Một số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh (LV thạc sĩ)

Một số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy AnhMột số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ LAN HƯƠNG

MỘT SỐ BÌNH DIỆN TU TỪ HỌC TRUYỆN KỂ TRONG NHỮNG SÁNG TÁC VIẾT CHO THIẾU NHI

CỦA TẠ DUY ANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ LAN HƯƠNG

MỘT SỐ BÌNH DIỆN TU TỪ HỌC TRUYỆN KỂ TRONG NHỮNG SÁNG TÁC VIẾT CHO THIẾU NHI

CỦA TẠ DUY ANH

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS CAO KIM LAN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu khoa học do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Cao Kim Lan

Tôi xin chịu trách nhiệm về tính khoa học cũng như về nội dung trích dẫn tài liệu trong luận văn này

Hà Nội, ngày 28 tháng 8 năm 2018

Học viên

Lê Thị Lan Hương

MỤC LỤC

MỞ

ĐẦU 1

Chương 1 TẠ DUY ANH TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC THIẾU NHI 10

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 10

1.1 Diện mạo chung của nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại 10

1.2 Truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong bản hòa tấu đa âm sắc của nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại 17

Tiểu kết chương 30

Chương 2 NGƯỜI KỂ CHUYỆN - MỘT BÌNH DIỆN TU TỪ HỌC 31

CẤU TRÚC TRUYỆN KỂ ĐẶC BIỆT TRONG CÁC SÁNG TÁC 31

VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA TẠ DUY ANH 31

2.1.Người kể chuyện theo quan niệm của tu từ học tiểu thuyết 31

2.2.Người kể chuyện trong các sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh 33

Tiểu kết chương 57

Chương 3 TU TỪ HỌC BIỂU TƯỢNG - NHÂN TỐ DIỄN NGÔN ĐỘC ĐÁO 59TRONG TRUYỆN KỂ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA TẠ DUY ANH

59

3.1 Biểu tượng và biểu tượng trong tu từ học tiểu thuyết 59

3.2 Hệ thống biểu tượng Làng quê – một nét văn hóa Việt độc đáo trong các sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh 62

Tiểu kết chương 77

KẾT LUẬN 78

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tạ Duy Anh là một trong những cây bút trẻ tiêu biểu xuất hiện vào nhữngnăm 80 của thế kỷ XX Đến với văn chương thật tình cờ nhưng bằng tài năng vàsức sáng tạo của mình, tác giả đã cho ra đời nhiều tác phẩm thật hay và đặc sắc,trong đó không thể không kể đến mảng sáng tác viết về đề tài thiếu nhi

Trong các sáng tác cho tuổi thơ của nhà văn họ Tạ, người đọc luôn cảmnhận được tình cảm yêu thương rất mực chân thành mà người viết dành chonhân vật và những độc giả nhỏ tuổi của mình Đến với những tác phẩm của TạDuy Anh, ai cũng như thấy bóng dáng tuổi thơ mình trong đó Đằng sau mỗi câuchuyện tưởng như hết sức đời thường, quen thuộc là những triết lí, những suyngẫm thật sâu sắc về cuộc đời được nhà văn thể hiện bằng một nghệ thuật ấntượng, vô cùng hấp dẫn trẻ thơ Chính bởi sự độc đáo ấy, trong số các tác phẩm

viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh - truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi đã

được lựa chọn đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông, gây được tiếngvang lớn trong dư luận

Từ đó có thể khẳng định, bên cạnh những thành tựu to lớn ở mảng tiểuthuyết và truyện ngắn thì truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh cũng làmảng đề tài rất đáng được quan tâm Tuy nhiên, cho đến nay, truyện viết chothiếu nhi của ông còn là một hiện tượng bỏ ngỏ bởi mới chỉ có một luận văn tìmhiểu về nghệ thuật kể chuyện, cùng với một vài bài phỏng vấn, nhận xét kháiquát của một số nhà báo, nhà văn về đề tài này Đặc biệt, đến thời điểm hiện tạivẫn chưa có một công trình nghiên cứu công phu và dày dặn nào đi sâu tìmhiểu, khám phá bình diện tu từ học truyện kể – một yếu tố nghệ thuật cốt lõi làmnên sức hấp dẫn riêng trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của nhà văn này

Hiện nay, cùng với nhiều khuynh hướng tiếp cận, nghiên cứu tác phẩmvăn học phong phú, đa dạng đang được vận dụng, tu từ học tiểu thuyết – mộtphương pháp tiếp cận nằm trong khuynh hướng tự sự học hậu kinh điển, kếthợp

5

giữa nghiên cứu hình thức và nghiên cứu ngữ cảnh ra đời đã khắc phục đượcnhững điểm yếu của tự sự học kinh điển Trên thế giới, hướng nghiên cứu nàyđang được sử dụng khá phổ biến Ở Việt Nam, phương pháp trên đã được vậndụng để giải mã một số hiện tượng văn học độc đáo như Nguyễn Huy Thiệp,Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà, Bảo Ninh Là một trong những nhànghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam tìm hiểu về khuynh hướng này, Cao Kim Lan

cho rằng “Tu từ học tiểu thuyết là một phương pháp tiếp cận tác phẩm giầu tiềm năng” Theo nhà nghiên cứu, tu từ học tiểu thuyết ra đời trong bối cảnh

nền phê bình thế giới bùng nổ các khuynh hướng, các cách tiếp cận tác phẩmnghệ thuật phong phú, đa dạng trên nhiều cấp độ Tuy nhiên, trên diện mạophong phú ấy, nhiều khuynh hướng nghiên cứu đã lộ rõ những bất cập, trong đó

có cấu trúc luận – phương pháp tiếp cận nền tảng của tự sự học: “Nhìn một cách tổng thể, những phương pháp ấy chu trọng đến kĩ thuật, thủ pháp kể chuyện nhưng nó vẫn khó có thể chạm đến được cái “sinh khí” thực sự trong mỗi tác phẩm nghệ thuật đích thực Truyện kể vẫn tiếp tục hé lộ những góc khuất cần được khám phá Phương pháp nghiên cứu tu từ học tiểu thuyết của Booth ra đời đã kế thừa phương pháp tiếp cận đòi hỏi những tính toán mang tính định lượng của chủ nghĩa cấu truc, kí hiệu học, tự sự học, phong cách học và hơn thế nữa, nó còn đặt ra các vấn đề về biểu hiện cảm xuc hay các giá trị biểu cảm mà những thủ pháp, kĩ thuật có thể đem đến cho người đọc” [43] Bởi

những ưu điểm nổi bật đó, việc vận dụng lý thuyết tu từ học tiểu thuyết để lýgiải những nét độc đáo trong sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh sẽ làmột hướng nghiên cứu có thể mang lại những kiến giải mới

Tiếp cận khai thác các truyện kể viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh nhằmhướng đến đánh giá tài năng nghệ thuật độc đáo của ông, từ đó góp thêm mộttiếng nói khẳng định sâu sắc hơn những đóng góp to lớn của nhà văn đối với nền

văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Một số bình diện tu từ học truyện kể trong những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh”.

Việc nghiên cứu đề tài này phần nào cũng giúp cho người viết có thêm đượcnhững kiến thức nhất định về tu từ học để vận dụng vào quá trình giảng dạytrong nhà trường phổ thông sau này.

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Tạ Duy Anh là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học ViệtNam thời kì đổi mới Sự xuất hiện của ông trên văn đàn đã góp phần làm chođời sống văn học của nước ta trở nên sôi động, nhiều chiều Bằng một nội lựcmạnh mẽ, trong hơn 20 năm cầm bút, Tạ Duy Anh đã cho ra đời nhiều tác phẩm

có giá trị được người đọc đón nhận một cách hăm hở, nhiệt tình, và quan trọnghơn cả là chúng được đánh giá cao

2.1 Những nghiên cứu liên quan đến mảng sáng tác truyện ngắn và tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Từ những truyện ngắn đầu tiên, nhà văn đã được khá nhiều độc giả vàgiới phê bình quan tâm Trong bài viết “Về Tạ Duy Anh, đôi nét tác giả - tác

phẩm”, Vương Quốc Hùng đã nhận xét về nỗ lực không ngừng làm mới, vượt

lên chính mình của nhà văn từ góc độ quan niệm nghệ thuật: “Qua hơn 20năm cầm bút, Tạ Duy Anh vẫn luôn luôn trăn trở tìm cách đổi mới tư duy,quan niệm nghệ thuật, làm mới tác phẩm từ nội dung tới hình thức, từ ngônngữ tới cấu trúc Chính những điều đó khiến các tác phẩm của ông lúc ra đời,

đi vào cuộc sống chưa bao giờ chấm dứt tranh cãi” [34] Trong “Tiểu thuyết

Tạ Duy Anh và trò chơi thể loại”, Trần Viết Thiện đánh giá: “Trong những thểnghiệm đổi mới cách viết, trò chơi thể loại là một cuộc chơi thú vị Trò chơithể loại trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh ít ra đã kiến tạo nên một phương diệnmới trong trường diễn ngôn thể loại của thời đại” [72] Và đặc biệt, ở bài viết

“Tạ Duy Anh - đi tìm nhân vật”, Dương Thuấn đã khẳng định: “Tạ Duy Anh

đã thoát khỏi hoàn toàn lối viết truyền thống quen thuộc là hiện thực bị chephủ bởi nhiều lớp mùng màn, miêu tả dầm dề, hành động chậm chạp,

ngôn ngữ sạch bóng trơn tru… anh đã chọn phương pháp tiếp cận hiện thực

đa diện, đa chiều và gần nhất” [73]

Không chỉ có nhiều độc giả và giới phê bình quan tâm, trong phạm vinghiên cứu nhà trường, tác phẩm Tạ Duy Anh đã được đón đọc nồng nhiệt và

đi sâu khai thác trong nhiều luận văn thạc sĩ Thông qua các công trình nghiêncứu ấy, chúng tôi đã có được cái nhìn tổng thể hơn về những đặc sắc nộidung, nghệ thuật cũng như những quan niệm sáng tác đầy mới mẻ của nhà văn

họ Tạ

2.2 Những nghiên cứu về mảng sáng tác cho thiếu nhi của Tạ Duy

Anh

Sau khi tác phẩm Bức tranh của em gái tôi được đưa vào giảng dạy

chính thức trong nhà trường phổ thông, những sáng tác viết cho thiếu nhi của

Tạ Duy Anh đã thu hút được nhiều sự chú ý, quan tâm của độc giả Với haibài viết: “Nhà văn Tạ Duy Anh viết để tránh tính đố kỵ cho trẻ em”; “Nhà văn

