyếtlịchsửđãđápứngđượcyêucầu củathờiđạivừanhậnthứclạigiáodụclịchsửbằngnhữngthểnghiệmnghệthuậtmớivừagópphầngiảiquyếtnhữngvấnđềcủathờihiệntại

Nhìn vào bức tranh tổng thể của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986,dễdàngnhậnracórấtnhiềuxuhướngcùngtồntại.Mặcdùtrongmỗixuhướng

sángtạocócảmthứclịchsử,quanniệmnghệthuật,mụcđíchriêng,nhưngcác

nhàvănvẫngặpnhauởđiểmchung,đólàtìmthấytronglịchsử,vănhóanguồn chất liệu và cảmhứng cho sự tự do sáng tạo vănchương

Tiểu thuyết lịch sử chương hồi khách quanở Việt Nam ban đầu đã chịu

ảnhhưởngtiểuthuyếtlịchsửchươnghồicủaTrungQuốc.Trongthờikỳđương đại, vẫn có mộtsố nhà tìm hiểu và khai thác đề tài lịch sử theo cấu trúc tiểu thuyết chương hồi Tiêu biểu nhất cho

xu hướng này là nhà văn Ngô Văn Phú với “Gươm thần Vạn Kiếp”(1991), “Ấn kiếm trời ban”(1998), “Cờ laud ự n g

nước”(1999),“UyViễn tướng công”(2003), “Lý Công Uẩn” (2006) Cũng

giốngnhưNguyễnHuyTưởngtrướcđó,bútphápcủaNgôVănPhúvàcácnhà văn hiện đại đãcó sự cách tân - không “rập khuôn máy móc” theo tiểu thuyết

chươnghồitrướcđây.Điềunàyđãthểhiệnrấtrõtrongbộtiểuthuyết“TâySơnbi hùng truyện” của Lê Đình Danh, tác giả vẫn giữ nguyên tắc và “ tinh thầnchung”củamôhình

tiểu thuyết lịch sử chương hồi Bên cạnh đó, tác giả cũng

chỉđặtracác“chương”chứkhônggọilà“hồi”vàmặcdùtạiđầumỗichương, tác giả vẫn

đặt hai câu văn đối ngẫu như tiểu thuyết chương hồi cổ điển tuy nhiên về cơ bản, vănphong và cấu trúc đã được làm mới khánhiều

Từ những thôi thúc phải viết một cái gì đấy về lịch sử, về những “điềukìdiệulẫnđaukhổxưacủachaông”,đểchoconcháuhiểuđượccộinguồn,tổ tiên, dân tộc,Hoàng Quốc Hải đã miệt mài tìm tòi, trăn trở và kết quả là sự ra

đờihaibộtrườngthiêntiểuthuyếtvềnhàTrầnvànhàLý.Trongbộtiểuthuyết lịch sửBão táp triều Trầngồm 4 tập:Bão táp cung đình, Huyền Trân côngchúa, Thăng Long nổi giận, Vương triều sụp đổtác giả không viết theo lối thông sử biên niên của các

triều đại,màlựa chọn “lát cắt ngang” trong những thời điểm lịch sử gay cấn nhất

làm nền phát triển cốt truyện (cuộc chuyểngiao triều đại Lí - Trần trongBão táp cung đình, ba lần đánh đuổi quân Nguyên - Mông trong Đuổi quân Mông Thát, Thăng

Đằng,xáclậptưtưởngtriếthọcvàđườnglốibanggiaotrongHuyềnTrâncông chúa, 60 nămsuy thoái và sụp đổ trong Vương triều sụp đổ) Từ những cuộc thử lửa cam go đó, nhàvăn đã truy tìm và giảimãsức mạnh, bản lĩnh của dân tộc, khơi dậy niềm tự hào,

tinh thần tự tôn trong mỗi người con đất Việt Cũng với cảm thức ấy,Tám triều vua Lí(gồm:Thiền sư dựng nước, Con ngựa nhàPhật, Bình Bắc dẹp Nam, Con đường định mệnh) đã tái hiện cả một giai đoạn lịch sử kéo dài 216 năm Hoàng Quốc

hạtvôcùngtrốngvắngnguồnsửliệu.Bộtiểuthuyếtcósựdunghòahợplígiữa chính sử, dã sử,giai thoại, huyền thoại, truyền thuyết dân gian cùng với trítưởngtượngphongphú,tácgiảkhôngnhữngđãtáihiện mộtcáchchânthực,

sâu sắc không khí xã hội, văn hóa mà còn tạo nên những hình tượng nhân vật giàu sức sống, đậm cá tính.

