Hình phạt tử hình trong pháp luật quốc tế và pháp luật việt nam (luận văn thạc sĩ luật học)

Cùng với sự ra đời của LHQ, hệ thống các văn bản pháp luật quốc tế về quyền con người, trong đó có những văn bản và quy định liên quan đến việc áp dụng hình phạt tử hình cũng được Tổ chứ

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Hình phạt tử hình đã tồn tại trong Luật hình sự quốc tế nói chung và pháp luật hình sự Việt Nam nói riêng với cả ngàn năm lịch sử từ khi hình thành các nhà nước, khi pháp luật chưa thành văn cho tới tận bây giờ Với hàng chục các tội danh mà người phạm tội có nguy cơ bị tuyên án tử hình nếu phạm phải, cùng với đó những biện pháp thi hành án tử hình rất đa dạng, phong phú trong đó có nhiều biện pháp mang tính chất tàn bạo như; chém đầu, lăng trì, ném đá… Được các nhà nước áp dụng với lý do bảo vệ địa vị thống trị của mình cũng như thực hiện vai trò xã hội, giúp người bị hại trả thù, đảm bảo an toàn cho cộng đồng dân cư….Nhưng hiệu quả của hình phạt này với các mục đích của nó vẫn còn tồn tại nhiều tranh cãi chưa thống nhất

Xu hướng trên thế giới trong những thập kỷ gần đây là hạn chế và tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình, đối với những quốc gia còn duy trì hình phạt tử hình thì có xu hướng giảm ở mức độ áp dụng và có sự thay đổi các phương pháp thi hành án mang tính chất nhân đạo hơn

Cùng với sự ra đời của LHQ, hệ thống các văn bản pháp luật quốc tế về quyền con người, trong đó có những văn bản và quy định liên quan đến việc

áp dụng hình phạt tử hình cũng được Tổ chức này ban hành và ngày càng được áp dụng một cách phổ biến trong quan hệ quốc tế Hiện nay theo pháp luật quốc tế việc áp dụng hình phạt tử hình không bị cấm, tuy nhiên, nhiều khía cạnh của việc áp dụng hình phạt này đã được luật quốc tế điều chỉnh và trở thành nghĩa vụ quốc tế ràng buộc tất cả các quốc gia trên thế giới

Thực tế trên cho thấy, nghiên cứu về quy định của luật quốc tế về hình phạt tử hình và thực tiễn áp dụng hình phạt tử hình trên thế giới là việc làm cần thiết với tất cả các quốc gia, đặc biệt là những quốc gia còn duy trì hình phạt này, nhằm mục đích đầu tiên là làm hài hòa hệ thống các quy định pháp

luật trong nước với các tiêu chuẩn quốc tế qua đó tránh những xung đột với pháp luật quốc tế, dư luận quốc tế không có lợi cho uy tín của quốc gia mình.

Ở Việt Nam, trong những lần sửa đổi BLHS gần đây, Nhà nước đã nhiều lần giảm và bỏ nhiều tội danh có thể tuyên hình phạt tử hình, Hiến pháp năm

2013 cũng đã có những khẳng định, ghi nhận “quyền sống của con người là thiêng liêng và cần bảo vệ” và chúng ta đã gia nhập các Điều ước quốc tế có liên quan đến hình phạt tử hình như “ Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền 1948”; “ Công ước quốc tế về quyền dân sự, chính trị năm 1966” Đây là việc làm phù hợp với xu thế của thế giới hiện nay, để có cơ sở khoa học và thực tiễn trong việc giảm và tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình, có nhiều công trình nghiên cứu của cá nhân và tập thể đã tiến hành như: “Các hình phạt chính trong luật hình sự Việt Nam” (Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật, Hà Nội, 2002); Dự án “ Khảo sát tác động ngăn ngừa của một số hình phạt tròn BLHS Việt Nam năm 1999” của Trung tâm Tội phạm học thuộc Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2011; “Một số suy nghĩ về hình phạt tử hình trong luật hình sự Việt Nam” của Nguyễn Ngọc Chí” đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội số 28 năm 2012; “Quyền sống trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam” - Hội thảo quốc tế do Liên hiệp các hội khoa học Việt Nam, Viện chính sách công & pháp luật kết hợp với Trung tâm nhân quyền của Đại học OSLO tổ chức năm 2014 tại Hà Nội…

Mặc dù vậy, xét tính chất phức tạp và rộng lớn của vấn đề cần có thêm những nghiên cứu khác dưới góc độ so sánh và cái nhìn đầy đủ về lý luận cũng như thực tiễn áp dụng hình phạt tử hình trong luật quốc tế nói chung và pháp luật Việt Nam nói riêng một cách đầy đủ Đây chính là lý do tác giả lựa

chọn nghiên cứu đề tài “Hình phạt tử hình trong pháp luật quốc tế và pháp

luật Việt Nam” qua đó cung cấp kiến thức tổng thể và hiểu biết có hệ thống

về những quy định và thực tiễn áp dụng hình phạt tử hình trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng.