Tạ Duy Anh được vào “SGK” vừa hạnh phúc vừa rắc rối”, Yên Khương đãđưa ra nhận xét: “Sau hơn 5 năm đưa vào giảng dạy chính thức trong chương

trình Ngữ văn lớp 6, truyện ngắn Bức tranh của em gái tôi đã chinh phục

hàng chục triệu trái tim các em học sinh” [38, 39] Không chỉ vậy, các sáng táckhác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh cũng được các độc giả quan tâm,

đánh giá cao Tác giả Vân Anh trong bài viết “Tạ Duy Anh và Bản nhạc con

Đà Điểu” đã cho rằng: “những đứa trẻ trong Bản nhạc con Đà Điểu sẽ có thể

bầu bạn với cả những độc giả trưởng thành, nhưng nếu phủ nhận chất thiếunhi trong các sáng tác của Tạ Duy Anh thì lại là một sai lầm Đó là thứ đặcsản đã biến văn học thiếu nhi của nhà văn này trở nên độc đáo và trộn khônglẫn giữa hàng ngàn tác phẩm Qua từng trang sách, từng câu chuyện, ngườiđọc đều thấy trong đó lấp lánh những giấc mơ của con trẻ và của cả nhữngngười đã không còn là trẻ con…” [12] Tác giả Đỗ Hiền cũng đã đưa ra nhận

xét của mình về sáng tác của Tạ Duy Anh qua bài viết “Đối thủ còi cọc - câu

chuyện về tuổi thơ và làng quê” Tác giả nhận định: “Với Đối thủ còi cọc, Tạ

Duy Anh đã kể một câu chuyện thật ấm áp về tuổi thơ Đặc biệt những dòngmiêu tả tâm lý, tình cảm của một học sinh trong độ tuổi 12-13 được viết vôcùng tinh tế, hấp dẫn” [36]

Bên cạnh một số bài viết, bài báo mang tính chất phê bình kể trên, tìmhiểu về mảng truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong phạm vi nghiên

cứu nhà trường mới chỉ có một luận văn Nghệ thuật truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh của Thạc sĩ Nguyễn Thị Kim Đẹp (2014) Ở luận văn này, tác

giả đã tập trung khai thác thế giới nhân vật đặc sắc, đa dạng trong các tácphẩm viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh với các kiểu nhân vật điển hình nhưnhân vật trẻ em, nhân vật người lớn, nhân vật là các sự vật vô tri như con vât,

đồ vật Không chỉ vậy, luận văn cũng đã đi sâu vào tìm hiểu về người kểchuyện với đặc điểm đa ngôi kể, đa giọng điệu Trong công trình nghiên cứu

ấy, tác giả luận văn đã chỉ rõ người kể chuyện trong các sáng tác viết chothiếu nhi của Tạ Duy Anh dù ở ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba cũng đều thựchiện tốt vai trò của người dẫn dắt câu chuyện và định hướng cho người đọcbằng những ngôn ngữ vô cùng dí dỏm, giàu chất trẻ con Cùng với việc tìmhiểu phương thức trần thuật duyên dáng, linh hoạt: khi là lời độc thoại, khi làlời đối thoại, luận văn này đã đi đến khẳng định, người kể chuyện trong cácsáng tác của Tạ Duy Anh đã để lại một dấu ấn khó phai trong lòng bạn đọckhiến cho các sáng tác viết cho thiếu nhi của ông vừa là món quà tặng bạnđọc trẻ thơ vừa cho cả những bạn đọc lớn tuổi

Như vậy, có thể nói, dù là bài phê bình đánh giá hay nghiên cứu thìđiểm chung của không nhiều những công trình trên đều là sự phát hiện, đề caonhững những giá trị nhân văn nhẹ nhàng, gần gũi, cần thiết, giàu tính giáo dục

mà những câu chuyện của Tạ Duy Anh đã mang lại cho trẻ thơ hôm nay Vớilối viết nhẹ nhàng, giàu chất thơ, các sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ DuyAnh đã để lại những cảm xúc sâu lắng khó phai trong lòng các thế hệ độc giả

nhỏ tuổi Tuy nhiên, khai thác về mảng truyện này thì các đề tài nghiên cứu cònkhá hạn chế Thạc sĩ Nguyễn Thị Kim Đẹp đã tập trung khai thác nghệ thuật kểchuyện trong các sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh nhưng tác giả cũngchỉ mới dừng lại ở việc nghiên cứu theo phương pháp của tự sự học kinh điểnkhi chỉ ra được các ngôi kể thứ nhất, thứ ba của người kể chuyện cũng như dấu

ấn ngôn từ của tác giả trong các sáng tác Thiết nghĩ những phương diện ấy chưa

đủ để làm nên một phong cách Tạ Duy Anh khác biệt khi viết cho thiếu nhi Vìthế đề tài luận văn của chúng tôi sẽ tiếp tục khai thác và chỉ ra những điểm độcđáo trong những sáng tác thiếu nhi của Tạ Duy Anh từ một chiều kích khác dựatrên nền tảng tư tưởng và phương thức tiếp cận của tu từ học tiểu thuyết Ở đây,việc làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tác giả và những dụng ý nghệ thuật được sắpxếp trong các tác phẩm viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh sẽ cho người đọcthấy rõ sự độc đáo trong phong cách sáng tác của nhà văn này Tính khả thi củaviệc lựa chọn phương pháp tiếp cận trên được kỳ vọng sẽ mang lại những kếtquả nghiên cứu mới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát, phân tích, làm sáng tỏ điểm độc đáo, mới mẻ trong xiệc xâydựng hình tượng người kể chuyện thông qua những phẩm chất khác nhau cùng

hệ thống biểu tượng thiên nhiên, cuộc sống làng quê đặc sắc mang đậm nét văn

hóa Việt trong các sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh để từ đó thấyđược sự chi phối của tác giả hàm ẩn đến việc lựa chọn và sử dụng các yếu tốnghệ thuật độc đáo đó.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung hướng đến những sáng tác viết cho thiếu nhi của TạDuy Anh từ hai bình diện nghiên cứu: Người kể chuyện và biểu tượng theohướng tiếp cận tu từ học tiểu thuyết

2008)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, người viết

sử dụng các phương pháp sau đây:

- Phương pháp tu từ học: Đây là phương pháp chủ yếu được người viết sử dụngxuyên suốt luận văn Thông qua phương pháp này, người viết sẽ đi sâu khai thácmột số bình diện tu từ học học truyện kể tiêu biểu trong các sáng tác viết chothiếu nhi của nhà văn học Tạ để từ đó thấy được mối quan hệ mật thiết giữa tácgiả hàm ẩn Tạ Duy Anh và việc lựa chọn các yếu tố nghệ thuật độc đáo trongcác văn bản nghệ thuật của ông

- Phương pháp hệ thống: Khối lượng tác phẩm viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anhkhá nhiều, chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm tìm hiểu những sáng tácviết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh như là một chỉnh thể nghệ thuật thống nhấtgiữa yếu tố nội dung và nghệ thuật Từ đó giúp người đọc nhận thức

rõ các đặc điểm của người kể chuyện cũng như hệ thống các biểu tượng trong các tác phẩm của ông được đầy đủ, toàn diện và khoa học hơn.

- Phương pháp thống kê, phân loại: Đề tài bao quát toàn bộ những sáng tác viếtcho thiếu nhi của Tạ Duy Anh, do đó chúng tôi vận dụng phương pháp thống kêkết hợp với phương pháp phân loại, nhằm chỉ ra các kiểu người kể chuyện vớicác phẩm chất và giọng điệu kể chuyện khác nhau, cùng với đó là thống kêphân loại hệ thống các biểu tượng mà nhà văn Tạ Duy Anh sử dụng trong nhữngnhững sáng tác viết cho thiếu nhi của mình Vận dụng phương pháp này, chúngtôi sẽ đưa ra được những cứ liệu chính xác, cụ thể làm tăng thêm sức thuyếtphục cho vấn đề nghiên cứu đặt ra trong đề tài, giúp cho sự nhận xét, đánh giávấn đề trong luận văn có cơ sở khoa học hơn

- Phương pháp so sánh: Để khẳng định được nét đổi mới, riêng biệt và đặc sắccủa hình tượng người kể chuyện và hệ thống biểu tượng trong những sáng tácviết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh, luận văn tiến hành so sánh giữa những sángtác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh với các sáng tác ở mảng truyện ngắn, tiểuthuyết viết cho người lớn của ông cũng như so sánh với phong cách sáng tác củamôt số nhà văn tên tuổi chuyên viết cho thiếu nhi cùng thời Kết hợp với nhữngdiễn giải, phân tích, luận văn sẽ phát hiện ra những nét độc đáo, mới mẻ trongcách xây dựng nhân vật người kể chuyện và hệ thống biểu tượng trong nhữngsáng tác viết cho thiếu nhi của nhà văn này

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Khảo sát, nghiên cứu truyện kể viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh từ góc

độ tu từ học tiểu thuyết, mọi phân tích đánh giá về sáng tác viết cho thiếu nhicủa nhà văn này đều dựa trên nền tảng của lí thuyết tu từ học Vì thế, về mặt líluận, luận văn góp phần làm sáng tỏ những điểm ưu việt và tính khả thi của lýthuyết này trong việc vận dụng vào nghiên cứu một trường hợp cụ thể

Lựa chọn Tạ Duy Anh - một trong những tác giả tiêu biểu của nền vănhọc Việt Nam thời kì đổi mới, chúng tôi muốn chỉ ra được sự chi phối và bàntay

sắp đặt của tác giả hàm ẩn Tạ Duy Anh đối với những yếu tố nghệ thuật độcđáo, hấp dẫn mà ông đã khéo léo xây dựng trong các câu chuyện viết cho thiếunhi của mình Để từ đó, thông qua đề tài, người viết muốn góp thêm một tiếngnói khẳng định phong cách và đóng góp của Tạ Duy Anh trong lịch sử nền vănhọc thiếu nhi Việt Nam đương đại cũng như khẳng định những nỗ lực sáng tạokhông ngừng nghỉ của nhà văn trên con đường chinh phục độc giả nền văn họcnước nhà.