Mặc dù cùng có mục đích cải tiến cách viết của tiểu thuyết chương hồi, nhưngxuất hiện một số tác giả không lựa chọn cách viết môphạm của Hoàng QuốcHải,màhọ lựa chọn những giai đoạn và sự kiện lịch sử “có vấn đề” đểkhaithácvàluậngiải.Vìthế,cóthểnóiđếnmộtxuhướngkháctrongcáchviết

tiểuthuyếtlịchsửsaunăm1986làtiểuthuyếtlịchsửluậngiảimàđạidiệntiêu biểu là NguyễnXuân Khánh và Nguyễn QuangThân

Xuyên suốt tác phẩmHồ Quý Lychính là luận đề về ý nghĩa “thời thế” của nhân

vật này trong thời đại suy tàn của nhà Trần, khimàsố phận của triều Trần đãkhông còn cho phép nó đảm đương trọng trách của lịch sử Trong tácphẩmcủaNguyễnXuânKhánh,cáiluậnđềđóxuấthiệngiốngnhưmộtchủđề quán xuyếnvà luôn trở đi trở lại trong các cuộc nghị bàn của các nhân vật lịch sử Có thể nói,Nguyễn Xuân Khánh đã kể lại các sự kiện lịch sử để luận giải thế sự Trong tác phẩmcủa mình, nhà văn chủ yếu kểmàít tả cảnh, tả người Nhân vật không được thểhiện bằng hình ảnhmàbằng ý nghĩ, tư tưởng Đọcsuốtcảcuốntiểuthuyếttakhônghìnhdungđượccácnhânvậtchínhcóbộmặt

vàhìnhdángnhưthếnào,màtachỉthấyhiệnlênrõnéttưtưởngcủamỗingười Để phù hợp với chủtrương luận giải lịch sử này, Nguyễn Xuân Khánh khôngmôtả sự kiện theo trình tự thời

mộtthờigianđachiều,hiệntạiđanxenquákhứ.Bằngcáchđó,vấnđềcầnluận giải cứ trở đi trởlại để được xem xét từ nhiều góc độ và cung bậc khác nhau.Từđó,tácphẩmcủanhàvăndiễnrakhônggiốngmộtbộphimnhưtiểuthuyết, mà nó mở ranhư bản giao hưởng chương hồi với một chủ đề quán xuyến lặp đi lặplại

Trong khi đó Nguyễn Quang Thân cũng lựa chọn những nhân vật “cóvấnđề”củatriềuđạinhàLê,đặcbiệtlàNguyễnTrãi,đểviếttácphẩmHộithề Ở đây, sự xungđột giữa quyền lực võ biền với trí thức mà đại diện là NguyễnTrãilàchủ đềchính xuyênsuốt tácphẩm.Sự trởđitrởlại của chủ đề chính

cũng diễn ra trong thời gian đa chiều như trong Hồ Quý Ly.Mục đích củaNguyễn Quang Thân là muốn để cai tài trí của bậc trí thức Nguyễn Trãi, sự tài trí

đã giúp dân ta giành chiến thắng trong hoà bìnhmàbớt được hoạ binh đao Chỉ cóđiều, không biết nhà văn có phóng đại quá mức cái mâu thuẫn giữa quyền lực võbiền với trí thức không, và liệu có phần nào bất công với giới võ tướngnhàLê?Chẳnglẽvớinhữngthànhtíchvàhysinhmấtmátsaumườinăm

khángchiếnchốngquânMinh,giớivõtướngnhàLêlạihiệnraxấuxađếnthế? Còn lời lẽ củaNguyễn Trãi trong Hội thề cũng có vẻ quá nhún nhường trước kẻ thù Trong các trướctác được lưu giữ của Nguyễn Trãi, chúng tôi thấy ông tỏ ra kiêu hùng hơn thếnhiều

Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau năm 1986 là một bước phát triển mới của tiểuthuyết lịch sử nói riêng và tiểu thuyết Việt Nam nói chung Bước phát triển nàykhông chỉ là ảnh xạ của những vấn đề văn hóa, xã hội, khung trithức trong không giansáng tạo mới sau năm 1986,màcòn cả về phương diện cách tân tiểu thuyết để hòa nhậpvào nghệ thuật tiểu thuyết của thếgiới

