Nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở chính quyền trung ương thời Lê Thánh Tông

A. ĐẶT VẤN ĐỀ Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo giành thắng lợi hoàn toàn, Lê Lợi chính thức lên ngôi vua, lấy lại tên nước là Đại Việt. Sử sách sau này thường gọi triều đại do Lê Lợi lập nên là Hậu Lê. Hậu Lê trải qua hai giai đoạn là Lê Sơ và Lê Mạt. Thời Lê Sơ trải qua 99 năm với 10 đời vua trong đó có Lê Thánh Tông. Dưới thời Lê Thánh Tông mô hình nhà nước quân chủ tập quyền và hệ thống pháp luật của Lê Thánh Tông trở thành khuôn mẫu cho các triều đại sau này. Bài viết sau xin làm rõ: “Nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở chính quyền trung ương thời Lê Thánh Tông”

MỤC LỤC

A ĐẶT VẤN ĐỀ 1

B NỘI DUNG 1

I Chính quyền trung ương trong tổ chức bộ máy nhà nước đầu Lê sơ 1

II Nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở chính quyền trung ương thời Lê Thánh Tông 2

C KẾT LUẬN 5 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo giành thắng lợi hoàn toàn, Lê Lợi chính thức lên ngôi vua, lấy lại tên nước là Đại Việt Sử sách sau này thường gọi triều đại do Lê Lợi lập nên là Hậu Lê Hậu Lê trải qua hai giai đoạn là Lê Sơ và Lê Mạt Thời Lê Sơ trải qua 99 năm với 10 đời vua trong đó có Lê Thánh Tông Dưới thời Lê Thánh Tông mô hình nhà nước quân chủ tập quyền và hệ thống pháp luật của Lê Thánh Tông trở thành khuôn mẫu cho các triều đại sau này Bài viết sau xin làm rõ:

“Nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở chính quyền trung ương thời Lê Thánh Tông”

B NỘI DUNG

I Chính quyền trung ương trong tổ chức bộ máy nhà nước đầu Lê sơ

Theo Lịch triều hiền chương loại chí, “Triều Lê lúc mới lên theo quan

chế của nhà Trần” nhưng ở giai đoạn đầu Lê Sơ, chính thể quân chủ chuyên

chế đã bước đầu được xác lập Lê Thái Tổ đã nhanh chóng từng bước thiết lập bộ máy nhà nước để thực thi quyền lực của nhà vua

Ở chính quyền trung ương, giúp vua thực thi quyền lực nhà nước, ở triều đình có các quan chức và các cơ quan chủ yếu: Tả, Hữu Tướng quốc và Đại hành khiển Chức danh của Tể tướng đầu Lê Sơ được gọi là Tướng quốc, bao gồm hai người: Tả Tướng quốc và Hữu Tướng quốc Tả, Hữu Tướng quốc là quan đầu triều, giúp của quản lý toàn bộ đội ngũ quan lại trong nước, còn Đại hành khiển đứng đầu hàng quan văn Như vậy giúp việc cho vua gồm hai cơ quan chủ yếu là quan văn và quan võ

Dưới Tả, Hữu Tướng quốc là: các quan đại thần (Tam thái, Tam thiếu, Tam trư,…), cơ quan có tính chất văn phòng tư vấn (các tỉnh, hàn lầm viện,

Bí thư giám, chính sự viện, Nội mật viện), các bộ (Lễ và Lại sau đủ lục bộ),

các cơ quan chuyên môn (Ngự sử đài, Ngũ hình viện, Quốc sử viện, Quốc tử giám, Thái sử viện)

Các tỉnh bao gồm Thượng thư tỉnh, Trung thư tỉnh, Môn hạ tỉnh và Nội thị tỉnh Thượng thư tỉnh quan đứng đầu được gọi bằng chức danh Thượng thư lệnh, chức năng của Thượng thư tỉnh là liên lạc với Thượng thư các bộ Trung thư tỉnh đứng đầu là Trung thu lệnh, có chức năng cho vua những lời khuyên về các việc trọng đại trong triều Môn hạ tỉnh đứng đầu là Tri tu sự, giữ ấn tín của vua và chuyện lệnh của vua tới các cơ quan Nội thị tỉnh quan đứng đầu là Đô tri, có chức năng trông nom và quản đốc công việc trong cung Hàn lâm viện có quan đứng đầu gọi là Han lâm đại học sĩ Bí thư giám quan đứng đầu là Bí thư giám học sĩ, có chức năng trong coi thư viện của nhà vua Chính sự viện quan đứng đầu là Chính sự viện thượng thư, đây

