Bài giảng phát triển năng lực: Truyện tấm cám

Mâu thuẫn chủ yếu trong tác phẩm là mâu thuẫn giữa cô Tấm mồ côi, xinh đẹp, hiền lành với dì ghẻ và Cám ác độc, tàn nhẫn. Mâu thuẫn này phát triển từ thấp đến cao: ban đầu chỉ là những hơn thua về vật chất, tinh thần, sự ganh ghét mẹ ghẻ con chồng. Về sau, mâu thuẫn chuyển thành đố kị, một mất một còn, tiêu diệt lẫn nhau. Đây là những mâu thuẫn trong gia đình phụ quyền thời cổ nhưng trên hết là mâu thuẫn giữa thiện và ác trong xã hội. Mâu thuẫn này được tác giả dân gian giải quyết theo hướng thiện thắng ác.

A Chuẩn Kiến thức- Kỹ năng

Bài học Tấm Cám cần đạt Chuẩn Kiến thức - Kỹ năng như sau:

1 Về nội dung:

- Mâu thuẫn chủ yếu trong tác phẩm là mâu

thuẫn giữa cô Tấm mồ côi, xinh đẹp, hiền lành với dì ghẻ và Cám ác độc, tàn nhẫn Mâu thuẫn này phát triển từ thấp đến cao: ban đầu chỉ là

những hơn thua về vật chất, tinh thần, sự ganh ghét mẹ ghẻ con chồng Về sau, mâu thuẫn

chuyển thành đố kị, một mất một còn, tiêu diệt

lẫn nhau Đây là những mâu thuẫn trong gia

đình phụ quyền thời cổ nhưng trên hết là mâu

thuẫn giữa thiện và ác trong xã hội Mâu thuẫn này được tác giả dân gian giải quyết theo hướng thiện thắng ác

- Ý nghĩa những lần biến hóa của Tấm: dù bị mẹ con Cám tìm mọi cách tận diệt, Tấm vẫn tái sinh dưới các dạng thức khác nhau (chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị) Càng về sau, Tấm càng đấu tranh quyết liệt để giành lại sự

sống Qua những lần biến hóa, dân gian muốn khẳng định: cái thiện không bao giờ chịu khuất phục, chính nghĩa không bao giờ đầu hàng, cái thiện sẽ chiến đấu đến cùng để bảo vệ lẽ phải

và công lí Đó là nguyên nhân quan trọng nhất làm nên chiến thắng

- Ý nghĩa việc trả thù của Tấm: hành động trả thù của Tấm là hành động của cái thiện trừng trị cái ác Nó phù hợp với quan niệm

“Ở hiền gặp lành”, “Ác giả ác báo” của

nhân dân.

- Có nhiều yếu tố thần kì song vai trò của yếu tố thần kì cũng khác nhau trong từng đoạn

- Kết cấu quen thuộc của truyện cổ tích: người

nghèo khổ, bất hạnh trải qua nhiều hoạn nạn

cuối cùng được hưởng hạnh phúc

- Đánh giá nghệ thuật truyện cổ tích Tấm Cám

- Tại sao nói Tấm Cám rất tiêu biểu cho

đặc điểm nghệ thuật của thể loại truyện cổ tích nhất là truyện cổ tích thần kì?

I Tìm hiểu chung :

a. Khái ni m: ệ

Truyện cổ tích là tác phẩm tự sự dân gian mà cốt truyện và

hình tượng được hư cấu có chủ định, kể về số phận con người bình thường trong xã hội, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động

Truyện cổ tích được chia làm mấy loại? Nội dung chính của từng loại?