Sau năm 1986, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam” đã tổ chức nhiều môhình kết cấuđộc đáo nhằm làm mới thể loại Các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử với những yêucầu rất riêng về kết cấu, mang tính chất bắt buộc nên phần nào đó đã “trói buộc”sức sáng tạo của các nhà văn như: tác phẩm cần cốt truyện rõ ràng, mạch lạc;những sự kiện trong các tác phẩm vừa mang tính khách quan, vừa mang tínhchính xác và phải được sắp xếp theo trật tự nhất định…Mặc dù vậy, mỗi tác giảvới các cách làm khác nhau đã luôn cố gắng tìm ra cho mình những phương thứckết cấu riêng với mục đích chiếm lĩnh, khám phá và bàn luận và lý giải lịch sử,văn hóa và con người mang đậm chiều sâu Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam saunăm 1986 cùng những thể nghiệm có tính đột phá đó, đã từng bước chủ độngtiệm cận, sử dụng phương thức nghệ thuật hiện đại vàhậu hiện đại của thế giới trong các tác phẩmcủamình

Việc xếp chồng các văn bản trong sự tương tác liên văn bản, tiểu thuyết lịch sửsau 1986 đã khơi dậy những kí ức lịch sử, văn hóa, con người trong

nhiềugiaiđoạn,nhiềuthờikìlịchsử.Lịchsử,vănhóanhưlànguồncảmhứng vô tận tronghành trình sáng tạo văn chương nghệ thuật của các nhà văn Đếnlượtmình,cộngđồngdiễngiảihômnaybằngnhững“kênh”khácnhausẽkiến tạo lại quákhứ, nối kết với hiện tại, giải mã và thụ hưởng lịch sử, văn hóa trên tinh thần nhân vănhiệnđại.

Đọc, khám phá lịch sử - văn hóa - huyền thoại, độc giả không những được sốnglại trong không khí xã hội, văn hóa đương thời, trải nghiệm cùng những nỗi suy

tư, trăn trở của cha ông, nếm trải những vinh quang, cay đắng của lịch sử, màcòn có thể giải mã những bí ẩn của lịch sử, lắng nghe bản thân mình, kết nối đểtìm ra sức mạnh của cộng đồng, cùng với những thành tố kếttinhtrongnhâncách.Tiểuthuyếtlịchsửđãkhẳngđịnhquamộtthờigiantrong

1.2 Hànhtrình sángtác của Lưu SơnMinh

1.2.1 Hành trình đến với truyện ngắn và tiểu thuyết lịchsử

Lưu Sơn Minh được biết đến như một nhà văn thành công rất sớm với nhữngtruyện ngắn nổi tiếng có yếu tố huyền thoại, kỳ ảo Từ giải thưởng uy

tín"Truyệnngắnhay"củatạpchíVănnghệQuânđộichotruyệnBếntrầngian, nhà văn đã bền

bỉ đi theo con đường nhiều thử thách rất riêng này với sự sáng tạo của một tâmhồn đa cảm và tinh nhậy Những tác phẩm viết về lịch sử chothấyLưuSơnMinhlànhàvăncókiếnthứclịchsửsâurộngvàchắcchắn.Hơn nữa Lưu SơnMinh còn có sở trường viết kiểu truyện mà trong đó ngườitường

thuật có khả năng thấu thị, nghĩa là có khả năng cảm nhận và kể lại cả những

điều xảy ra trong một cõi giới huyền bí Ở các truyệnNgười đi tìm ánh sáng,Ngày và đêm, Miền nhớ sở trường này thể hiện đậm nhạt khác nhau Cũng

vẫn là những trang miêu tả đan xen cái thực tại nhìn thấy và cái tâm thức kínbưng,cáiđãquavàcáiđanghiệntồn chotathấymộtđờisốngkhônghềđơn chiều của mỗicá thể sinhlinh…

BắtđầutừnhữngtruyệnngắnđầutiênnhưChimsâmcầmchưavề,người ta đã thấyLưu Sơn

Minhnhiều duyên nợ với văn học lịch sử Năm 1983, sau

khixemvởchèoLýNhânTôngkếnghiệp,LưuSơnMinhkhiđólàmộtđứabé lên 9 tuổi đã

cảm thấy rất bất bình về vai diễn thái sư Lê Văn Thịnh Nỗi ámảnhđóđeođẳngmãichotới10nămsaukhinhàvănbướcchânvàoviếttruyện ngắn Nhà văn

đã lầnmòđọc lại mọi tư liệu lịch sử có thể tìm kiếm được, và quyết định viết về

Lê Văn Thịnh, sau những bất côngmàcả tiền nhân và hậu thế đã dành cho ông.Chính nỗi ám ảnh về một oan án lớn trong quá khứ "xô" Lưu Sơn Minh vàotruyện ngắn đầu tiên về lịch sử Tác phẩm đã được chọn là Truyện ngắn của năm

1996 trên Báo Văn nghệ trẻ Chính vì vậy tác phẩm này được coi là sự chuyểnhướng của Lưu Sơn Minh sang viết đề tài lịch sử để tới

năm1999truyệndàiTrầnQuốcToảnrađờirồipháttriểnthànhtiểuthuyếtvới diện mạo, nội

dung kết tinh và chắt lọc Vào 2003, nhà văn Lưu Sơn Minh đã giành giải thưởng Tác

phẩm Tuổi xanh với tác phẩmNgười đàn ông ngồi cuốixe.