Những nghiên cứu, phát hiện mới mẻ trong phong cách sáng tác của nhàvăn Tạ Duy Anh cũng chính là một trong những tư liệu hữu ích để người viếtvận dụng vào quá trình giảng dạy các tác phẩm trong nhà trường phổ thông saunày

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung củaluận văn sẽ được triển khai trong ba chương:

Chương 1: Tạ Duy Anh trong dòng chảy văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

Chương 2: Người kể chuyện – một bình diện tu từ học cấu trúc truyện kểđặc biệt trong các sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh

Chương 3: Tu từ học biểu tượng – nhân tố diễn ngôn độc đáo trong truyện

kể viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh

Chương 1

TẠ DUY ANH TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC THIẾU NHI

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Diện mạo chung của nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

1.1.1 Quan niệm về văn học thiếu nhi

Kho tàng văn học nhân loại có những sáng tác dành cho một lớp đốitượng riêng, đó là thiếu nhi Tuy nhiên, về khái niệm “văn học thiếu nhi”, chođến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, chưa thống nhất trong giới nghiên cứu

Các nhà nghiên cứu nước ngoài đã đưa ra rất nhiều định nghĩa khác nhau

về văn học thiếu nhi trong đó các học giả đặc biệt quan tâm tới vấn đề: đối

tượng tiếp nhận, nội dung phản ánh của tác phẩm, điểm nhìn trần thuật

Từ góc độ đối tượng tiếp nhận, nhiều nhà nghiên cứu đã định nghĩa vănhọc thiếu nhi thông qua độ tuổi của người đọc

M.R.Margaret viết: “Một số người cho rằng văn học thiếu nhi là nhịp cầu nối từ độ tuổi sơ sinh tới 18 tuổi Tuy nhiên, như tôi biết, không học sinh trung học hay phổ thông nào cho rằng mình là trẻ em Vì vậy, tôi định nghĩa văn học cho lứa tuổi 13 đến 18 tuổi là văn học thanh niên và văn học cho tuổi từ sơ sinh đến 13 tuổi là văn học thiếu nhi [35].

Trong Sách của trẻ em trong bàn tay trẻ, ở phần dẫn nhập về văn học của trẻ, Temple, Martinez, Yokota và Naylor từng nhận định: “Văn học thiếu nhi là tập hợp những cuốn sách đọc cho trẻ em và được đọc bởi trẻ em… từ sơ sinh tới 15 tuổi” [35].

Jan Susina, giáo sư về văn học thiếu nhi và văn hóa của Đại học Illinois

State (Mỹ) lại cho rằng: “Giống như các khái niệm về thời thơ ấu, văn học thiếu nhi là một cấu truc văn hóa, đang trong quá trình phát triển Văn học thiếu nhi bao gồm những văn bản được viết riêng cho trẻ em, những văn bản được trẻ em lựa chọn, ranh giới giữa văn học trẻ em và văn học người lớn rất mong manh”[35].

14

Ở Việt Nam, dù văn học thiếu nhi không sớm được nghiên cứu chuyênbiệt như những loại hình văn học khác nhưng cũng đã được các nhà nghiên cứuxác lập cho nó một chỗ đứng nhất định với những khái niệm cụ thể.

Từ điển Thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán đã định nghĩa về “văn học thiếu nhi” như sau: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập 17 khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi” [32,

tr.342] Định nghĩa này khá gần với cách hiểu của Jan Susina

Định nghĩa văn học thiếu nhi theo độ tuổi, nhà văn Lê Phương Liên lạicho rằng: văn học thiếu nhi là một thể loại văn học đặc thù nhằm phục vụ mộtđối tượng văn học rộng lớn bao gồm: lứa tuổi mầm non (dưới 6 tuổi), lứa tuổinhi đồng (từ 6 -10 tuổi), lứa tuổi thiếu niên (từ 11 - 13 tuổi), tuổi mới lớn (từ 13,

14 tuổi - 18, 19 tuổi) [35]

Trong Bách khoa thư văn học thiếu nhi, quan niệm về văn học thiếu nhi

tường tận hơn, chi tiết hơn Khái niệm văn học thiếu nhi được nhận diện ở nhiềugóc độ: chủ thể sáng tác, nhân vật trung tâm, mục đích sáng tác, đối tượng tiếp

nhận Cụ thể: “Mọi tác phẩm được nhà văn sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi và đôi khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, đồ vật, một cái cây Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi Những tác phẩm mà thiếu nhi thích thu tìm đọc bởi các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ, cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình” [70, tr 6] Như vậy, quan niệm

này nhằm nhấn mạnh đến hai vấn đề: tính giáo dục trong văn học trẻ em và sángtác nào được cho là văn học thiếu nhi Theo đó, văn học thiếu nhi phải hướng tới

mục đích giáo dục hay bồi dưỡng tâm hồn cho trẻ Sách dành cho trẻ em có thể

là những tác phẩm viết riêng cho trẻ hoặc là những tác phẩm mà trẻ em thíchđọc Ý kiến này cũng trùng với lý giải về văn học thiếu nhi của một số nhànghiên cứu trên thế giới

Đồng quan điểm trên, Bùi Thanh Truyền trong chuyên luận Thi pháp văn học thiếu nhi (2012) cũng cho rằng, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn

học mà nhân vật trung tâm là thiếu nhi hoặc được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ vớitất cả những xúc cảm, tình cảm mãnh liệt, tinh tế, ngây thơ, hồn nhiên, được các

em thích thú, say mê và có nội dung hướng đến việc giáo dục, bồi dưỡng tâmhồn, đặt nền móng cho sự hoàn thiện tính cách của các em thuộc những lứa tuổikhác nhau Ở đây, tác giả đã thống nhất hai khía cạnh của văn học thiếu nhi là:thẩm mỹ và giáo dục Một sáng tác văn học thiếu nhi, theo tác giả, phải là sángtác bằng cái nhìn trẻ thơ và phải hướng tới việc giáo dục nhân cách trẻ [77]

Như vậy, những nhà nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam đã cùngnhau chỉ rõ: Sáng tác viết về thiếu nhi là tác phẩm mà nhà văn viết về tuổi thơcủa chính mình, tuổi thơ của mọi người và nhiều người, tuổi thơ đã phổ quát Đócũng có thể là tác phẩm viết về trẻ em nhưng lại chiếm được cảm tình củangười lớn Ở đây, cũng cần phân biệt sáng tác viết về trẻ em với tác phẩm cónhân vật trẻ em trong đó Có một số sáng tác, nhà văn dùng nhân vật trẻ em đểtruyền tải thông điệp người lớn, trẻ em chỉ được coi là phương tiện biểu đạt, đókhông được coi là tác phẩm văn học thiếu nhi Ngược lại, có những tác phẩmđược trẻ em say mê, hứng thú mặc dù trong đó chẳng có bóng dáng một trẻ emnào, sáng tác như thế vẫn có thể xem là văn học thiếu nhi Tất nhiên, như cácnhà nghiên cứu đã khái quát, ranh giới phân định giữa một cuốn sách cho trẻ

em và người lớn không hoàn toàn rạch ròi

Từ đó có thể khẳng định: văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học

mà nhân vật trung tâm hoặc là thiếu nhi, hoặc là người lớn, hoặc là con ngườihay là thế giới tự nhiên nhưng được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dunggần gũi,

quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tácdụng hoàn thiện đạo đức, tâm hồn cho trẻ Có thể coi những sáng tác viết chothiếu nhi bao gồm: những tác phẩm viết cho trẻ em tuổi mầm non; những tácphẩm viết cho thiếu niên, nhi đồng; những tác phẩm viết cho tuổi mới lớn.Trẻ

em vốn có những đặc điểm tâm sinh lý riêng, vì thế, khi chúng sáng tác vănhọc, hay là đối tượng của văn học, phải được nhìn nhận dựa trên những đặctrưng riêng biệt Văn học thiếu nhi phải là những sáng tác được nhìn từ cái nhìntrẻ thơ, bằng con mắt trẻ thơ và được chấp nhận, trước hết, bởi độc giả là trẻem

1.1.2 Đặc điểm chung của văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

Văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại có sự phát triển mạnh mẽ, phongphú và đa dạng cùng với sự phát triển chung của nền văn học dân tộc

Về nội dung: Sau nhiều năm phát triển trong hoàn cảnh bất bình thườngcủa chiến tranh với cảm hứng chung là động viên, ca ngợi cuộc trường kì khángchiến thần thánh của dân tộc, bắt đầu từ giữa thập niên 80 của thế kỉ XX, trong

xu thế chung của văn học, các sáng tác cho thiếu nhi cũng dần trở về trạng tháiphát triển bình thường với sự chuyển biến từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảmhứng thế sự đời tư Lúc này văn học viết cho tuổi thơ cũng đã có một cái nhìnthật hơn, sâu hơn, toàn diện hơn đối với cuộc sống Sự nghiệp đổi mới cũng cóvai trò quan trọng đối với sự chuyển hướng tích cực trong bản thân từng chủ thểsáng tạo - nhân tố quan trọng nhất của sự thay đổi diện mạo văn học thiếu nhiđương đại Bởi vậy, đặc điểm nội dung nổi bật nhất của văn học thiếu nhi thời kìnày là sự đa dạng, mới mẻ, giàu tính thời sự trong đề tài, chủ đề (trẻ em thànhthị, nông thôn, miền núi, loài vật, môi trường, tình bạn, xúc cảm giới tính củatuổi mới lớn, quan hệ giữa người lớn và trẻ em,…), kết hợp giữa hiện thực với

kì ảo, phi lí và có lí, ngôn ngữ vừa hồn nhiên, thơ trẻ vừa triết lí hóm hỉnh kiểutrẻ con