CỔ TÍCH THẦN KÌ

CỔ TÍCH SINH HOẠT

1 Khái quát về truyện cổ tích:

­ Truy n c  tích v  loài v t:ệ ổ ề ậ  là nh ng truy n k  ch  y u ữ ệ ể ủ ế

gi i thích nh ng đ c đi m và quan h  c a các con v t trong ả ữ ặ ể ệ ủ ậ

th  gi i loài v t theo cách c a dân gian.ế ớ ậ ủ

­ Truy n c  tích sinh ho tệ ổ ạ : ph n ánh sinh ho t đ i th ng ả ạ ờ ườ

g n gũi v i ng i bình dân.ầ ớ ườ

­ Truy n c  tích th n kì:ệ ổ ầ  ch  y u ph n ánh m   c, ủ ế ả ơ ướ

nguy n v ng, lí t ng xã h i c a nhân dân thông qua chi n ệ ọ ưở ộ ủ ế

th ng t t y u c a cái đ p, cái thi n.ắ ấ ế ủ ẹ ệ

+ Có s  tham gia c a y u t  th n kì vào ti n trình phát ự ủ ế ố ầ ế

­ Thu c lo i truy n c  tích th n kì ộ ạ ệ ổ ầ

Truy n c  tích T m ệ ổ ấCám thu c lo i ộ ạtruy n c  tích nào?ệ ổ

­ TruyÖn cã nh©n vËt thÇn k× (Bôt) víi c¸c phÐp mµu, vËt thÇn k× (x ¬ng c¸ bèng), sù biÕn ho¸ thÇn k× cña nh©n vËt,…

2 Truyện cổ tích Tấm Cám:

Tính ch t th n kì c a ấ ầ ủtruy n T m Cám ệ ấ

đ c th  hi n nh  ượ ể ệ ư

th  nào?ế

­ T m Cám có mô tuýp gi ng nhi u truy n c  tích th n kì ấ ố ề ệ ổ ầkhác trên th  gi i.ế ớ

II Đọc văn bản:

1 Tóm tắt truyện

Ph n ánh cu c đ u tranh quy t li t gi a thi n và ác, th  hi n ả ộ ấ ế ệ ữ ệ ể ệ

s c tr i d y mãnh li t c a con ng i, ni m tin, m   c c a ứ ỗ ậ ệ ủ ườ ề ơ ướ ủnhân dân v  chi n th ng c a cái thi n.ề ế ắ ủ ệ

III. Đ c ­ hi u văn b n ọ ể ả :

1. Thân   ph n b t h nh và con đ ng đ n v i  ậ ấ ạ ườ ế ớ

h nh phúc  c a T m ạ ủ ấ

Hoàn c nh s ng  ả ố

c a T m đ c  ủ ấ ượ miêu t  nh  th   ả ư ế

b Con đường đến với hạnh phúc của Tấm

Truy n T m Cám t p trung  ệ ấ ậ miêu t  mâu thu n gi a các  ả ẫ ữ

tuy n nhân v t nào? ế ậ

Mâu thu n gi a hai  ẫ ữ tuy n nhân v t phát  ế ậ

tri n ra sao? ể

­ Khi T m còn   v i m  con Cám:  ấ ở ớ ẹ Mâu thu n  ẫ xoay quanh nh ng h n thua v  v t ch t, tinh th n,  ữ ơ ề ậ ấ ầ

s  ghanh ghét m  gh , con ch ng ự ẹ ẻ ồ  

. B t đ c nhi u tép ắ ượ ề  L a c p m t gi  tép ừ ướ ấ ỏ

. Nuôi cá b ng b u b n ố ầ ạ   L a gi t th t cá b ng ừ ế ị ố

. Mu n đi xem h i ố ộ  B t T m ng i nh t thóc ắ ấ ồ ặ

=>Nh n xét mâu thu n   giai đo n này: ậ ẫ ở ạ

+ Ở giai đo n này, m  con Cám m i ch  tìm cách ng c ạ ẹ ớ ỉ ượđãi, hành h  T m, khi n T m ph i kh  s ạ ấ ế ấ ả ổ ở

+  T m là ng i b t h nh, ý th c đ c thân ph n ch  bi t ấ ườ ấ ạ ứ ượ ậ ỉ ế

ch u đ ng và khóc. T m luôn đ c s  tr  giúp c a B t:ị ự ấ ượ ự ợ ủ ụ

Hãy nh n xét thái đ  c a ậ ộ ủ

m  con Cám đ i v i T m ẹ ố ớ ấ giai đo n mâu thu n 

này? 