Như khơi một dòng nước mới mát trong để bắt vào nguồn mạch lịch sử tự hào,trong tiểu thuyết lịch sử của mình Lưu Sơn Minh kể lại câu chuyện để người đọcsống lại cảm giác của thời đại đó, chia sẻ với những thân phận Vàdườngnhưthànhcôngcủacáctácphẩmnàylàminhchứngchothấysởtrường và đam mêcủa Lưu Sơn Minh chính là tiểu thuyết lịchsử

Lưu Sơn Minh bắt đầu trên con đường sáng tác tiểu thuyết lịch sử đến nay đã 24

năm được đánh dấu bằng sự ra đời của tác phẩmTrần Khánh Dư Lưu Sơn Minh

luôn tâm niệm rằng: viết không được vội, không thể viết theo

kiểu “ăn đấu, làm khoán”, hư cấu trong biên độ và dù mừng rỡ khi cảm hứng

đến, vẫn phải lý trí vô cùng Lưu Sơn Minh từng chia sẻ rằng ông rất lưu tâmđếnviệcphầnlớntrẻemsợmônLịchsửthờinay.Cónhữngemsaymêtruyện

thầnthoạiHyLạp,thuộcsửTrungQuốcnhưngcácemlạikhôngthểnhớnhiều tới lịch sử ViệtNam Lưu Sơn Minh cũng hiểu được tâm lý của học sinh và lý giải điều này là các emnghĩ tới lịch sử là thấy những con số khô khan; đôi khi các em sợ môn lịch sử và bị thụđộng lắng nghe kiến thức từ thầy cô giáo và các em không có được sự hứng thú khi tiếp

giả,“Lũtrẻđươngnhiênluônluônthíchnhữngcáigìmớilạ,sựhăngsay,hứngkhởi,cuộcphiêulư umàthựcratronglịchsửrõràngcóđầyđủnhữngđiềuđó: có hấp dẫn, phiêu lưu; có hào khí chiến trận đánh giặc xâm lược bảo vệ chủ quyền”…Và các trận chiến lẫy lừng như

Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, thời Trần 3 lần đạithắng quân Mông - Nguyên… luôn luôn hấp dẫn các em trai Nhưng, ngay cảđối với tác giả thời đi học cũng vẫn trải qua nỗi sợ học lịch sử vì phải thuộc lòng

đặcđếnngộtngạt.Dẫuvậy,LưuSơnMinhyêuthíchsửsáchthựcthụvànhững

câuchuyệnlịchsửdẫndắtôngđếnnghiệpviếtvớiđềtàilịchsửvớiniềmmong mỏi thiếu nhi sẽ cónhững bài giảng bớt khô khan, có cả những cảm hứng, hào khí, tinh thần của lịch sử bên cạnhnhững tri thức bổích

Tới năm 1999, ông viết truyện dàiTrần Quốc Toảnrồi phát triển thành tiểu thuyết

với diện mạo, nội dung kết tinh và chắt lọc của ngày nay Khi viết

tiểuthuyếtTrầnKhánhDư,ôngđãmấtbanămchocácchươngmởđầuvìông phải viết đi

viết lại nhiều lần mới có thể ưng ý Dường như lịch sử triều Trần có sức hấp dẫn đặc

biệt với Lưu Sơn Minh khi sáu năm ông viếtTrần QuốcToản(lần1),támnămviếtTrầnKhánhDưsauđólạiviếtlạiTrầnQuốcToản.Lưu

Sơn Minh gần gũi với các nhân vật như những người thân và cảm thấy hiểu vềmình họ, và kể rất nhiều về các câu chuyện thời Trần Lưu Sơn Minhcảmnhậnđượcsựhiệnhữucủanhữngnhânvậtlịchsửvàđặcbiệttônkínhhọ

Vớiông,cónhữngngưỡngmàhưcấukhôngthểvượtqua,sựbịađặttrongtiểu

thuyết lịch sử có trường hợp không thể tha thứ được bất chấp nó nhân danh nghệthuật Không thể chuyển thông điệp mang tính cá nhân của tác giả bằng việcmượn nhân vật lịch sử Đó chính là ngưỡng lương tâm của tác giả đối với lịchsử.