là cơ quan trọng yếu trong triều, có các quan văn võ đại thần tham dự, chức năng của nó là giúp vua bàn bạc xem xét các việc trọng đại Nội mật viện có quan đứng đầu là Nội mật viện chánh sứ, chỉ gồm một số quan thân cận của nhà vua và chỉ bàn các việc cơ mật trong triều Các bộ trong thời đầu Lê Sơ ban đầu chỉ có bộ Lại và Lễ, sau khi cướp ngôi Nghi Dân mới lập đủ lục bộ

và thành lập lục khoa để giám sát lục bộ.Các cơ quan chuyên môn như: Ngự

sử đài, Ngũ hình viện, Quốc sử viện, Quốc tử giám, Thái sử viện mỗi cơ quan có một chức năng riêng biệt

Ngoài ra, ở triều đình vẫn có các chức quan đại thần tương tự như ở triều Trần trước đây Các quan đại thần là tôn thất, công thần và thường được kiêm các chức trọng khác như Tả, Hữu Tướng quốc, Đại Hành khiển, Thượng thư,… Như vậy có thể thấy rằng bộ máy nhà nước trung ương thời đầu Lê Sơ nhà vua không giữ quá nhiều trọng trách, đa phần trọng trách được giao cho các quan đại thần

II Nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước ở chính

quyền trung ương thời Lê Thánh Tông

Cuộc cải tổ bộ máy nhà nước của Lê Thánh Tông, nếu không nói là cuộc cải tổ đầu tiên, thì cũng là cuộc cải tổ lớn nhất và thành công nhất trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam Mô hình nhà nước thời Lê Thánh Tông trở thành mẫu mực cho những đời vua sau và các triều đại sau mô phỏng theo Mục tiêu cơ bản của cuộc cải tổ bộ máy nhà nước của Lê Thánh Tông

là nhằm tập trung tuyệt đối quyền lực nhà nước vào trong tay nhà vu theo nguyên tắc “tôn quân quyền” của Nho giáo và tăng cường hiệu lực của bộ máy quan liêu, cũng tức là nâng cao sự thể hiện và hiệu quả quyền lực của hoàng đế Lê Thánh Tông đã tiến hành cải tổ bộ máy nhà nước một cách toàn diện cả ở trung ương và địa phương, cả ngạch dân sự và quân sự, cả quan chế và thiết chế nhà nước

Đối với chính quyền trung ương, ngay dưới nhà vua xếp theo quyền lực đó là: quan đại thần, cơ quan có chức năng văn phòng, lục bộ, lục khoa, lục tự, ngự sử đài và các cơ quan chuyên môn khác

Với các chức quan trọng yếu ở trong triều, để ngăn chặn sự lạm quyền hoặc tiếm quyền, để nhà vua trực tiếp nắm các cơ quan chủ yếu và trọng yếu trong triều, Lê Thánh Tông đã cải tổ đối với các chức quan to ở triều đình như: bãi bỏ chức Tể tướng, chức Đại hành khiển, ba chức Tư; chỉ còn lại Tam thái, Tam thiếu, Thái úy và Thiếu úy Trong đó, Thái sư, Thái phó, Thái bảo, Thái úy được ban làm chánh nhất phẩm, còn hàm chánh nhị phẩm gồm Thiếu sư, Thiếu phó, Thiếu bảo và Thiếu úy

Trong các triều đại vua là người đứng đầu nhà nước nhưng thường giao quyền trực tiếp điều khiển các quan lại cho Tể tướng Tể tướng là người

có rất nhiều quyền hành, chỉ đứng dưới một người là vua và đứng trên muôn người (đứng đầu hàng ngũ quan liêu) nên dễ lạm quyền và tiếm quyền, xâm

hại đến quyền lực của vua Bởi vậy, trong Dụ hiệu đính quan chế, Lê Thánh Tông đã bãi bỏ chức Tể tướng và tự mình đứng ra điều khiển trăm quan Tương tự như vậy, chức Đại hành khiển, đứng đầu hàng ngũ quan văn cũng

bị bãi bỏ

Trong chế độ phong kiến, các quan đại thần thường là những công thần và có uy tín lớn, dễ ảnh hưởng tới quyền lực của nhà vua nên ở triều Lê Thánh Tông, nhiều quan đại thần thường không được kiêm nhiệm những trọng trách khác Họ trở thành những công thần không có thực quyền được phưởng phẩm cao bổng hậu