Đề tài sinh hoạt của trẻ em thành phố được các nhà văn chú ý đến ở hai mảng hiện thực: cuộc sống của trẻ em các gia đình khá giả và cuộc sống của

những trẻ nhà nghèo, vừa học vừa phải lo toan kiếm sống, thậm chí “đi bụi” Các

tác phẩm tiêu biểu ở đề tài này phải kể đến Kính vạn hoa (Nguyễn Nhật Ánh), Hoa trên đường phố (Thu Trân), Kiềng ba chân (Đoàn Lư), Ngày khai trường trong mơ (Kim Hài), Tiếp đạm (Nguyễn Thị Ấm) trong đó Kính vạn hoa được đánh giá là hiện tượng nổi bật nhất, một bộ sách được xếp hạng kỉ lục,

có số lượng xuất bản vào loại lớn nhất trong lịch sử ngành xuất bản ở Việt Nam

Bên cạnh các tác phẩm viết về sinh hoạt của trẻ em thành phố, các tácphẩm viết về cuộc sống của trẻ em ở nông thôn cũng rất được quan tâm Ởmảng hiện thực này, những tác phẩm thơ thường thể hiện niềm vui trong sáng,

giản dị của trẻ em thôn quê như Quả thị đi chơi (Nguyễn Hoàng Sơn), Bờ ve ran (Mai Văn Hai), Làng em có điện (Lê Bính), Làng em buổi sáng (Nguyễn Đức Hậu), Ao làng (Nguyễn Thị Thanh), Con trâu (Thanh Thản), Nhà bác trống tía (Nguyễn Ngọc Hưng) vv, trong khi các tác phẩm văn xuôi lại đề cập

tới những số phận, những cảnh đời cụ thể, đượm buồn của con người sống ở

nông thôn như Nước mắt ngày tựu trường và Thành hoàng quê ngoại của Đào Hữu Phương, Tiếng nói người mẹ câm và Lời ru không bán của Lê Cảnh Nhạc.

Đề tài miền núi ngày càng phát triển và ghi nhiều thành tựu với các tác

phẩm tiêu biểu: Y Leng (Đào Vũ), Kỉ vật cuối cùng (Hà Lâm Kỳ), Một lớp trưởng khác thường (Lương Tố Nga), Chân trời mở rộng (Đoàn Lư), Đường về với mẹ chữ (Vi Hồng), Truyền thuyết trong mây (Đào Hữu Phương), Chu bé thổi khèn (Quách Liêu), Đồi sói hu (Nguyễn Quỳnh) Đặc biệt là Dương Thuấn, nhà

thơ dân tộc Tày với nhiều tập thơ viết về đất và người vùng cao đã làm chongười đọc hiểu và yêu mến hơn đời sống tâm hồn chất phác, nghĩa tình gắn bóvới cách mạng của đồng bào, nhất là của trẻ em các dân tộc thiểu số phía Bắc.Năm 2010, Tuyển tập thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi được xuất bản songngữ (tiếng Kinh và tiếng Tày) đã làm phong phú cho mảng văn học viết về miềnnúi của văn học thiếu nhi Việt Nam

Bên cạnh đó, viết về tâm sinh lí của lứa tuổi hoa học trò là mảng đề tài đặcbiệt khởi sắc Thế giới nội tâm sâu kín cùng những rung động đầu đời (tình yêuhọc trò) như là sự phát triển tất yếu của đặc điểm tâm lí trẻ thơ được các tác giả

quan tâm khai thác Có thể kể đến các tác phẩm như Bây giờ bạn ở đâu và Cỏ may ngày xưa của Trần Thiên Hương, Hương sữa đầu mùa của Lê Cảnh Nhạc,

Có gì không mà tặng bông hồng của Hồ Việt Khuê và hàng loạt truyện dài của Nguyễn Nhật Ánh như Còn chut gì để nhớ, Cô gái đến từ hôm qua, Thằng quỷ nhỏ, Phòng trọ ba người, Nữ sinh, Hoa hồng xứ khác, Hạ đỏ, Mắt biếc, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Lá nằm trong lá

Như vậy, với các đề tài sáng tác ngày càng đa dạng và phong phú, vănhọc thiếu nhi giai đoạn này đã làm tốt vai trò quan trọng của mình trong việcgiáo dục toàn diện nhân cách trẻ em cả về đạo đức, trí tuệ và tình cảm thẩm

mĩ Nhằm hướng các em vươn tới cái đẹp chân - thiện – mĩ, người sáng tác chothiếu nhi đã chú ý quan tâm đến đặc điểm tâm lí lứa tuổi và những sở thích củatrẻ nhỏ để thỏa mãn những nhu cầu ấy của các em một cách tự nhiên nhất.Những hình tượng nghệ thuật giàu giá trị nhân văn kết hợp vần điệu, nhạc điệu

do các nhà văn dày công sáng tạo trong tác phẩm đã gây được những ấn tượngsâu sắc trong tâm hồn trẻ thơ, tác động nhẹ nhàng đến nhận thức, tư tưởng tìnhcảm ở các em

Về nghệ thuật: Văn học thiếu nhi đương đại rất giàu chất thơ, chất truyện

Sở dĩ các tác phẩm truyện viết cho trẻ em lôi cuốn, hấp dẫn, có sức cảm hóa lạlùng, mạnh mẽ được các em là vì luôn lấp lánh chất thơ Chất thơ giúp trẻ emsau khi được nghe ông bà, cha mẹ kể chuyện, gấp sách lại vẫn thấy bao nhiêuđiều kì diệu, “bám chặt” lấy tâm hồn, tình cảm và chắp cánh cho những ước mơ,khát vọng của tuổi thơ Chất truyện trong thơ cũng là một trong những yếu tốtạo nên hình tượng cảm xúc ở mỗi tác phẩm Mỗi bài thơ viết cho trẻ gần nhưmột mẩu truyện hoặc chứa đầy yếu tố truyện Điều đó khiến cho các em dễ hiểu,

dễ cảm nhận và dễ thuộc hơn những vần thơ ý nghĩa

Không chỉ vậy, những hình ảnh đẹp, rực rỡ cùng với vần điệu, nhạc điệuvui tươi là một trong những yếu tố nghệ thuật không thể thiếu làm nên sức hấpdẫn riêng trong các sáng tác viết cho thiếu nhi giai đoạn này Nếu như thơ, vănviết cho người lớn thường hướng tới cái gì đó cao xa, trừu tượng thì thơ, vănviết cho trẻ em được trình bày một cách thật ngắn gọn, súc tích, trong sáng, dễhiểu Sự ngắn gọn không chỉ thể hiện ở dung lượng tác phẩm mà còn thể hiệntrong cả câu văn, câu thơ Trong văn xuôi thường sử dụng những câu đơn, ngắn,vừa sức với khả năng tiếp nhận của trẻ nhỏ; còn trong thơ, các nhà văn thường

sử dụng thể thơ 3 chữ, 4 chữ, 5 chữ, rất gần với đồng dao, vui nhộn, có vần, cónhạc khiến cho trẻ thơ vô cùng thích thú

Do cách tiếp cận đời sống phong phú, không bị khuôn vào một hướngduy nhất, văn học thiếu nhi đòi hỏi cũng phải đa dạng về giọng điệu mới có thểthể hiện được nhiều sắc thái khác nhau của cuộc sống Cũng không phải mỗi nhàvăn, mỗi tác phẩm chỉ có một giọng điệu mà đôi khi còn có sự phối hợp, đanxen, tạo nên sự đa dạng ngay trong một tác giả Những giọng điệu chính của vănhọc thiếu nhi đương đại có thể kể tới là giọng báo chí thông tấn, phù hợp vớinhịp độ khẩn trương của cuộc sống công nghiệp, hiện đại, đầy ắp thông tin;giọng suy tư, triết lí đề cập tới các vấn đề đời tư, thế sự; giọng trữ tình tiếp nốivăn mạch truyền thống đậm tính nhân văn, hướng về những kiếp người, nhữngcảnh ngộ bi thương, những tình cảm sáng trong cao đẹp của con người và cảnhsắc thiên nhiên của quê hương, đất nước Đặc biệt là giọng tinh nghịch, hómhỉnh mang tính đặc thù của văn học thiếu nhi Chất hóm, nghịch mang lại nhữngtiếng cười sảng khoái được vận dụng như một phương tiện giúp các em tiếpnhận tác phẩm một cách thật thoải mái, vui vẻ Có thể nói, sự đa dạng của giọngđiệu đã chứng tỏ tính cập nhật của văn học thiếu nhi hiện nay, vừa không xa rờilạc lõng với đời sống văn học nói chung vừa tỏ rõ sức mạnh của một bộ phậnvăn học riêng - văn học dành cho trẻ em

1.2 Truyện viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh trong bản hòa tấu đa âm sắc của nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

1.2.1 Bản giao hưởng đa âm sắc của nền văn học thiếu nhi

Văn học thiếu nhi vốn là một bộ phận quan trọng của nền văn học mỗidân tộc Nó có vai trò quan trọng trong việc giáo dục, hình thành nhân cách, làmgiàu tâm hồn con người từ thuở ấu thơ, là hành trang không thể thiếu cho các emkhi bước vào đời Bởi vậy, nhắc đến nền văn học thiếu nhi đương đại, chúng takhông thể không nhắc đến các nhà văn lớp trước như Tô Hoài, Phạm Hổ,Nguyễn Quỳnh mặc dù tuổi cao vẫn luôn cần mẫn viết cho thiếu nhi, tự đổimới chính mình trong việc mở rộng đề tài và tìm tòi hướng khai thác mới mẻ,phù hợp với nhu cầu của cuộc sống và nhu cầu bạn đọc Tô Hoài rất thành côngvới mảng đề tài truyện cổ viết lại, Phạm Hổ có đóng góp mới với truyện cổ tíchhiện đại, Nguyễn Quỳnh mang đến cho các em những truyện phiêu lưu, mạohiểm về núi rừng… Đầu những năm 1990, đội ngũ viết cho các em được bổsung thêm nhiều cây bút mới như Trần Thiên Hương, Nguyễn Quang Thiều, LêCảnh Nhạc, Nguyễn Nhật Ánh, Hà Lâm Kỳ, Quách Liêu, Phan Hồn Nhiên (truyện) và Phùng Ngọc Hùng, Trương Hữu Lợi, Dương Thuấn, Mai Văn Hai (thơ) Tiếp nữa là những cây bút không chỉ trẻ về tuổi nghề mà còn rất trẻ vềtuổi đời Họ là những người vừa chia tay với tuổi thơ, đang hăm hở bước vàođời, như Hoàng Dạ Thi, Nguyễn Thị Thu Thuỷ, Nguyễn Thị Châu Giang, ThuTrân, Quế Hương, Nguyễn Thúy Loan; và quãng đầu những năm 2000 là hiệntượng Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Lãm Thắng vv Lớp người viết trẻ này đãmang đến cho văn học thiếu nhi những nét mới trẻ trung, tươi tắn, đầy nhiệthuyết