2 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

Với những mong muốn tìm hiểu cụ thể về hình phạt tử hình trong luật quốc tế, hình phạt tử hình trong hệ thống pháp luật các quốc gia trong đó có Việt Nam, trong quá trình nghiên cứu đề tài tác giả đã có dịp nghiên cứu nhiều công trình, bài viết khoa học do các nhà khoa học trên thế giới và Việt Nam đã nghiên cứu và công bố

Trên phạm vi quốc tế các tài liệu liên quan đến hình phạt tử hình có:

“Robert Adams (1998), The Abuses of punishment, Macmillan press Ltd, Houndmills, Basingstoke, Hampshire RG21 6XS and London”; “Lu Jianping

2009 Sixing shiyong yu minyi [The use of the death penalty and public

opinion], in Sixing zhidu zhi xianshi kaocha yu wanshan jianyan [Observing

the realities of the death penalty system and suggestions for its improvement], edited by Zhao Bingzhi Beijing, Zhongguo remnin gong’an daxue chubanshe [In English i n Chinese Sociology and Anthropology, Summer 2009”; N.S.Rodley, The Death Penalty: A Worldwide Perspective" 2002, 3 Edition, Oxford University Press; Amnesty International "International Standards on the Death Penalty" December 1998, AI Index: ACT 50/10/98; S.L.Karamanian, "The US Death Penalty Under Internationnal Scrutiny: Lessons from Ottawa, Strasbourg, and The Hague" Luncheon Address, Canadian Council on International Law (eds.), Globalism: People, Profits and Progress,

Các tài liệu này khá đa dạng và hình phạt tử hình và chuyên sâu về một khía cạnh nào đó liên quan đến hình phạt này; như sự tác động của hình phạt

tử hình và việc thi hành hình phạt này ảnh hưởng như thế nào tới tâm lý xã hội; Các tiêu chuẩn quốc tế đặt ra cho các quốc gia trong việc áp dụng và thực

thi hình phạt tử hình hay đó là những bài học được rút ra từ những vụ áp dụng

và thi hành án tử hình

Ở phạm vi trong nước, hình phạt tử hình là đề tài khá phổ biến nhưng các tác giả chủ yếu chỉ đề cập tới hình phạt tử hình ở một góc độ, khía cạnh nào đó như “ Hình phạt tử hình trong luật hình sự Việt Nam” luận văn thạc sỹ của Trần Hữu Nam năm 2003; “Một số suy nghĩ về hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Ngọc Chí đăng trên Tạp chí khoa học ĐHQGHN, Luật hoc 28 (2012); “ Hình phạt tử hình trong luật hình sự Việt Nam - một số kiến nghị hoàn thiện” của TS Trịnh Quốc Toản đăng trên Tạp chí Dân chủ và pháp luật; “Hình phạt tử hình trong luật quốc tế” sách chuyên khảo của Hội luật gia Việt Nam nxb Hồng Đức ấn hành năm 2008 Các tác giải trên cũng mới chỉ đưa ra những khái niệm về hình phạt tử hình dưới góc độ pháp luật hình sự trong nước và cũng chưa bao quát được các quy trong luật quốc tế về hình phạt tử hình, về thực tiễn chưa đưa ra được đánh giá chung đối với sự tác động, mối quan hệ và những bài học kinh nghiệm của hình phạt tử hình trong luật quốc tế đối Việt Nam

Do vậy, “Hình phạt tử hình trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt

Nam” là vấn đề vẫn còn chưa được giải quyết một cách toàn diện đặc biệt

dưới góc độ so sánh, theo đó chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn của công tác cải cách tư pháp hiện nay, trong đó có nhiệm vụ giảm và xóa bỏ hình phạt

tử hình trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay

3 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các quy định trong pháp luật quốc tế về chế định hình phạt tử hình (các văn kiện có phạm vi toàn cầu cũng như các văn kiện khu vực); nghiên cứu và tìm hiểu về hình phạt tử hình trong pháp luật hình sự của một số quốc gia trên thế giới cụ thể; nghiên cứu như quy định hình phạt

tử hình trong hệ thống pháp luật Việt Nam trước đây cũng như hiện tại

4 Mục tiêu nghiên cứu của luận văn

Thông qua việc nghiên cứu các quy định về hình phạt tử hình và thực tiễn thi hành hình phạt tử hình trong pháp luật hình sự quốc tế và pháp luật hình sự một số quốc gia trên thế giới qua các thời kỳ, đặc biệt trong những năm gần đây từ đó rút ra nhận xét, đánh giá về xu hướng thay đổi và áp dụng hình phạt tử trên thế giới