=> Ý nghĩa, vai trò của các thế lực thần linh:

+ Bênh vực kẻ yếu, đem lại công bằng, dân chủ, hạnh phúc cho những người lao động nghèo khổ trong XH

+ Tấm đạt được hạnh phúc thể hiện triết lý dân gian : “Ở hiền gặp lành”

Các hình  nh cá b ng, con ả ố

gà, đàn chim s  ẻ

có ý nghĩa gì?

- Khi Tấm trở thành hoàng hậu: Mâu thuẫn đã biến

thành xung đột một mất một còn:

+ Tấm trở thành vợ vua -> Mẹ con Cám tìm cách hãm hại

+ Tấm hoá thành chim vàng anh -> Giết thịt

+ Tấm hoá thành cây xoan đào -> Chặt cây đóng khung cửi

+ Hoá thân qua tiếng con ác gỗ -> Đốt khung cửi

+ Hoá thân trong quả thị -> Mẹ con Cám phải chết

=>Nh n xét mâu thu n   giai đo n này: ậ ẫ ở ạ

+ M  con Cám mu n chi m đo t t t c  nh ng gì thu c v  ẹ ố ế ạ ấ ả ữ ộ ề

* Bản chất và ý nghĩa xã hội của mâu thuẫn

- Mâu thuẫn và xung đột trong truyện phản ánh mâu thuẫn

và xung đột trong gia đình phụ quyền thời cổ nổi bật là mâu thuẫn giữa cái thiện và cái ác.

- Thiện đã thắng ác và được hưởng hạnh phúc dù phải trải qua bao khó khăn Kết thúc đó thể hiện ước mơ công lí của nhân dân lao động xưa: Người tốt được hưởng hạnh phúc, kẻ ác bị trừng trị

Đánh giá b n ch t và  ả ấ

ý nghĩa xã h i c a  ộ ủ mâu thu n trong  ẫ

truy n? ệ

2 Cuộc đấu tranh giành lại hạnh phúc của Tấm:

a Sự hoá thân của Tấm

Vàng anh Xoan đào Khung cửi Quả thị

Hãy nh n xét v   ậ ề

nh ng hình  nh hoá  ữ ả thân c a T m? ủ ấ

­ Nh ng hình  nh v t hoá thân c a T m g n gũi v i  ữ ả ậ ủ ấ ầ ớ

đ i th ng, mang giá tr  th m mĩ cao; T m tìm th y  ờ ườ ị ẩ ấ ấ

h nh phúc ngay gi a cu c đ i th c ạ ữ ộ ờ ự

Hãy nh c l i nh ng l n bi n ắ ạ ữ ầ ếhoá c a T m và cho bi t ý ủ ấ ếnghĩa c a nh ng hình  nh bi n ủ ữ ả ế

hoá  y?ấ

- Không còn có sự trợ giúp của Bụt, Tấm chủ động,

quyết liệt đấu tranh với cái ác để giành lại sự sống và hạnh phúc của mình

- Mỗi lần biến hoá là một lần Tấm hiện hữu với vẻ đẹp tươi mới thể hiện sức sống mãnh liệt của cái thiện

- Chi tiết cô Tấm biến thành quả thị:

+ Đây là chi tiết phổ biến trong các truyện cổ tích thần kì Việt Nam (Sọ Dừa, Lấy vợ cóc…)

+ Thể hiện vẻ đẹp bình dị mà tươi mới, tràn trề nhựa

sống của cô Tấm

+ Là chi tiết mang tính thẩm mĩ cao, mang lại cho truyện một ý nghĩa nhân văn cao cả và một hương vị dân tộc đậm đà