1.2.2 Tiểu thuyết Lưu Sơn Minh trong bức tranh của tiểu thuyết lịchsử ViệtNamhiện đại viết về thờiTrần

TronglịchsửViệtNạm,thờinhàTrầnlàmộtgiaiđoạnlịchsửrựcrỡvới

nhiềuchiếncônghiểnhách.Đâycũnglàmộttriềuđạitạonênnhiềungườianh hùng kiệtxuất, những nhân cách văn hóalớn

Đã cókhôngít tác phẩm được gợi cảm hứng từtriềuđạinhà Trần:Hịchtruyền(Hà Ân),Gươmthần vạnkiếp(Ngô VănPhú),Bãotápcung đình, HuyềnTrân công chúa(HoàngQuốcHải),…Đặcbiệtcórấtnhiềunhânvật lịchsửthờiTrầntrởthànhnhânvậtchínhcủatiểuthuyếttrongđócóTrầnKhánhDưvàTrầnQuốcT

tácphẩmthànhcôngviếtvềhaingườianhhùngdântộcTrầnQ u ố c ToảnvàTrầnKhánhDư

TiêubiểulàtácgiảNguyễnHuyTưởngvớiLácờthêusáuchữvànglàmộttruyệnviếtchothiế

unhihấpdẫn.ViếtvềTrầnQuốcToản,cũngnhưvềcácnhânvậtlịchsửkhácthuộccácvươngtriề

u từnhà Trần trởvềtrước,tư liệu lịch sử để lại khôngnhiều.ChândungTrần Quốc

bằngsứctưởngtượngvàsángtạotrongmộtcốttruyệnphongphúgiàucácchitiết hấp dẫn.Vớihìnhảnhmộtchàngthiếuniên quý tộc nhàTrần sớm ýthứcđượctráchnhiệmvớiđấtnước,chàngthiếuniênấyđượcvuabanthưởngtráicamnhưngkhô

ngđượcthamdựhọpbàn,nênđã bóp nát quả cam.Lácờthêu sáu chữvàngđãtrở

thànhnhững tác phẩmkinhđiển viếtchothiếunhitrongkhotàngvănhọcViệt Namhiệnđại

Về nhân vật Trần Khánh Dư, gần đây cũng có hai tác phẩm đề cập đến hình

tượng vị tướng này với những sắc thái lịch sử khác nhau đó là Sương mùtháng Giêngcủa Uông Triều vàChim ưng và chàng đan sọtcủa Vùi Việt Sỹ.

Tiểu thuyếtSương mù tháng Giêngxoay quanh mối quan hệ tình cảm của Trần

Khánh Dư và Thiên Thụy và lịch sử nhà Trần trong giai đoạn kháng chiến chốngquân Nguyên Mông Những nhân vật như Trần Khánh Dư, công chúa ThiênThụy, vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông hay Quốc công tiết chế TrầnHưng Đạo hiện lên với tâm tư, tình cảm của những con người cụ thể, mang nỗiniềm của dòng tộc gắn với lợi ích quốc gia Cuốn tiểu thuyết đi sâu vào thế giớinội tâm của Trần Khánh Dư, lý giải mối tình ngang trái của Trần Khánh Dư vàThiên Thụy

CònBùiViệtSỹvớiChimưngvàchàngđansọtthiênvềminhhọachính sử đã lột tả sự mạnh mẽ

của nhân vật Trần Khánh Dư với con chim ưng trên vai hiện lên trong tiểu thuyết đầy mâuthuẫn, tầm thường vừa phi thường, có phần làm rõ hình ảnh Trần Khánh Dư tham lam,thô bỉ, thực dụng trong Đại Việt sử kí toànthư

Tiếp nối hình tượng các danh tướng lịch sử đời Trần, nhân vật Trần Khánh Dư,Lưu Sơn Minh xây dựng rất "đời" chứ không khô khan, uy nghi vàlýtưởngnhưtrongchínhsử.Khácvớitruyệnthiếunhihaytruyệnngắnviếtvề các nhân vậtlịch sử, Lưu Minh Sơn giữ nguyên lịch sử, nhưng sắp xếp lại, lý giải các sự kiện, tưliệu một cách hợp lý trong tác phẩm Tác giả đã đi nhiều nơi để tìm tư liệu viết tácphẩm, ông có những cảm nhận sâu sắc để viết về cácnhânvậtcủamình.Ônggiữquanđiểmrằngkhôngthểvàkhôngđượcphépbịa đặt về một conngười, nhất là những con người vẫn còn đang được thờ phụnghươngkhói.Nhàvănphảigiữtháiđộtrântrọngvớivănchương,vớilịchsửvà

cá tính và đời sống tâm lý của nhân vật Tiểu thuyết lịch sử của ông quan tâmđến những nhân vật, số phận mà đằng sau họ là những biến chuyển kinh thiênđộng địa của lịch sử.