Từ việc nghiên cứu chế định hình phạt tử hình, thực tiễn thi hành hình phạt tử hình trong pháp luật Việt Nam trước đây cũng như trong BLHS hiện nay trên cơ sở đó đưa ra một số kiến nghị và giải pháp để hoàn thiện chế định hình phạt tử hình trong pháp luật hình sự Việt Nam theo xu hướng hội nhập quốc tế

5 Các câu hỏi nghiên cứu

- Xu hướng quy định và áp dụng hình phạt tử hình trên thế giới thay đổi

như thế nào qua các thời kỳ?

- Chế định hình phạt tử hình trong pháp luật Việt Nam và những thay đổi của nó qua các thời kỳ phản ánh xu thế gì đang diễn ra?

- Có mối quan hệ gì giữa chế định hình phạt tử hình và quyền con người trong pháp luật hình sự Việt Nam?

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với phương pháp nghiên cứu khoa học khác như phương pháp tổng hợp, phân tích, logic, quy nạp, đối chiếu…Các quy định của các điều ước quốc tế, khu vực và các quy định của pháp luật hình sự trong nước về hình phạt tử hình Phương pháp tổng hợp, so sánh được sử dụng thường xuyên qua đó đối chiếu các quy định của chế định hình phạt tử hình qua các giai đoạn phát triển trên phạm vi toàn cầu, khu vực cũng như trong nước

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Làm sáng tỏ lịch sử hình thành, phát triển của chế định hình phạt tử hình cùng những ý nghĩa và vai trò của loại hình phạt này trong luật hình sự quốc

tế và quốc gia trong các thời kỳ trước đây và hiện nay Bên cạnh đó luận văn cũng làm rõ sự cần thiết phải thay thế hình phạt tử hình bằng các loại hình phạt khác, từng bước giảm và xóa bỏ hình phạt này khỏi hệ thống hình phạt của các quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng vì tính nhân đạo cũng như những bất cập của loại hình phạt này

8 Cơ cấu của luận văn

Ngoài lời mở đầu, kết luận, mục lục, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn được kết cấu gồm 3 chương

Chương 1 Một số vấn đề lý luận về hình phạt tử hình trong luật quốcChương 2 Hình phạt tử hình trong pháp luật quốc tế

Chương 3 Hình phạt tử hình trong pháp luật Việt Nam

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT TỬ HÌNH TRONG

LUẬT QUỐC TẾ 1.1 Khái quát về hình phạt tử hình

1.1.1 Khái niệm hình phạt tử hình

Tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất do Nhà nước áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng (tội tử) để loại trừ vĩnh viễn người đó

ra khỏi đời sống xã hội, quan niệm thế nào là phạm tội đặc biệt nghiêm trọng

và khi nào áp dụng hình phạt tử hình không giống nhau ở các nước và các thời đại khác nhau Trong tiếng Anh, hình phạt tử hình gọi là “death penalty” Ngoài ra, nó còn được gọi là “capital punishment” “Capital punishment” có nguồn gốc từ capitalis (tiếng Latin), là một hình phạt mà khi áp dụng, người

bị áp dụng sẽ bị mất đầu1 Vì thế, hình phạt tử hình lúc khởi thuỷ, ở phương Tây người ta thường dùng để chỉ hình phạt chém đầu Còn theo Từ điển Lịch

sử chế độ chính trị Trung Quốc, “tử” ở đây được hiểu là chết, “hình” là hình phạt tội, bao gồm chữ “tỉnh” (giếng) và chữ “đao” (dao) ghép lại Từ đó có thể hiểu tử hình là hình phạt giết chết bằng cách thả xuống giếng hoặc chém bằng đao2

Trong luật hình sự của các nước theo hệ thống pháp luật Anglo - Saxon,

tử hình được định nghĩa là hình phạt tước đi mạng sống của người phạm tội, được áp dụng đối với những người phạm tội nghiêm trọng Tội nghiêm trọng

ở đây nhằm chỉ các tội như: phản bội tổ quốc, khủng bố, giết người, cướp tài sản, hiếp dâm… Đây là những tội phạm gây hậu quả đặc biệt lớn cho xã hội, ảnh hưởng xấu đến an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội mà các hình phạt khác được áp dụng không tương xứng với tính nguy hiểm cho xã hội của nó

1Bryan A G (1999), Black’s Law Dictionary, 7th ed, West Group: St Paul Minn, p 201

2Chu Phát Tăng, Trần Long Đào, Tề Cát Tường, Từ điển Lịch sử chế độ chính trị Trung Quốc, Nguyễn Văn Dương dịch, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2001, tr 190.