Em hãy liên h  bài h c mà tác ệ ọ

gi  dân gian g i g m qua ả ử ắchi n th ng c a T m?ế ắ ủ ấChi ti t cô T m hoá thành qu  th  ế ấ ả ị

và tr  l i làm ng i có ý nghĩa gì?ở ạ ườ

­ Ý nghĩa : 

+ Qua quá trình bi n hoá c a T m, ta th y đ c s c s ng qu t ế ủ ấ ấ ượ ứ ố ậ

c ng, khát v ng h nh phúc, khát v ng s ng mãnh li t c a ườ ọ ạ ọ ố ệ ủ

nh ng con ng i l ng thi n. Ngoài ra, còn kh ng đ nh cái ữ ườ ươ ệ ẳ ịthi n s  luôn chi n th ng cái ác.ệ ẽ ế ắ

Quá trình bi n hoá c a T m  ế ủ ấ

có ý nghĩa gì?

+ Đó là quá trình đ u tranh không khoan nh ng đ  giành l i ấ ượ ể ạ

h nh phúc.ạ

Có ý ki n cho r ng,  ế ằ không có B t, T m  ụ ấ không th  giành l i  ể ạ

h nh phúc. Ý ki n  ạ ế

c a em nh  th  nào?  ủ ư ế

­ Vai trò c a y u t  th n kì: B t đóng vai trò quan tr ng trong ủ ế ố ầ ụ ọ

vi c t o ra b c ngo t cu c đ i c a T m. Tuy nhiên, B t ch  ệ ạ ướ ặ ộ ờ ủ ấ ụ ỉ

xu t hi n   giai đo n đ u,   giai đo n sau, B t không xu t ấ ệ ở ạ ầ ở ạ ụ ấ

hi n, T m ch  đ ng đ ng đ u và quy t li t tranh đ u.ệ ấ ủ ộ ươ ầ ế ệ ấ

Em suy nghĩ gì v   ề hình  nh mi ng tr u  ả ế ầ trong tác ph m? ẩ

Tiết 3

b Sự trả thù của Tấm

- Đó là hành động trừng phạt cái ác, bảo vệ hạnh phúc của cô Tấm

- Thể hiện rõ triết lí dân gian “ác giả ác báo”, phù hợp với mong ước nguyện vọng của nhân dân

- Đây là chiến thắng tất yếu của cái thiện, của

lòng nhân đạo và lạc quan của dân gian xưa

Có ý ki n cho r ng hành đ ng tr  thù  ế ằ ộ ả

c a cô T m đ  tiêu di t Cám là tr  thù  ủ ấ ể ệ ả

cá nhân đ c ác, tàn nh n. T m cũng ác  ộ ẫ ấ không kém gì m  con Cám. Hãy chia  ẹ

s  suy nghĩ c a em v  đi u này? ẻ ủ ề ề

III Tổng kết:

1. N i dung: (Ghi nh ­ SGK) ộ ớ

2. Ngh  thu t:  ệ ậ

 Xây dựng mâu thuẫn, xung đột tăng tiến

 Xây dựng nhân vật theo hai tuyến đối lập

 Yếu tố kì ảo: tạo nên vẻ đẹp, sức hấp dẫn và kết thúc có hậu

 Kết cấu quen thuộc của truyện cổ tích

IV. T ng k t ổ ế

Hướng dẫn tự học

1 Tập đọc và kể truyện bằng giọng kể hù

hợp với đặc điểm của nhân vật

2 Tìm hiểu về kết thúc truyện (so sánh với

dị bản)

3 Những đặc điểm của truyện cổ tích thần

kì trong truyện Tấm Cám.

B Thảo luận về dạy học theo

đối tượng học sinh

Đối tượng

KT-KN cần đạt

Còn hạn chế về KT-KN

Trung bình Khá, Giỏi

Phần

Tìm hiểu chung