Sự đa dạng trong phong cách viết của các tác giả đã làm nên sức hấp dẫncủa văn học thiếu nhi giai đoạn này với những thể loại văn học vô cùng gần gũi,bình dị Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Quỳnh, Dương Thuấn… là những nhà văngiao thời của hai thế kỉ Nổi lên từ những năm cuối thế kỉ XX, họ vẫn giữ đượcphong độ và cảm hứng sáng tạo trong thế kỉ mới

Với thành công đặc biệt của Kính vạn hoa cùng với gần ba mươi tập sách

viết cho lứa tuổi hoa học trò, Nguyễn Nhật Ánh được bình chọn là tác giả tiêubiểu nhất của văn học thiếu nhi Việt Nam những năm cuối thế kỉ XX Sang đầuthế kỉ XXI, ông đột ngột “chuyển hướng” sang lối kể chuyện hoang đường, kì

bí Bộ truyện dài nhiều tập Chuyện xứ Lang-bi-ang là sự thử nghiệm một lối viết

mới của nhà văn đang được các bạn đọc nhỏ tuổi yêu quý Là truyện hoangđường nhưng không phải là viển vông, tùy hứng, sự tưởng tượng của Nguyễn

Nhật Ánh được dựa trên nền tảng vững chắc, đó là tâm lí trẻ thơ Với Chuyện

xứ Lang-bi-ang, ông đã chạm đúng vào một trong những đặc điểm nổi bật của

tâm lí trẻ thơ, đó là tính tò mò, thích phiêu lưu, mạo hiểm, thích khám phá Câuchuyện này của ông đã làm được một điều kì diệu, đó là đem đến cho bạn đọctrẻ thơ sự thú vị và niềm vui háo hức mong chờ những tác phẩm tiếp theo.Vàquả nhiên, Nguyễn Nhật Ánh đã không làm bạn đọc thất vọng Ông tiếp tục

trình làng Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ Vẫn với lối viết dí dỏm kiểu Kính vạn hoa, Tôi là Bê tô nhưng dấu ấn tâm trạng tác giả đã in đậm nét hơn, tâm

trạng của con người càng đi xa tuổi thơ càng da diết nhớ về tuổi thơ Đây là tậpsách được giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam và giải thưởng Asean, 2010

Cùng với Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Lá nằm trong lá, Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ… Nguyễn Nhật Ánh đã thể hiện sức viết bền bỉ của mình.

Nhà văn Nguyễn Quỳnh - người đã từng thành công với những tác phẩmđạt giải cao trong các giải thưởng hàng năm thời kì đổi mới - vẫn tiếp tục khai

thác mảng đề tài đường rừng Những tác phẩm tiêu biểu như Đứa con phiêu bạt

và kí ức người cha, Dũng sĩ rừng xanh, Sói gầm trên đỉnh dốc, và đặc biệt gần đây nhất là Cậu bé người rừng (2012)… vẫn hấp dẫn bạn đọc bởi những trang

viết đầy ấn tượng miêu tả cảnh thiên nhiên hoang dã, khắc nghiệt, cảnh thú dữrừng xa và những chuyện phiêu lưu, mạo hiểm Cùng với chất văn dạt dào cảmxúc, phóng khoáng, Nguyễn Quỳnh đã “làm mới” sự cảm nhận của bạn đọc vềthiên nhiên trong sự khám phá thú vị và nhân văn

Cũng như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Quỳnh, nhà thơ người Tày DươngThuấn cũng là một tác giả viết cho thiếu nhi gặt hái được rất nhiều thành công.Bình tĩnh với lối viết truyền thống, Dương Thuấn giới thiệu với bạn đọc con

người và mảnh đất vùng cao Bắc Kạn quê ông Sau tập thơ Cưỡi ngựa đi săn được tặng giải A Giải thưởng Văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam,

1992, Dương Thuấn vẫn tiếp tục cuộc hành trình với khát vọng giới thiệu đượcthật nhiều hình ảnh của quê hương và văn hóa dân tộc Tày tới mọi người Thơ

ông luôn là những trăn trở, những khúc ca rạo rực mê say về quê hương Tuyển tập Dương Thuấn, (3 tập- Riêng tập 3 dành cho thiếu nhi), xuất bản song ngữ Tày- Kinh (Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2010) đánh dấu một chặng đường sáng tác của ông Đến với Tuyển tập Dương Thuấn (tập 3), bạn đọc sẽ gặp ở đó một

thế giới trẻ thơ cùng với thiên nhiên vùng cao hết sức sống động Đó là cỏ câyhoa trái muôn sắc màu, là tiếng suối reo, là hòn sỏi thần kì, là tiếng hò săn bắn,

là một làn khói sớm với mùi thịt nướng, là những phong tục tập quán, nhữnghuyền thoại làm mê đắm lòng người Thơ Dương Thuấn đã dựng nên một khônggian rộng lớn, vừa hùng vĩ vừa lãng mạn; vừa xa xôi lại vừa rất đỗi gần gũi,thân thương và quyến rũ Ở vùng quê ấy, con người được sống hồn nhiên, vô tưtrong sự bao bọc, vỗ về của thiên nhiên, trong cái đẹp vô biên của trời đất-

người và cảnh, cảnh và người giao hòa, quấn quýt với nhau: Nơi đó chỉ có mây

và suối/ Người ngủ cùng mặt trăng (Mách với trẻ con) Có thể nói, nhà thơ

Dương Thuấn đã vận dụng tới mức tối đa những chất liệu riêng biệt của vùngquê văn hóa Tày để làm nên một thế giới nghệ thuật sinh động và độc đáo.Những hình tượng nghệ thuật trong thơ ông, từ hình tượng con người đến hìnhtượng thiên nhiên đều mang những nét điển hình của vùng Tày Bắc Kạn

Bên cạnh những lớp nhà thơ tiêu biểu trên, sự xuất hiện của các tác giả

với tuyển tập những câu chuyện, những bài thơ hay nhất, đẹp nhất như Trần Hoài Dương- Truyện ngắn chọn lọc (2006), Tuyển thơ Con chuồn chuồn đẹp

nhất của Cao Xuân Sơn (2010), Dắt biển lên trời của Hoài Khánh (2012)…cũng

đã góp phần làm phong phú thêm cho văn học thiếu nhi giai đoạn này

Cùng với những cây bút trưởng thành từ thế kỉ XX là những gương mặttrẻ mới xuất hiện như Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn LãmThắng, Đặng Chân Nhân và Ngô Gia Thiên An

Nguyễn Ngọc Thuần mở đầu cho văn học thiếu nhi Việt Nam thế kỉ XXI

bằng những tác phẩm liên tiếp được giải cao: Giăng giăng tơ nhện (Giải ba cuộc vận động Sáng tác văn học tuổi 20 năm 2000), Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ (Giải A cuộc thi sáng tác văn học Vì tương lai đất nước lần thứ ba 2001-

2002, giải thưởng Peter Pan của Thụy Điển năm 2008 dành cho những tác phẩm

văn học thiếu nhi hay nhất) Một thiên nằm mộng (Giải A cuộc vận động sáng

tác cho thiếu nhi 2001-2002) Truyện Nguyễn Ngọc Thuần thu hút người đọc ởgiọng văn trong trẻo, với cái nhìn hồn nhiên, đầy sự ngạc nhiên thơ trẻ Thế giớixung quanh rất quen thuộc qua con mắt của anh bỗng trở nên sống động, tinhkhôi, trong vắt và đầy yêu thương, mới lạ

Nguyễn Ngọc Tư viết cho thiếu nhi không nhiều Khiêm tốn một tập

truyện Ông ngoại với tám câu chuyện nhỏ nhắn, xinh xắn nhưng cũng đủ cho

bạn đọc cảm nhận về một Ngọc Tư giản dị mà tinh tế, nhỏ nhẻ mà sâu sắc Trở

đi trở lại trong những câu chuyện này là hình ảnh một cô bé hoặc cậu bé vớitâm hồn nhạy cảm, tràn ngập tình yêu thương, biết chia sẻ, biết trân trọng những

gì mình có, biết quý yêu những gì người khác dành cho mình (Cô bé trong Bà

mẹ vườn cau, Dung trong Ông ngoại, Cậu bé trong Lụm Còi…) Với những

mẩu truyện ngắn thấm đẫm tình người, tình cỏ cây, hoa trái, cùng với lối vănnhẹ nhàng, trong sáng; lối kể chuyện tự nhiên, thì thầm… Nguyễn Ngọc Tư đãdẫn bạn đọc đến với những rung động mỏng manh, tinh vi nhất của con người

Nhà thơ trẻ Nguyễn Lãm Thắng với 1008 bài thơ thiếu nhi đã thực sự

chinh phục bạn đọc bởi những vần thơ đầy tâm huyết Tập thơ viết về nhiều đềtài nhưng tất cả đều xoay quanh một trục chính: trẻ thơ Có thể thấy trong thơ

Lãm Thắng hình ảnh một tuổi thơ êm đềm, giản dị với cách nhìn, cách cảm rấttrẻ thơ tạo ra một dấu ấn đặc biệt lí giải vì sao nhiều bài thơ thiếu nhi tác giả viết(hơn ba mươi lăm bài thơ) được phổ nhạc, trở thành những bài hát với giai điệu

vui tươi, trong sáng dễ gần với tuổi thơ như Cháu vẽ, Mưa xuân, Mời bạn về thăm xứ Huế, Chợ Xuân (Quỳnh Hợp phổ nhạc) và Cô tập em viết, Màu ước

mơ, Bài hát thày dạy, Ông trăng ơi, Mẹ ơi con ngủ, Lồng đèn, Quạt bà quạt bố, Mùa xuân đã về, Nơi tuổi thơ em… (Trương Pháp phổ nhạc).