Theo Điều 35 của BLHS Việt Nam năm 1999 thì, “tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng”, tử hình là hình phạt đặc biệt, tính chất đặc biệt của nó thể hiện ở tính nghiêm khắc mà không hình phạt nào có thể sánh được - tước đi mạng sống của người bị thi hành án Khi hình phạt tử hình được thi hành, người bị kết án không còn cơ hội cải tạo, ăn năn hối cải, hơn thế nữa, nếu có sai sót trong quá trình tố tụng, việc sửa chữa là không thể khi hình phạt đã được thi hành.

Từ các khái niệm trên tác giải xin đưa ra khái niệm hình phạt tử hình như

sau: tử hình là hình phạt đặc biệt, tước bỏ quyền sống của người bị kết án, chỉ

có thể áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng.

1.1.2 Đặc điểm và ý nghĩa của hình phạt tử hình trong hệ thống các hình

phạt

Hệ thống pháp luật là một chỉnh thể thống nhất được cấu thành bởi các ngành luật khác nhau; gắn liền với các ngành luật đó là những biện pháp trách nhiệm pháp lý với những chế tài cụ thể khác nhau Gắn liền với luật hình sự là các biện pháp pháp lý hình sự, trong đó có hình phạt Hệ thống hình phạt bao gồm tổng thể các hình phạt do Nhà nước quy định trong luật hình sự, có sự liên kết chặt chẽ với nhau theo một trật tự nhất định được quy định bởi tính chất nghiêm khắc của từng loại hình phạt

Các hình phạt trong hệ thống hình phạt rất đa dạng, bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung, hình phạt tước tự do, hình phạt không tước tự do, hình phạt tước quyền sống của người bị kết án Việc nhà làm luật xây dựng một hệ thống hình phạt với nội dung mang tính cưỡng chế, giáo dục khác nhau là cần thiết, phù hợp với sự đa dạng về tính chất, mức độ của các loại tội phạm trên thực tế và phù hợp với chính sách hình sự nhân đạo, tiến bộ của mỗi quốc gia Chính sự đa dạng các hình phạt trong hệ thống hình phạt là điều kiện bảo đảm cho sự phân hóa trách nhiệm hình sự trong luật và cá thể hóa

trách nhiệm hình sự và hình phạt trong thực tiễn xét xử.

Đặc điểm của hình phạt tử hình: Thứ nhất, tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt, tước đi quyền sống của người bị kết án, hình

phạt tử hình có tính chất không thay đổi, nó tước đi khả năng khắc phục sai lầm trong hoạt động tư pháp Quyền sống là quyền tự nhiên quan trọng nhất của con người Hình phạt tử hình tước đi quyền sống của người bị kết án, do vậy,

tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất trong hệ thống hình phạt Thứ hai, tử

hình là hình phạt không đặt ra mục đích giáo dục, cải tạo người bị kết án Theo quan điểm được thừa nhận rộng rãi trên thế giới cũng như ở nước ta thì hình phạt tử hình không đặt ra mục đích giáo dục, cải tạo người bị kết án, bởi

vì tính chất đặc biệt nghiêm trọng của hành vi phạm tội và những đặc điểm nhân thân của người phạm tội đã phủ nhận khả năng thực hiện mục đích đó Việc quy định và áp dụng hình phạt tử hình nhằm “loại bỏ hoàn toàn khả năng thực hiện tội phạm” ở người bị kết án, có tác dụng răn đe những người không vững vàng dễ sa vào con đường phạm tội, đồng thời động viên nhân dân trong đấu tranh phòng, chống tội phạm3

Quy định định về hình phạt tử hình không trái với nguyên tắc nhân đạo

vì hình phạt này tuy tước đi quyền sống của người phạm tội nhưng để bảo vệ lợi ích của cả cộng đồng, loại trừ nguy cơ đe dọa cộng đồng Bên cạnh đó, việc áp dụng hình phạt tử hình chỉ được áp dụng với một số loại tội danh, loại trừ đối tượng bị tử hình là người chưa thành niên, phụ nữ có thai, nguời bị mất năng lực hành vi

Ý nghĩa của hình phạt tử hình, trong hệ thống hình phạt theo luật hình sự quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng, tử hình là hình phạt chính nghiêm khắc nhất Hình phạt tử hình đóng một vai trò quan trọng, nó đảm bảo cho việc đấu tranh, phòng chống tội phạm có hiệu quả, nhất là đối với các loại tội