Trongbứctranh chungcủa tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại, tiểuthuyết lịch sử của nhà văn LưuSơn Minh nổilênvới tiêuchíkể về thân phận, conngười lịch sửcông bằnghơntrongsử sách vì trongđó các nhânvật được viếtvềmộtchiều cứng nhắc, cácnhânvật thường được thầnthánhhóa Có thểnóirằnglịchsửtrongtiểuthuyếtcủaLưuSơnMinhlàphươngtiệnđểtruyềntải

tưtưởngchứkhôngphải là mục đích Nhà văn đã thànhcôngkhitái tạokhôngkhí lịchsử, bức tranh thời đại qua những đóng góp của mìnhtrongcách tưduy mớimẻvềlịch sử.Quacách tư duy ấy, lịch sửkhông khéplạimà mởra những chân trời khámphá mới, lịch sửtrongtiểuthuyếtcủaông phùhợp với tư duycủaconngườihiệnđạihoàinghinhữnggiátrịtưtưởngđãxácđịnh

Tiểu kết chương 1

Từ việc tìm hiểu khái niệm tiểu thuyết lịch sử và nghiên cứu đặc điểmtiêubiểucủatiểuthuyếtlịchsửViệtNamquacácmốcthờigiankhácnhaugắn với các giaiđoạn lịch sử phát triển của văn học Việt Nam, có thể thấy được xuhướngviếttruyệncủacáctiểuthuyếtgiavềđềtàilịchsử,mộtđềtàigaigócvà không dễ viết.Sự dấn thân của Lưu Sơn Minh trong hành trình từ truyện ngắn đến với tiểu thuyếtlịch sử và sự lựa chọn những nhân vật anh hung thời Trần

trongtiểuthuyếtTrầnKhánhDưvàTrầnQuốcToảnlàmộthướngđiriêngcủa Lưu Sơn Minh

góp phần làm phong phú thêm mảng tiểu thuyết lịch sử viết vềnhàTrầnvàdầnđịnhhìnhrõnétlốiviếtcủacâybúttiểuthuyếtLưuSơnMinh mà luận văn sẽchỉ ra ở các chương tiếptheo

Chương 2 CẢM HỨNG LÝ GIẢI VÀ NHẬN THỨC LẠI LỊCH SỬ TRONG TIỂU

THUYẾTTRẦN KHÁNH DƯVÀTRẦN QUỐC TOẢN

2.1 Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Lưu Sơn Minh

2.1.1 Tiểu thuyết lịch sử không chỉ phản ánh hiện thực lịch sử mà lànhững suy tư về lịch sử

Mỗi nhà văn khi lấy lịch sử làm đối tượng của tiểu thuyết đều lựa chọnmộtcáchứngxửriêngvớilịchsử,haynóicáchkháclàcómộtquanniệmriêng về lịch sử trongtiểu thuyết A Du Ma cho rằng: “Lịch sử chỉ là những cái đinh để treo bức tranh của tôi thôi”[59] Quan niệm này được nhiều nhà văn lãng mạn thể hiện trong các tiểu thuyết lịch sửcủahọ

Ở Việt Nam, ngay từ đầu thế kỉ XX, đã có không ít nhà văn bày tỏ quan niệm vềlịch sử Nguyễn Triệu Luật cho rằng: “Nhà viết lịch sử tiểu thuyếtkhôngcầntheophépcủasửhọc,khôngcầncósựthật.Tácgiảphảitưởngtượng ra…mộtcâuchuyệncóthểcóởmộtthờiđại,rồiđemchuyệnấylồngvàokhung thời đại ấy Mục đích làlấy một chuyện không đâu mà làm sống lại một thời đại.”[60] Một trong những nhà vănđương đại thành công với tiểuthuyếtlịch sử làNguyễn Xuân Khánhthìquan niệm:“Tiểuthuyết lịch sử không phải làkể lại lịch sử,minhhọa lịch sử,màlà phảnánhnhững vấn đề

tạivìchúngtađangviếtchonhữngngườiđangsốngđọcvìvậycầnphảiđềcập đến nhữngđiềumàhọquantâm.Trongtiểu thuyết tất cả là giả định để độc giảrộngquyềnhưcấutưởngtượng,độcgiảlàngườithamdựvàotiểuthuyết,tạora những gócnhìncònẩn khuấttronglịch sử”[18,31]