Tập thơ hiếm hoi dành cho thiếu nhi của Vi Thùy Linh Chu du cùng ông nội (gồm 23 bài) là những kỉ niệm về tuổi thơ, về gia đình, về ông nội Sự trở

về với tuổi thơ có lẽ cũng là một hướng sáng tác mới trong “đường thơ” của chị,một người luôn say sưa, luôn “điên cuồng với thơ”

Hai tác giả rất trẻ là Đặng Chân Nhân (sinh năm 1993) với Giấc mơ và Ngô Gia Thiên An (sinh năm 1999) với tập thơ đầu tay Những ngôi sao lấp lánh

đã đem đến cho bạn đọc một cái nhìn mới mẻ về cuộc sống, thiên nhiên và vũtrụ của thế hệ trẻ ngày hôm nay Kể từ sau Trần Đăng Khoa, Cẩm Thơ, KhánhChi, Hoàng Dạ Thi, Ngô Thị Bích Hiền… rất lâu, bạn đọc Việt Nam mới lại đượcđọc những trang thơ hồn nhiên, trong trẻo do chính các em viết Năm 2011, khi

Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành Giấc mơ và Những ngôi sao lấp lánh, nhiều

người đã gọi hai tác giả này là “Thần đồng” thơ thế kỉ XXI

Một số tác giả khác nổi lên từ giải thưởng Cây but Tuổi hồng (Giải

thưởng hàng năm của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh , Báo Thiếu niêntiền phong phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam, bắt đầu từ năm 2011) như Đỗ

Tú Cường (TP Hồ Chí Minh), Nguyễn Đan Thi (Hà Nội), Võ Hương Nam (ĐắcLắc) cũng góp phần làm nên sự đa dạng của văn học thiếu nhi những năm gầnđây

Trong số rất nhiều các tác giả, tác phẩm của nền văn học thiếu nhi đa âmsắc ấy, chúng ta đặc biệt chú ý tới đóng góp to lớn của các thế hệ nhà văn, nhàthơ cùng những tác phẩm tiêu biểu đã được lựa chọn và đưa vào giảng dạytrong

nhà trường phổ thông Tiêu biểu như Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Trần ĐăngKhoa, Tạ Duy Anh Mỗi tác giả viết cho thiếu nhi ấy có một phong cách viếtđộc đáo, hấp dẫn khác nhau cùng góp phần tạo nên những “món ăn lạ” cho nềnvăn học thiếu nhi Việt Nam đương đại.

Tô Hoài là một trong những nhà văn sung sức ở nhiều thể loại Viết vềthiếu nhi, ngòi bút của ông thật linh hoạt cùng với những quan sát vô cùng kỹlưỡng và tinh tế Ngôn ngữ tự nhiên mà giàu có Thiên nhiên khoáng đãng màthơ mộng Nhân vật có dáng riêng, giọng riêng và đều sắc nét Cây bút Tô Hoài

đã đưa vào truyện thiếu nhi khát vọng của một tuổi trẻ ham hoạt động và mongmột cuộc sống thanh bình trong thế giới đại đồng Những chung đụng và trảinghiệm của Dế mèn trong tác phẩm cùng tên đã được miêu tả một cách hồnnhiên theo thế giới tự nhiên, nhưng là một tự nhiên nhuốm ý thức về nhân quần,

về xã hội Mà xã hội, nó là chuyện của con người, của loài người Đó cũngchính là lí do vì sao những đời ông, đời cha, rồi đời con, đời cháu của biết bao

thế hệ độc giả cùng biết đến Dế mèn, cùng hâm mộ Dế mèn Phải nói tác phẩm

đó chính là món quà thật lý thú cho tuổi thơ

Sau Dế mèn, Tô Hoài tiếp tục khẳng định tài năng truyện ngắn của mình

trong miêu tả thế giới loài vật Một thế giới vật qua cách nhìn của người để

được nhân hóa như trong O chuột, đã đưa Tô Hoài vào một mảng sáng tạo độc

đáo, cho đến nay vẫn chưa thấy ai thay thế được Đó là mảng truyện ngắn nối vàgây được sự yêu thích cho cả hai đối tượng đọc: trẻ em và người lớn Và nếutính đến sự nối tiếp của các thế hệ và tính theo hành trình của đường đời thì có

lẽ Tô Hoài là tác giả có số lượng người đọc phổ biến và đông đảo nhất, thườngxuyên nhất trong các tác giả của thế kỷ XX viết về đề tài thiếu nhi

Cũng giống Tô Hoài, Phạm Hổ gắn bó với sự nghiệp văn học thiếu nhinhư một mối duyên phận Rất nhiều tác phẩm của Phạm Hổ đã để lại dấu ấn sâuđậm trong tâm trí các thế hệ bạn đọc tuổi thơ Và thật thú vị khi nhà thơ Phạm

Hổ thường được các em định danh bằng tên tác phẩm: Nhà thơ Chu bò tìm

bạn bác, Chuyện hoa chuyện quả - “Người ta có thể quên tên nhà thơ nhưng đừng để quên thơ” (Tế Hanh) Phạm Hổ đã đạt được yêu cầu khắt khe này của

nghệ thuật ! Ông đã vinh dự được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệthuật ngay từ đợt 1 năm 2001

Cùng với Tô Hoài, Phạm Hổ, nhà văn Võ Quảng cũng là một cây bútxuất sắc của nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại Ông viết cả thơ lẫn vănxuôi, cả lứa tuổi thiếu niên và lứa tuổi nhi đồng Ở thể loại nào ông cũng thànhcông, để lại dấu ấn đậm nét trong lòng bạn đọc nhỏ tuổi Thơ Võ Quảng mangđến cho các em những rung cảm tinh tế, nhẹ nhàng trước khung cảnh quen thuộc

mà các em đang sống Qua thế giới thắm tươi và sinh động của cỏ cây hoa lá,của những con vật bé nhỏ, Võ Quảng dạy cho các em cách quan sát và khámphá những cái rất độc đáo, rất riêng biệt trong sinh hoạt hàng ngày Có thể nói,

Quê nội và Tảng sáng chính là hai bộ sách tiêu biểu nhất của Võ Quảng thể

hiện rõ vốn sống phong phú cùng tài năng, tâm huyết của nhà văn Đây đượccoi là hai bộ sách có đóng góp lớn nhất, tiêu biểu nhất của Võ Quảng cho nềnvăn học thiếu nhi Việt Nam đương đại Bởi những thành công đó, Võ Quảngđược nhiều nhà phê bình văn học và các nhà văn đánh giá là một trong số ít nhàvăn xuất sắc viết cho các em nước ta ở thế kỷ XX, cùng với các tên tuổi lớnnhư Tô Hoài, Phạm Hổ,

Được nhiều người biết đến là thần đồng thơ văn có sáng tác được đăng

báo từ năm 8 tuổi, Trần Đăng Khoa nổi tiếng từ những tập thơ đầu tiên với Từ góc sân nhà em và tiếp theo là Góc sân và Khoảng trời được nhiều thế hệ bạn

đọc thiếu nhi yêu thích và hào hứng đón nhận Năm 1968, khi Trần Đăng

Khoa tròn 10 tuổi, Góc sân và Khoảng trời được in lần đầu, gồm 52 bài với số

lượng 10.000 cuốn; năm 1973, tập thơ được bổ sung thành 66 bài, in với sốlượng lên tới 50.000 bản Thế là từ đấy, tập thơ này mỗi năm đều được bổsung thêm và in lại nhiều lần ở nhiều nhà xuất bản khác nhau Cho đến lần innăm 2002 là lần thứ 50, một con số có lẽ là kỷ lục cho những cuốn sách đượctái bản nhiều lần nhất ở nước ta

Đọc Góc sân và Khoảng trời, chúng ta sẽ thấy hiện lên cả một thế giới

con người và sự vật mà trong đó con người nào cũng đều để lại một dấu ấn tốtđẹp trong con mắt của thi sĩ tí hon Trần Đăng Khoa; còn sự vật thì hầu như tất

cả đều đã được nhân cách hóa, trở thành những bạn bè thân thiết, không thể

xa rời Đó là con bướm vàng, cái sân, dòng sông Kinh Thầy, con chim, con

gà, vườn cải, cây đa, con trâu, cây trầu và nhất là ánh trăng của làng quê

Chính những bài thơ được tập hợp lại trong Góc sân và Khoảng trời đã làm nên một thần đồng thơ Trần Đăng Khoa ngày nào Năm 2002, Góc sân và Khoảng trời đã vinh dự là tập thơ xuất sắc của Trần Đăng Khoa được trao giải

thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật

Trong tập thơ ấy, tác phẩm mà bạn đọc biết đến nhiều nhất có lẽ phải kể

đến bài thơ Hạt gạo làng ta đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ

thông Bài thơ nói riêng, các tập thơ của Trần Đăng Khoa nói chung đã gópphần khẳng định chỗ đứng vững chắc của nhà thơ trong lòng các thế hệ bạnđọc thiếu nhi nhỏ tuổi Chính hởi những thành công đó, ông đã ba lần đượctặng giải thưởng thơ của báo Thiếu niên Tiền phong (các năm 1968, 1969,1971), Giải nhất báo Văn nghệ (1982) và Giải thưởng Nhà nước (năm 2000)

Như vậy, những đóng góp nổi bật của các thế hệ nhà văn, nhà thơ trên đã góp phần khẳng định: nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại quả là một nền văn học

có đội ngũ sáng tác đông đảo, đa dạng về độ tuổi và phong cách; năng động về sức tìm tòi, khám phá, đổi mới tư duy với cách tiếp cận cuộc sống đa dạng, đa chiều Chính những nét riêng biệt này đã góp phần tạo nên một bản nhạc đa âm sắc cho nền văn học thiếu nhi, qua đó khẳng định vị trí của bộ phận văn học này trong nền văn học dân tộc thời kì hội nhập”.