3 Kiều Đình Thụ (1996), Tìm hiểu luật hình sự Việt Nam, Nxb Tp Hồ Chí Minh, Tp Hồ Chí Minh.

phạm nghiêm trọng xâm hại đến tính mạng của con người, các lợi ích đặc biệt liên quan đến an ninh quốc gia của mỗi dân tộc

Khi những đối tượng cực kỳ nguy hiểm, không có khả năng cải tạo bị loại bỏ vĩnh viễn khỏi môi trường sống từ đó, tạo ra tâm lý an toàn cho xã hội, cộng đồng dân cư những người có nguy cơ bị đe dọa bởi những hành vi nguy hiểm trong tương lai nếu những kẻ đó còn tồn tại

Khi những kẻ phạm tội phải trả giá cho hành vi của mình - tử hình, điều này cũng góp phần xoa dịu sự phẫn nộ của dư luận cũng như đảm bảo công lý cho những người bị hại

Với nhiều quốc gia áp dụng hình phạt tử hình sẽ góp phần tiết kiệm được các chi phí so với tiến hành giam giữ người phạm tội cả đời hoặc nhiều năm.Ngoài ra, việc quy định hình phạt tử hình còn có ý nghĩa là cơ sở pháp lý cho một số ngành khoa học pháp lý có liên quan chặt chẽ với khoa học luật hình sự như tội phạm học, tâm lý học tội phạm, thi hành án hình sự Đối với tội phạm học, việc quy định hình phạt tử hình trong luật hình sự là cơ sở quan trọng để phục vụ việc phân loại người phạm tội, nhân thân người phạm tội, từ

đó tìm ra quy luật phát sinh, tồn tại và phát triển của tội phạm, trong đó có những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng Việc quy định hình phạt tử hình còn

có ý nghĩa làm sáng tỏ nguyên nhân, điều kiện phát sinh, tồn tại của các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, từ đó đề ra các giải pháp phòng ngừa hữu hiệu.Đối với tâm lý học tư pháp, việc quy định hình phạt tử hình có ý nghĩa trong việc nghiên cứu đặc điểm tâm lý người phạm các tội đặc biệt nghiêm trọng Kết quả nghiên cứu tâm lý những loại người này sẽ phục vụ trở lại cho công tác điều tra, truy tố, xét xử người thực hiện các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng

Đối với xã hội học luật hình sự, việc quy định hình phạt tử hình có ý nghĩa trong việc làm sáng tỏa tính quyết định xã hội đối với các quy phạm pháp luật hình sự quy định về tội phạm và hình phạt, cũng như các giải pháp

đưa các quy phạm này vào cuộc sống.

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của hình phạt tử hình trong luật hình sự quốc tế qua các thời kỳ

1.2.1 Hình phạt tử hình trong luật hình sự thời kỳ cổ đại

Thời kỳ cổ đại, ở Phương Đông đã sớm xuất hiện hình thức nhà nước chiếm hữu nô lệ sơ khai đầu tiên Do được hình thành trên cơ sở điều kiện tự nhiên phong phú, đa dạng nhưng vô cùng khắc nghiệt và được xây dựng trên nền tảng chế độ thủ lĩnh độc đoán, gia trưởng với tín ngưỡng truyền thống và tôn giáo đa thần, coi người đứng đầu nhà nước là thánh nhân - con của các vị thần - có quyền uy và phép lạ, nhà nước và pháp luật ở các nước Phương Đông thời kỳ này thể hiện bản chất độc tài, chuyên chế, các quy phạm hình luật khắc nghiệt và cứng nhắc Điều đó thể hiện rõ qua hai bộ luật của Phương Đông thời kỳ này là Bộ luật Hammurapi và Bộ luật Manu Bộ luật Hammurapi là Bộ luật cổ nhất của người Babilon, được ban hành thời vua Hammurapi (1792-1750 tr CN) và được tạc trên một phiến đá bazan cao 2.25

m và đường kính đáy gần 2m Bộ luật có 282 điều, trong đó có nhắc tới 30 trường hợp bị xử tử hình đối với phạm nhân4 Các điều luật về hình sự thể hiện rõ tính báo thù với quan niệm mức hình phạt phải luôn tương xứng với mức độ tội ác Điều 229 Bộ luật này quy định: “Nếu người thợ xây, xây nhà cho một người khác mà người thợ xây không chắc chắn để nhà đổ và chủ nhà

bị chết, người thợ xây đó bị giết” Hay Điều 1 và Điều 3 quy định: “kẻ nào buộc tội vô cớ về tội giết người cho người khác thì chính kẻ đó bị giết”; “nếu

ai chứa chấp hay giúp đỡ nô lệ chạy trốn thì cũng bị tội chết”5 Hình thức thi hành hình phạt tử hình thời kỳ này rất khắc nghiệt như đốt, dìm dưới nước hoặc đóng cọc

4 Nguyễn Ngọc Đào chủ biên, Giáo trình Lịch sử Nhà nước và Pháp luật thế giới, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,1997 tr.43.