Trong quan niệm của nhà văn Lưu Sơn Minh, tiểu thuyết lịch sử trước hết là mộtloại tiểu thuyết có đặc điểm thông qua nhân vật và sự kiện lịch sử, tái hiện lạinhằm phản ánh diện mạo đời sống của một thời kì lịch sử, từ đó rútranhữngbàihọc,chỉraxuthếpháttriển,chuyểntảimộtthôngđiệp…Nhânvật

cóthểlà nhânvậtlịch sử, cũngcó thể là hưcấu, cũngcó thểkếthợpcả hai

Nhiều người quan niệm, tiểu thuyết lịch sử có thể hư cấu, khoa trương nhưngkhông được tùy tiện thay đổi, đảo ngược hay bịa đặt mà phải căn cứ vào diệnmạo thực (thực tế chỉ là chính sử) của lịch sử mà miêu tả Nhưng với Lưu SơnMinh, quan niệm như thế chỉ là tương đối, không thể là khuôn phép phải theo,hơn nữa trong thực tế sáng tác nhà văn cho rằng đó là tự lấy dây buộc mình.

Lưu Minh Sơn đọc hiểu lịch sử từ nhỏ nên không cảm thấy lịch sử làmbản thân trẻ hơn hay già đi mà đó là sự thân thuộc, bình dị như hòa cùng đời

sống Anh bày tỏ, trải lòng rằng: “Người viết lịch sử như tôi có khi bước vàomộtngôiđền,thấytấtcảnhânvậtởphíatrước,ngồitrướcngaivàng,vàmình có thể thanh thản chắp tay vái họ Bởi tôi không bị nặng lòng, tôi không bôi xấu họ”[23,3] Bên cạnh đó, tác giả hy vọng các bạn trẻ không nghi ngờ sách

giáokhoasaukhiđọcxongnhữngtácphẩmtiểuthuyếtlịchsửmàlàcóthểmột câu chuyệnbên cạnh sách giáo khoa các bạn trẻ học, thêm một điểm nhìn để nếu đọc tư liệu lịch sử

sẽ dễ nhớ, dễ hình dung về vóc dáng, suy tư nhân vật Anh tiếp tục tâm sự: “Tôi chỉ cắm cúi đi trên lối đang mở ra trước mặt, gặpkhó thì mở đường chặt cây, chứ

ít để ý tới có nhiều hay ít người cùng đi trên conđườngđó.Tôitin,nếucònđượccácnhânvậtlịchsửyêuquýmàchophép viết, tôi vẫn

sẽ đi tiếp không ngại ngần gì trên con đường mà rất nhiều người bảo là khó đi này”[23,4] Có thể thấy rằng Lưu Sơn Minh không hề bị cuốn vào văn

chương thị trường, anh đã chọn đường đi riêng Mỗi người sẽ thêm

trânquýlịchsửnướcnhàhơnvàsửViệtcóchỗđứngtronglòngngườiViệtvà có thể“mỗi người sẽ tự rút ra được một điều gì đó bổ ích cho chính mình từnhững câu chuyện lịch sử”[24,3].

Trongbàitrảlờiphỏngvấn,LưuSơnMinhnêuýkiến:“Sáchsửthường

viếtvềcácnhânvậtmộtchiềucứngnhắc,cácnhânvậtthườngđượcthầnthánh hóa Vì thế tôimuốn viết như cách để soi xét, đánh giá lại nhân vật Tôi muốn kể về thân phận, conngười lịch sử công bằng hơn” [64] Trong phát biểu trên, Lưu Sơn Minh nhận thấy rất rõ

xu hướng thần thánh hóa các nhân vật lịch sử trong các tiểu thuyết trước đây Đó chínhlà lí do khiến anh muốn viếttiểu

thuyết lịch sử để soi xét, đánh giá lại nhân vật một cách công bằng hơn LưuSơnMinhcũngchiasẻlýdokhiếnanhtìmđếnvớitiểuthuyếtlịchsử.Khixem

vởchèoLýNhânTôngkếnghiệp,anhcảmthấybấtbìnhvìsựbấtcôngmàtác giả dành chonhân vật Và đó đã trở thành nỗi ám ảnh đeo đẳng nhà văn, thúcgiụcanhtìmlạimọitưliệulịchsửđểviếtvềLêVănThịnhbằngcáinhìnriêng của mình LưuSơn Minh nhấn mạnh: “Chính nỗi ám ảnh về một oan án lớn trong quá khứ xô tôivào truyện ngắn đầu tiên về lịch sử” [61] Như vậy có thể thấy ngay từ trước khi cầmbút, Lưu Sơn Minh khi tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật về lịch sử đã bị thôi thúc bởiniềm khát khao khám phá, tìm hiểu về lịch sử Chính vì thế anh đã bắt đầu với những