1.2.2 Tạ Duy Anh – một nốt nhạc trầm trong bản hòa tấu đa âm sắc của nền văn học thiếu nhi đương đại

Hòa vào dòng chảy của nền văn học thiếu nhi Việt Nam thời kì đổi mới,

sẽ là một thiếu sót lớn nếu chúng ta không nhắc đến những cống hiến và đónggóp của nhà văn Tạ Duy Anh

Trước khi bén duyên và tạo được chỗ đứng nhất định trong lòng bạn đọc

ở mảng truyện viết cho thiếu nhi, Tạ Duy Anh đã từng khẳng định tên tuổi củamình qua các sáng tác truyện ngắn và tiểu thuyết viết cho người lớn đầy gai góc,

ám ảnh với các bút danh quen thuộc như: Chu Quý, Lão Tạ, Quý Anh Ông tênthật là Tạ Viết Đãng, sinh năm 1959, tại làng Đồng Trưa (tên chữ là Cổ Hiền,sau đổi thành An Hiền), xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây cũ(nay là huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội)

Tạ Duy Anh khi mới xuất hiện trên văn đàn đã nhanh chóng nhận được

sự quan tâm, chú ý của độc giả Đặc biệt, ngay khi truyện ngắn Bước qua lời nguyền được đăng trên báo Văn nghệ, tên tuổi của ông càng có một sức hút vô cùng lớn Ở một loạt sáng tác tiếp theo được tập hợp trong các tập truyện Luân hồi (1994), Truyện ngắn Tạ Duy Anh (2003), Bố cục hoàn hảo (2004), nhà văn vẫn tiếp tục dòng mạch cảm hứng mà Bước qua lời nguyền đã khơi mở Những

truyện ngắn này đã mang lại thành công lớn cho Tạ Duy Anh Tác phẩm củaông trở thành “hiện tượng”, “sự kiện văn học” ở mảng truyện ngắn Có thể nói,

phong cách truyện ngắn Tạ Duy Anh chính là “tín hiệu của một dòng văn học mới, dòng văn học bước qua lời nguyền”( Hoàng Ngọc Hiến) Truyện ngắn của

ông đem đến cho độc giả những cách lí giải mới về cuộc sống, khiến họ có thểchạm sâu vào đời sống thực tế, hiểu hơn về bản chất của nó cũng như nhữngtrạng thái nhân sinh trong buổi đầu của thời kì đổi mới Là một nhà văn có cátính sáng tạo độc đáo, Tạ Duy Anh đã tạo dựng cho mình một phong cách nghệthuật riêng không thể nhầm lẫn Với quan niệm văn chương phải “bất chấp hết”,phải “ngập trong bùn”, phải “sục tung lên”, ông đã lách sâu ngòi bút sắc lạnhcủa

mình vào hiện thực trần trụi của cuộc đời, bắt chúng phải hiện lên với cả nhữngphần khuất tối – đôi khi sự thẳng thắn ấy khiến nhiều người đọc phải e ngại.Trên sơ sở ấy, nhân vật trong truyện ngắn Tạ Duy Anh đã thoát khỏi cái nhìnnguyên phiến, một chiều của một giai đoạn văn học trước đó để trở nên sốngđộng, chân thực, đa diện, đa chiều giống như những con người ta vẫn thườnggặp trong cuộc sống thường nhật Với quan niệm: dùng văn chương để phản ánhchân thực hiện trạng xã hội, Tạ Duy Anh thường khắc hoạ nhân vật từ góc độcon người xã hội Cũng chính vì thế, nhân vật của ông ít khi là một tính cáchtoàn vẹn, mà chủ yếu hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hộihoặc trạng thái tồn tại xã hội Thông qua thế giới nhân vật của mình ông đã thểhiện rõ những day dứt, trăn trở khôn nguôi trước những vấn đề thực tế của cuộc

sống Với các tác phẩm đã công bố được in trong tập Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh (2003) cùng gần 10 tập sách (gồm truyện ngắn, truyện vừa, tản văn)

dành cho thiếu nhi… Tạ Duy Anh quả đã có những đóng góp rất lớn cho nềnvăn học Việt Nam ở mảng truyện ngắn

Không chỉ dừng lại ở thành công trong lĩnh vực truyện ngắn, Tạ Duy Anhcòn thể hiện tài năng văn chương của mình ở thể loại tiểu thuyết Khởi đầu hành

trình viết tiểu thuyết với tác phẩm Khuc dạo đầu (1991) chưa thành công, nhà

văn không nản lòng mà dồn tâm huyết để cho ra đời 4 cuốn tiểu thuyết gây xôn

xao dư luận: Lão Khổ (1992), Đi tìm nhân vật (2002), Thiên thần sám hối (2004) và Giã biệt bóng tối (2008) Độc giả và giới phê bình quan tâm đến Tạ

Duy Anh không chỉ vì ông là một cây bút có sức viết đáng ghi nhận mà còn

vì các tác phẩm của ông “luôn làm bạn đọc giật mình và suy ngẫm bởi những vấn đề gai góc của xã hội hiện đại này” [72] Trả lời phỏng vấn báo chí, Tạ Duy Anh trực tiếp phát ngôn về quan điểm sáng tác của mình: "Tôi là người thích đi mấp mé bên bờ vực của cái ác và cái thiện với hi vọng có thể soi rọi vào nó ở những phần khuất lấp ít người chạm tới" [1] Quả thật, các sáng tác của ông đã

chạm đến, bàn sâu về những vấn đề gai góc của xã hội hiện đại Ông đã nhìn

hiện thực và con người bằng lăng kính đa chiều, phản ánh nó một cách kháchquan

Chính bởi những quan niệm sáng tác đầy mới mẻ ấy, Tạ Duy Anh đã trởthành một hiện tượng độc đáo trong làng văn học lúc bấy giờ Tiếp nối thànhcông ở mảng sáng tác cho người lớn, nhà văn tiếp tục sở trường của mình trongmảng đề tài viết cho thiếu nhi và ông đã gặt hái được những thành công nhấtđịnh Trong bản hòa tấu đa âm sắc của nền văn học thiếu nhi đương đại, Tạ DuyAnh được biết đến là một trong số ít những nhà văn sau thời kì đổi mới có tác

phẩm được đưa vào chương trình giảng dạy trong nhà trường Tác phẩm Bức tranh của em gái tôi của ông từng đoạt giải nhì trong cuộc thi viết “Tương lai vẫy gọi” do báo Thiếu niên Tiền Phong tổ chức, in trong tập Con dế ma – Nhà

xuất bản Kim Đồng, Hà Nội, năm 1999 Bởi những giá trị nhân văn nhẹ nhàng

mà sâu sắc, truyện ngắn này đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổthông (sách giáo khoa Ngữ Văn lớp 6, tập 2, tr 30) Không chỉ vậy, đoạn trích

Cánh diều tuổi thơ (trích trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng Bước qua lời nguyền)

cũng được đưa vào giảng dạy trong chương trình trong sách giáo khoaTiếng

Việt lớp 4, tập 1, tr 146 Có thể nói, “các tác phẩm tiêu biểu ấy khi đưa

vào giảng dạy chính thức trong nhà trường đã chinh phục và làm lay động hàng chục triệu trái tim các em học sinh Và chính tác giả của truyện ngắn – nhà văn

Tạ Duy Anh cũng không thể ngờ rằng tác phẩm của mình lại “đánh trung” tâm

lý và nhận được sự đồng cảm nhanh chóng đến thế từ các độc giả nhỏ tuổi”

[38] Bởi mối nhân duyên với nền văn học thiếu nhi cũng như những tình cảm,tâm huyết mà ông dành cho trẻ thơ, Tạ Duy Anh đã từng là một cộng tác viênthân thiết của báo Nhi đồng, báo Thiếu niên Tiền phong, từng giành được giảithưởng trong cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi của NXB Kim Đồng

Tạ Duy Anh đã có lần chia sẻ ông nói chuyện với trẻ con không bao giờchán và tình yêu ấy được ông gửi gắm trong mỗi sáng tác cho thiếu nhi của

mình [54] Theo ông,“ở trẻ con vốn có đầy đủ những bản tính của một thiên thần Đó chính là sự trong sáng, nhạy cảm, sự mong manh, và hấp dẫn”[38].

Bởi vậy, những sáng tác viết cho thiếu nhi của Tạ Duy Anh có thể ví như mộtkhu vườn tuyệt đẹp nuôi dưỡng những mảnh hồn trong trẻo ấy của trẻ thơ TạDuy Anh đã đến với văn học thiếu nhi từ chính sự thôi thúc được trở về với tuổithơ lấm láp nhưng cũng rất sống động của mìnhtừ lòng yêu thương và tráchnhiệm đối với những mầm xanh đất nước Qua các trang viết cho thiếu nhi củaông, người đọc sẽ bắt gặp không ít các chi tiết lấy từ trong đời thực của chínhtuổi thơ người viết, từ sự trải nghiệm quý báu trong quãng thời thơ bé của nhàvăn - quãng thời gian đẹp và đáng nhớ nhất của trong cuộc đời mỗi người nhưông từng khẳng định

Tạ Duy Anh thường quan niệm dù làm báo, hay viết văn cho trẻ con cũngvậy, phải rất cẩn trọng trong việc chọn lựa ngôn ngữ, trích dẫn tài liệu hay nóiđơn giản, muốn giáo dục người khác trước hết anh phải giáo dục được chính bảnthân anh Bởi vậy mà truyện viết cho các bạn đọc nhỏ tuổi của Tạ Duy Anh đặcbiệt hấp dẫn Đó thực sự là những bài học quý báu, những trải nghiệm vừa thânquen, vừa gần gũi, chan chứa tình yêu thương được người viết chắt lọc từ chínhcuộc sống để gửi đến các em nhỏ thân yêu

Theo nhà văn Tạ Duy Anh, “văn chương vốn rất quan trọng đối với trẻ

em, văn chương là “đời sống cấp cao” đối với chung Đời sống bình thường của

chung là ăn, chơi, ngủ, khóc… Nhưng đời sống tinh thần, đời sống mà chung có thể bắt chước chính là nghệ thuật Vì thế theo ông, sáng tác văn chương cho trẻ con, thứ nhất là phải trong sáng Thứ hai phải thân thiện, phải khéo léo, kín đáo lồng vào đó ý giáo dục Không phải giáo dục thô thiển mà giáo dục sinh động từ cuộc sống Điều quan trọng là hãy tạo ra môi trường cho trẻ thấy được việc gì nên làm, việc gì không nên làm Viết cho trẻ con mình phải là bạn của chung, có khả năng chơi đùa với chung” [39] Chính bởi xuất phát từ quan niệm

ấy mà văn viết cho người lớn của Tạ Duy Anh vốn rất gai góc, ám ảnh nhưngvăn viết cho thiếu nhi của ông lại vô cùng trong trẻo, nhân hậu và thuần khiết.Các truyện viết cho thiếu nhi của ông được coi là những sáng tác hay và tâmhuyết, là những món ăn tinh thần thật “lạ” mà nhà văn muốn dành tặng tới cácđộc giả nhí thân yêu