5 Hoàng Thị Bích Thảo, Hình phạt tử hình trong BLHS 1999, Khóa luận tốt nghiệp Cử nhân Luật, Trường Đại học Luật Tp HCM, 2005, tr 29-30.

Vào khoảng thế kỷ thứ II đến thế kỷ thứ I tr CN, ở Ấn Độ cổ đại, các giáo sĩ Bàlamôn đã soạn ra các luật Manu Tên gọi Manu được lấy từ tên của

vị thần sinh ra con người theo truyền thuyết Ấn Độ Các luật Manu gồm 2.650 điều, chia làm 12 chương, được trình bày dưới dạng câu song vần Về hình luật, trong các luật trong các luật Manu thể hiện rõ tính giai cấp và sự khắc nghiệt Các đẳng cấp dưới như Vaisia và Sudra không được hưởng sự khoan dung, mọi vi phạm do họ gây ra đều phải chịu hình phạt rất nặng như bị cắt lưỡi, bị đổ dầu đun sôi vào miệng Trong khi đó, đẳng cấp Bàlamôn và Kxatơria nếu vi phạm như kẻ dưới thì chỉ bị phạt tiền Luật Manu trừng phạt rất nặng hành vi xâm phạm sở hữu: trộm cắp đến lần thứ 3 thì bị tử hình, nếu trộm cắp vào ban đêm thì bị đóng cọc, trộm cắp tài sản của nhà vua hay nhà chùa thì bị giết ngay lập tức Tội cướp được coi như tội phạm đặc biệt Nếu cướp công khai và có sử dụng bạo lực đối với người bị hại thì “bị giết cùng với bạn bè và người thân theo họ bố và họ mẹ” Tội giết người ít được nói tới trong các luật Manu, nhưng trong luật Arhasastra thì nêu rõ: “Nếu kẻ nào dùng bạo lực giết đàn ông hoặc đàn bà thì kẻ đó bị thiêu trên cọc” Tội hiếp dâm cũng bị trừng trị như vậy Kẻ nào vô ý làm chết người thì bị xử tử bằng cách thông thường.6

Trong pháp luật Phương Đông cổ đại không phân định rõ ranh giới giữa hình luật, dân luật và luật tố tụng Các quy phạm hình luật thời kỳ này mang nặng tính trấn áp, báo thù, khắc nghiệt và tàn khốc

Thời kỳ cổ đại ở Phương Tây, Bộ luật nổi tiếng và điển hình cho pháp luật phương Tây thời cổ đại là luật La Mã Trong thời kỳ cộng hòa sơ kỳ, do phong trào đấu tranh của bình dân nên năm 450 tr.CN, một ủy ban biên soạn pháp luật được thành lập gồm 5 quý tộc và 5 bình dân Sau một năm làm việc,

ủy ban này đã soạn thảo xong bộ luật và được ghi trên 12 bảng đồng đặt tại

6 Nguyễn Ngọc Đào, sđd, tr 47- 48

quảng trường thành phố (nên còn gọi là Luật 12 bảng) Bộ luật này phản ánh sâu sắc quan hệ kinh tế và xã hội giai đoạn đầu của nhà nước cộng hòa La Mã: vẫn thừa nhận hình thức trả thù ngang bằng (đây là tàn dư của chế độ thị tộc), thừa nhận và bảo vệ quyền tư hữu tài sản Trong Luật 12 bảng, các chế định liên quan đến hình sự chủ yếu bảo vệ quyền sở hữu của giai cấp quý tộc: nếu đánh gãy tay người khác thì thủ phạm cũng bị đánh gãy tay Kẻ nào xâm phạm tài sản của người khác như đốt nhà, trộm cắp, phá hoại hoa màu thì sẽ

bị xử tử Nếu kẻ nào đương đêm ăn trộm mà bị giết ngay tại chỗ thì hành vi giết người ấy được coi là hợp pháp (Bảng 8 Điều 12) Điều kiện để đảm bảo hợp đồng vay nợ là thịt, da và máu của con nợ Nếu con nợ không trả nợ đúng hạn thì Tòa án cho phép chủ nợ có quyền tạm giữ con nợ Nếu quá 60 ngày

mà không trả được nợ thì chủ nợ có thể xẻo thịt thân thể con nợ, chủ nợ không phải chịu trách nhiệm về việc con nợ bị xẻo thịt nhiều hay ít Sau đó nếu con nợ vẫn không trả được nợ thì bị kết án tử hình Trường hợp con nợ vay nợ của nhiều người, các chủ nợ băm con nợ ra thành nhiều mảnh (Bảng 3 Điều 6) Những quy định này bảo vệ tuyệt đối quyền sở hữu của giai cấp quý tộc, đồng thời đó cũng là mối đe dọa khủng khiếp đối với người lao động nghèo khổ ở La Mã