thờiđạilịchsửđồngthờitìmnhữnglờigiảiđápchocuộcđời,sốphậncủanhân vật lịchsử

Lưu Sơn Minh đã chia sẻ trong buổi ra mắt tiểu thuyếtTrần Khánh Dưrằng khi

đặt bút viết tiểu thuyết lịch sử, Lưu Sơn Minh luôn đưa ra ba tiêu chí của tiểuthuyết lịch sử: Đầu tiên là nhân vật và sự kiện lịch sử có thật; Thứ hai là nguyêntắc hay chủ nghĩa lịch sử, tức là cho thấy sự xung đột các thời đại,sựquáđộcáchệgiátrị;Thứbalànộidungcủatiểuthuyếtphảilàhiệnthựcđã là quá khứ, màtác giả và người đọc đều không phải là người đương thời của hiện thực đó Người đọcluôn cảm thấy có một sự khác thời Tính chân thực, xác thực của sự kiện và nhân vậtphải được coi là phù hợp với diễn ngôn lịch sử Tư tưởng này đã trở thanh tiêu chícứng của tiểu thuyết lịch sử Vi phạm điều này coi không có như tính chất căn cốttrong loại tiểu thuyết này Tuy nhiên trong thực tế sáng tác có sựmởrộng và xê dịchtiêu chí đó Sự kiện lịch sử chỉ như cái đinh để nhà văn mắc cái áo, tức câuchuyện của mình Như thế sự kiện lịch sử chỉ có giá trị đánh dấu chứ không phảinội dung chủ yếu của tiểu thuyết Phạm vi lịch sử đượcmởrộng

Lưu Sơn Minh cho rằng “Sách sự kiện và nhân vật phải được coi là phùhợpvớidiễnngônlịchsử”[24,3].LưuSơnMinhquanniệmdùrằngcảmhứng tới đâu vẫnphải tỉnh táo và lý trí, hư cấu kết hợp hài hòa với sử liệu, dàycông

đọc tích lũy và nghiên cứu để không “ vu vạ” cho nhân vật những bất công,

không phá vỡ hình tượng nhân vật lịch sử Tư tưởng này đã trở thành tiêu chícứng của tiểu thuyết lịch sử Vi phạm điều này coi như không có như tính chất căncốt trong loại tiểu thuyết này…

2.1.2 Trách nhiệm của nhà văn viết tiểu thuyết lịchsử

Trách nhiệm của nhà văn không phải là phổ cập lịch sử mà sáng tạo nên nhiềutiểu thuyết lịch sử trên nền lịch sử, sáng tạo nên những hình tượng nhân vật lịchsử sống động khiến cho người đọc tìm đến với lịch sử và yêu lịch sử Tráchnhiệm đầu tiên của nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử đó là tôn trọng tính chân xáccủa lịch sử

Nếu xem phản ánh chân thực lịch sử như làmôphỏng hiện thực thìmọimôphỏngphải thoả mãn hai điều kiện đó là: phải biết cái gìmôphỏng cái gì, cụ thể là biếtvăn bảnmôphỏng hiện thực nào và cơ chế môphỏng lại đòi hỏi, phải chỉ rasựmôphỏng y chang cái gì một cách cụ thể Nếu chỉ ra được thựctạimôphỏng,thìđiềukiệnhaibịviphạm.Nhưthếthìcảlịchsửlẫntiểuthuyết

lịchsửđềusángtạoracácthếgiớicủamình,màkhôngailàcáimôphỏngthực

tạilịchsửhết,bởikhôngbênnàothoảmãncácđiềukiệncủamôphỏng.Trong

tiểuthuyếtnhàvănbiếtmìnhđanghưcấu,bởiđãbiếtđượcsựthật.Cóthểtiểu thuyết lịch sửtuy không có nhân vật lịch sử nổi tiếng, nhưng sự kiện nền tảng là các sự kiện lịch sửcó thật, nhân vật tuy không có nhân vật lịch sử có thật, nổi tiếng đưa vào sách, songcác nhân vật hư cấu đã thể nghiệm, chứng kiến các sự kiện lịch sử ấy, qua đó, tácphẩm tái hiện diện mạo, không khí, nhịp độ của lịch sử hay nói cách khác lịch sử lànhân vật chính, cũng nên coi là tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử không chỉ bảođảm việc miêu tả hoàn cảnh duy trì được không khí lịch sử, mà quan trọng hơn, làmiêu tả tiểu thuyết lịch sử phải bảo đảm việc miêu tả hoàn cảnh duy trì với sự kiện,nhân vật lịchsử

Người viết tiểu thuyết lịch sử một mặt vừa bám vào chi tiết lịch sử, tạonênkhônggianlịchsử,bốicảnhlịchsử,conngườicủalịchsửthậtnhưcứliệu lịch sử đã có.Con người lịch sử được xây dựng không phải theo tiêu chídanh