Bên cạnh các chức quan đại thần, dưới thời Lê Thánh Tông vẫn duy trì một số cơ quan có chức năng văn phòng của nhà vua như: Đông các viện, Trung thư giám, Hoàng môn tỉnh, Bí thư giám Mỗi cơ quan giữ một chức

vụ, công việc nhất định giúp việc cho nhà vua So với các triều đại vua thời

Lê Sơ trước đó, thời Lê Thánh Tông có cách đặt tên các cơ quan khác và số lượng cơ quan cũng ít hơn

Thời Lê Thánh Tông, chính quyền trung ương vẫn duy trì Lục bộ như những thời vua triều đại Lê Sơ trước đó, gồm: Bộ Lễ, Bộ Lại, Bộ Hình, Bộ Công, Bộ Hộ, Bộ Binh Mỗi bộ giữ một chức năng, nhiệm vụ nhất định giúp nhà vua như: Bộ Lễ giúp vua thực hiện lễ giáo phong kiến, Bộ Lại giúp vua quản lý toàn bộ đội ngũ quan lại trong cả ngước, Bên cạnh Lục bộ, năm

1466, Lê Thánh Tông lập ra 6 tự, vì thế ở nước ta Lục tự xuất hiện đầu tiên

từ thời Lê Thánh Tông Lục tự được lập ra để trong coi những công việc mà Lục bộ không quản lý hết được, nhằm làm cho mọi công việc lớn nhỏ êều có

sự quản lý của nhà nước Tuy vậy, Lục tự không phỉa là bộ phận nằm trong Lục bộ mà nó cũng là loại cơ quan trực thuộc nhà vua Đứng đầu mỗi tự là

Tự khanh hàm chánh ngũ phẩm và phó là Thiếu khanh hàm chánh lục phẩm, sáu tự đó là: Đại lý tự, Thái thường tự, Quang lộc tự, Thái bộc tự, Hồng lô

tự, Thường bảo tự Các tự chủ yếu làm công việc trộ trợ cho Bộ Lễ Đối với Lục khoa gồm sáu khoa năm 1465, Lê Thánh Tông đã đổi tên thành 6 khoa: Lại khoa, Hộ khoa, Lễ khoa, Binh khoa, Hình hoa, Công khoa Lục khoa là những cơ quan trực thuộc nhà vua, có chức năng giám sát, kiểm soát Lục bộ, từng khoa giám sát, kiểm soát từng Bộ tương ứng

Về các cơ quan chuyên môn, ngoài các cơ quan quản lý chuyên ngành

là Lục bộ, còn có những cơ quan quản lý chuyên môn chủ yếu: Ngự sử đài, Thông chính ty, Quốc tử giám, Quốc sử viện, Tư thiến giám, Thái y viện, Tôn nhân phủ Mỗi một cơ quan giữ một nhiệm vụ riêng biệt giúp việc cho nhà vua Như: Thái y viện là cơ quan chăm sóc sức khỏe cho nhà vua,

Như vậy nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước

ở chính quyền trung ương thời Lê Thánh Tông đã giúp nhà vua tập trung quyền lực vào tay mình Biện pháp chủ yếu của nguyên tắc này là: bỏ bớt một số chức quan, cơ quan và cấp chính quyền trung gian để đảm bảo sự tập trung quyền lực nhà vua; các cơ quan giám sát, kiểm soát lẫn nhau để loại trừ sự lạm quyền và nâng cao trách nhiệm; không tập trung quá nhiều quyền hành vào một có quan mà tản ra cho nhiều cơ quan để ngăn chặn sự tiếm quyền Có thể thấy với nguyên tắc này đã đem lại nhiều lợi ích cho nhà vua,

đó là sự tập trung quyền lực vào tay vua giúp vua thâu tóm mọi việc để quản

lý nhà nước, đặc biệt tránh sự lạm quyền của những quan lại giữ chức vụ trọng yếu ở trong triều Tuy nhiên do vua nắm quá nhiều quyền lực cũng như quá nhiều công việc có thể dẫn đến thực hiện từng công việc không được tốt

C KẾT LUẬN

Lê Thánh Tông là một vị vua đa tài, nổi tiếng trong lịch sử, triều đại ông là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của lịch sử nhà nước và pháp luật Đại

Việt Với nguyên tắc Tôn quân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước đã giúp tăng cường hiệu lực của bộ máy quan liêu, cũng là nâng cao sự thể hiện

và hiệu quả quyền lực của nhà vua

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Giáo trình: “Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam”, trường đại học Luật

Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, năm 2009

2 Giáo trình: “Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam”, trường đại học Luật

Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Hồng Đức – Hội luật gia trẻ Việt Nam, năm 2013