Đến thời kỳ cộng hòa hậu kỳ, nền luật học La Mã đã bước sang giai đoạn thịnh vượng nhất, Luật 12 bảng trở nên lạc hậu, nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật đã dần dần được chấp nhận Các chế định về luật dân sự trong thời kỳ này rất phát triển Về hình sự, phần lớn các quy phạm pháp luật hình sự điều chỉnh các quan hệ chính trị Ví dụ: trong thời kỳ độc tài Xila, những người bị nghi vào danh sách “kẻ thù của nhân dân” thì bất kỳ người dân La Mã nào cũng có thể giết Hình phạt tử hình thời kỳ này vẫn mang tính chất cực hình và ô nhục, tùy thuộc vào giai cấp mà hình phạt được áp dụng theo cách thức khác nhau: nếu quý tộc và binh lính thì bị chém bằng gươm,

dân tự do bị chết thiêu hoặc cho ngựa xé, còn nô lệ thì bị giết chết dần rất khủng khiếp như đóng cọc xuyên qua người, dìm xuống nước cho đến chết7

…

1.2.2 Hình phạt tử hình trong luật hình sự quốc tế thời kỳ trung đại

Trong thời kỳ này, ở Phương Đông, pháp luật của các triều đại phong kiến Trung Quốc phát triển mạnh và có sự ảnh hưởng mạnh mẽ đến các quốc gia trong khu vực (Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản ), đó là sự xuất hiện các học thuyết pháp lý như thuyết nhân trị của Khổng Tử, thuyết pháp trị của Quản Trọng, Tử Sản và Hàn Phi Tử Tùy thuộc vào từng triều đại bị ảnh hưởng bởi thuyết nhân trị hay thuyết pháp trị mà tính nghiêm khắc của hình phạt trong luật hình sự được thể hiện ở các mức độ khác nhau Nhưng nhìn chung, các triều đại phong kiến Trung Quốc đều quy định hệ thống hình phạt

“ngũ hình” bao gồm các hình phạt: xuy, trượng, đồ, lưu, tử Trong đó hình phạt tử hình có ba bậc: chém hay thắt cổ; chém bêu đầu và lăng trì Hình phạt chém bêu đầu có nguồn gốc tại Trung Quốc và có lịch sử trên 3000 năm (năm

1154 tr.CN, Trụ Vương đã bị Võ Vương giết rồi bêu đầu trên một lá cờ trắng)

và nó còn tồn tại trong bộ “Đại Thanh luật lệ” được vua Càn Long ban hành năm 1740 Hình phạt lăng trì (tùng xẻo) được thi hành bằng cách xẻo từng miếng thịt phạm nhân theo nhịp trống rồi mổ bụng, moi ruột cho đến chết Sau đó, thi thể tử tội bị chặt chân, tay và bẻ gãy hết xương.8 Ngoài ra, nhà nước phong kiến Trung Quốc còn áp dụng các hình phạt như tru di tam tộc, tru di cửu tộc Các hình phạt này chủ yếu áp dụng cho tội phản nghịch, mang tính ác nghiệt, man rợ và tàn khốc

Ở Phương Tây, thời kỳ này, luật hình sự vẫn cho phép duy trì tục “trả nợ máu” Theo Bộ luật Xalic: khi phạm tội giết người, nếu người phạm tội là kẻ nghèo hèn đến mức không đủ tiền nộp phạt và không có họ hàng thì “phải lấy