Với nỗ lực và cống hiến không ngừng nghỉ, trong sự nghiệp sáng tác của

mình, Tạ Duy Anh đã dành được rất nhiều những giải thưởng như: Giải truyện ngắn nông thôn báo Văn nghệ, báo Nông nghiệp và Đài Tiếng nói Việt Nam tổ

chức; Giải C Cuộc thi truyện ngắn năm 1989-1990 của tạp chí Văn nghệ Quân đội với tác phẩm Xưa kia chị đẹp nhất làng; Giải nhì trong Cuộc thi viết "Tương lai vẫy gọi" của báo Thiếu niên Tiền phong cho câu truyện ngắn Bức tranh của

em gái tôi; Hai giải thưởng của Nhà xuất bản Kim Đồng cho hai tập truyện: Quả trứng vàng và Vó ngựa trở về và Giải thưởng Văn học Thủ đô 2012 cho tập

truyện ngắn Lãng du vv

Từ những thành công trên, tác phẩm của Tạ Duy Anh đã khẳng định đượcchỗ đứng trong lòng công chúng để hôm nay khi nói đến nền văn xuôi Việt Namđương đại nói chung, nền văn học thiếu nhi nói riêng, người ta không thể khôngnhắc tới tên tuổi của ông Các tác phẩm của Tạ Duy Anh đã thực sự tạo ra một

“từ trường riêng” luôn hấp dẫn và lôi cuốn độc giả, xứng đáng trở thành mộtmón ăn tinh thần đầy hữu ích đối với các thế hệ bạn đọc ở cả trong và ngoàinước

Tiểu kết chương

Có thể nói, không chỉ thành công trong mảng sáng tác viết cho người lớn,viết về đề tài thiếu nhi, Tạ Duy Anh cũng đã tạo được dấu ấn riêng trong đờisống văn chương đương đại dành cho bạn đọc nhỏ tuổi Sức hút ấy đến từnhững đặc trưng riêng - cũng là nét duyên riêng - trong quan niệm sáng tác của

Tạ Duy Anh Bên cạnh những tên tuổi lớn của nền văn học thiếu nhi Việt Namđương đại được đưa vào giảng dạy trong các nhà trường phổ thông như TôHoài, Phạm Hổ, Võ Quảng, Trần Đăng Khoa…, ông đã định hình cho mình mộtlối viết khác biệt, độc đáo khi sáng tác truyện cho thiếu nhi Dù đóng góp củaông chưa thực sự nổi bật như ở mảng truyện ngắn, tiểu thuyết viết cho ngườilớn, nhưng với những nỗ lực, tâm huyết dành cho trẻ thơ, Tạ Duy Anh đã thực

sự trở thành một người bạn lớn của nhiều thế hệ bạn đọc nhỏ tuổi Những phongcách và quan niệm sáng tác đầy mới mẻ của Tạ Duy Anh trong mảng truyện này

có thể được ví như một nốt nhạc trầm đầy sâu lắng Nốt nhạc đẹp ấy đã hòachung với biết bao nốt nhạc trầm bổng khác để tạo nên một bản nhạc đa âm sắccho nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

Chương 2 NGƯỜI KỂ CHUYỆN - MỘT BÌNH DIỆN TU TỪ HỌC

CẤU TRÚC TRUYỆN KỂ ĐẶC BIỆT TRONG CÁC SÁNG TÁC

CHO THIẾU NHI CỦA TẠ DUY ANH 2.1 Người kể chuyện theo quan niệm của tu từ học tiểu thuyết

Theo tự sự học, người kể chuyện là một dạng hình tượng do tác giả hưcấu, sáng tạo nên, là người đại diện phát ngôn cho tác giả trong tác phẩm tự sự.Người kể chuyện cũng chính là người truyền tải thông điệp, giữ vai trò trunggiới qua các yếu tố như ngôi kể, điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu và đồng thời

là nhân tố trung tâm chi phối việc tổ chức, kết cấu cấu trúc của văn bản tự sự

Kế thừa và phát triển quan niệm về người kể chuyện trong tự sự học,Booth – người khởi xướng nghiên cứu theo khuynh hướng tu từ học tiểu thuyết

cho rằng: “người kể chuyện là một “công cụ” không thể thiếu của tác giả hàm

ẩn, người thực thi những ý tưởng nghệ thuật của tác giả hàm ẩn” [46] Theo

ông, sợi dây liên kết giữa tác giả hàm ẩn và người kể chuyện cho chúng tanhững nhận thức đáng kể về tính chân thực, sức hấp dẫn và lôi cuốn của vănbản tác phẩm

Xuất phát từ quan niệm trên, khi tìm hiểu về người kể chuyện theo hướngtiếp cận tu từ học tiểu thuyết, ta không thể không đặt nó trong mối quan hệ với

tác giả hàm ẩn Nhà nghiên cứu Cao Kim Lan cho rằng: “Tồn tại với tư cách một công cụ do nhà văn hư cấu nhằm chuyển tải một thông điệp nào đó, việc lựa chọn kiểu người kể chuyện không phải ngẫu nhiên mà hoàn toàn mang tính quan niệm của nhà văn Có thể nói, từ những lựa chọn mang tính quan niệm này, người kể chuyện sẽ chi phối đến việc thiết lập cơ chế vận động nội tại tác phẩm nghệ thuật: xây dựng cốt truyện, xác lập điểm nhìn, phương thức kể, ngôn ngữ người kể và ngôn ngữ nhân vật…Những giới hạn hay sự phóng tung của người kể chuyện sẽ chịu sự quy định của nhà văn trong ý thức hoặc tiềm thức Tất cả những cảm giác mà chung ta cảm nhận được, dù bao giờ cũng chất chứa những

trải nghiệm riêng tư, như niềm vui sướng, sự sợ hãi hay nỗi cô đơn, sự bần tiện hay cao thượng; những tẻ nhạt, kệch cỡm hay ưu tư thu vị… đều bị quy định bởi hệ thống ngôn từ mà nhà văn tạo ra, mang tư tưởng của nhà văn” [42].

Như vậy, để thấy rõ được sự chi phối của tác giả đối với người kể chuyện, phương pháp tiếp cận theo hướng tu từ học đòi hỏi người viết phải quan

tâm nhiều tới phẩm chất của người kể chuyện Chính phẩm chất của người kểchuyện chứ không phải chỉ là việc kể ở ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba sẽ chiphối đến việc diễn giải ý nghĩa của truyện kể Có thể nói, người kể chuyệnkhông phải là tác giả song sẽ luôn bị “cái bóng” của tác giả chi phối Qui trìnhtạo dựng người kể chuyện, những định hướng và sự sắp đặt nên hình tượng nàyhoàn toàn không phải là sự tùy tiện của tác giả Nhưng đôi khi, phẩm chất củangười kể chuyện cũng có thể vượt qua những mong muốn và ý định của ngườiviết bởi chúng vốn có một cuộc sống cũng tương đối độc lập trong cấu trúc tácphẩm

Nhận thức được điều ấy, vấn đề lớn luôn được chú ý quan tâm khi tìmhiểu về người kể chuyện theo hướng tiếp cận tu từ học, đó là xác định là phẩmchất của người kể chuyện Một sự kiện nào đó khi được kể lại nghĩa là toàn bộcác giá trị về độ chính xác, tính thẩm mỹ hoặc bất kỳ một tiêu chí nào đó đã bịkhúc xạ qua lăng kính của người kể, chịu sự chi phối bởi hệ tư tưởng của cá

nhân anh ta (Cao Kim Lan, Tác giả hàm ẩn trong tu từ học tiểu thuyết) Vì thế,

phẩm chất của người kể chuyện với các tiêu chí về thể chất hoặc tinh thần sẽcho độc giả những hình dung cụ thể hơn về thế giới truyện kể và người sáng tạo

ra nó Bên cạnh đó, những tiêu chí về đạo đức hoặc trí tuệ, tín ngưỡng hay cảmxúc… sẽ là cơ sở để xác lập khoảng cách giữa người kể chuyện và tác giả hàm

ẩn - “cái tôi thứ hai” của nhà văn Chỉ riêng việc xác định phẩm chất của người

kể chuyện sẽ liên đới tới hàng loạt các yếu tố cấu trúc nội tại tác phẩm Tất cảnhững phẩm chất khách quan, bền vững của người kể chuyện sẽ trả lời cho câuhỏi “người kể chuyện là ai?”, song người kể chuyện đã kể chuyện như thế nào

sẽ còn phụ thuộc vào ý thức và sự tự ý thức của chính anh ta

Tạ Duy Anh cũng đã phát huy được tối đa vai trò dẫn dắt, định hướngcủa mình Theo quan điểm của hướng tiếp cận tu từ học tiểu thuyết, sựlựa chọn kiểu người kể chuyện với các điểm nhìn khác nhau như vậy sẽgóp phần bộc lộ những phẩm chất khác biệt trong hình tượng người kểchuyện.

Trong quá trình thực thi nhiệm vụ kể và dẫn dắt, người kể chuyện

sẽ gắn chặt với những phẩm chất đã được quy định sẵn ấy để quan sát,nhìn nhận, đánh giá câu chuyện theo những cách khác nhau Đây rõ ràng

là một ý đồ nghệ thuật có sự chi phối, sắp đặt, can thiệp rất rõ của củatác giả hàm ẩn- cái tôi thứ hai của tác giả Có thể nói, tác giả hàm ẩn TạDuy Anh luôn theo sát từng chi tiết, sự việc diễn ra trong truyện kể Ôngchính là người lựa chọn phẩm chất cho nhân vật kể chuyện, là ngườiđiều khiển mọi tình huống và dựng lên cái khung - kết cấu văn bản Đểlàm được điều đó, người kể chuyện trong các sáng tác viết cho thiếu nhicủa ông sẽ được cung cấp một đặc quyền có thể kể lại tất cả những câuchuyện thông qua những tình huống như chính mình đang trực tiếp trảiqua bằng lời kể của một nhân vật nào đó với những đặc điểm phẩm chất

đã được định hình hoặc đang tiến triển Ở đây, sợi dây liên kết giữa tác

hàm

ẩn

và

ngườikể

chuyện