7 Nguyễn Quang Quýnh, Hình luật tổng quát, Lửa Thiêng, in lần thứ 2, tr 51

8 Nguyễn Quang Quýnh, Hình luật tổng quát, Lửa Thiêng, in lần 2, tr.51

đầu mình ra để thay thế” Còn theo Bộ luật Xắc-xông thì đối tượng của việc trả

nợ máu là “kẻ giết người và các con trai của người ấy” Pháp luật còn quy định

cụ thể thời gian chờ trả thù (khác nhau ở mỗi nước, nhưng nhìn chung nó kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định với mục đích làm giảm bớt tính hung hãn của người trả thù và tạo điều kiện cho kẻ giết người chuộc tội) và những người được trả thù (cha, con trai, anh em trai ruột thịt mới được trả thù cho người bị hại) Ngoài ra, pháp luật hình sự cũng quy định việc bảo vệ nghiêm ngặt chế độ phong kiến: Nếu giết người thân thích của nhà vua thì kẻ giết người bị tước đoạt toàn bộ tài sản và phải chịu hình phạt tử hình (trong khi đó nếu giết thường dân có thể được nộp phạt bằng tiền); tội phản quốc hoặc trộm cắp tài sản nhà nước là trọng tội Bên cạnh đó, pháp luật cũng bảo vệ nghiêm ngặt sự thống trị về mặt tư tưởng của Giáo hội hay luật lệ tôn giáo: coi hành vi chống lại nhà thờ, luật lệ tôn giáo, trộm cắp tài sản của nhà thờ là trọng tội (như trường hợp Galilei, Galilei đã bị tòa án giáo hội kết án tử hình bằng cách hỏa thiêu do có quan điểm khoa học chống lại nhà thờ) Thường thì Tòa án áp dụng hình phạt tử hình đối với những người phạm trọng tội bằng cách gây đau đớn kéo dài, mà hình phạt này thì lại không được quy định trong luật9

1.2.3 Hình phạt tử hình trong luật hình sự quốc tế thời kỳ cận đại

Năm 1789, sau cuộc cách mạng tư sản Pháp, luật hình sự Pháp bắt đầu thay đổi cơ bản với mục đích đòi hỏi quyền bình đẳng trước luật hình sự, giảm nhẹ hình phạt, không xử phạt người thân thích của người phạm tội, không xử phạt các tội phạm tín ngưỡng và tội vi phạm đạo đức Sau 2 năm soạn thảo, Bộ luật hình sự 1791 của Pháp ra đời với những nội dung tiến bộ: giảm thiểu sự khắc nghiệt của hình phạt, thiết lập sự bình đẳng của công dân trước pháp luật, quy định nguyên tắc pháp căn (có luật có tội) Các quan điểm này đã đi ngược lại lợi ích của chế độ phong kiến nên năm 1808, Napoleon đã

9 Nguyễn Ngọc Đào, sđd, tr.133-136

phê chuẩn ủy ban pháp điển luật hình sự và đến năm 1810, Bộ luật hình sự Pháp được ban hành Bộ luật này đã kế thừa nguyên tắc của luật hình sự, dấu hiệu của hành vi phạm tội trong Bộ luật hình sự 1791, nhưng lại quy định án

tử hình đối với rất nhiều tội danh (36 trường hợp), trong đó có cả án chính trị, bảo lưu các hình phạt làm nhục dưới dạng đóng dấu, bêu cột, chặt tay Hiến pháp năm 1848 đã xóa bỏ hình phạt tử hình đối với các tội phạm về chính trị, nhưng đến năm 1960 hình phạt tử hình lại được thiết lập lại đối với tất cả các tội xâm phạm an ninh nhà nước10 (đến năm 1981, Pháp đã chnh thức xóa bỏ hình phạt tử hnh cho tới ngày nay)11

Ở Anh, vào đầu thế kỷ XIX, các đạo luật quy định hình phạt tử hình gần như cho mọi tội danh (năm 1819 Hạ nghị viện Anh đã xác định hình phạt tử hình được quy định đối với 220 loại tội phạm)12 Hình phạt tử hình không chỉ quy định đối với tội giết người, cướp của mà cả đối với các tội xâm phạm súc vật, đe dọa bằng văn bản, chặt gỗ rừng, thậm chí là ăn cắp vặt vài xu Việc thi hành án tử hình được thực hiện hết sức man rợ như cho xe cán, chặt tứ chi

và đầu, mổ bụng moi lục phủ ngũ tạng Đến năm 1841, luật hình sự Anh bắt đầu quy định giảm hình phạt tử hình

Nhìn chung, ở các nước phương Tây, vào thế kỷ XVIII đã có những cố gắng đầu tiên trong việc áp dụng hình phạt nhằm cải tạo tù nhân Tuy chúng không đem lại những kết quả mong muốn song đã dẫn tới ý tưởng quan trọng: buộc tù nhân phải cải tạo lao động với một chế độ nhà tù nghiêm khắc có thể đem lại thu nhập, thay vì áp dụng hình phạt tử hình Sau đó, các cường quốc châu Âu đã thay thế việc giam giữ bằng việc đày phạm nhân đến các nước thuộc địa nhằm giảm bớt gánh nặng cho các nhà tù và giải quyết một phần nhu cầu về sức lao động nặng nhọc ở các nước thuộc địa

10 Thông tin Khoa học Pháp lý (2002), Chuyên đề những vấn đề cơ bản về pháp luật hình sự một số nước trên thế giới, Số 8/2002, Bộ Tư pháp, tr 94

11 http://web.amnesty.org/pages/deathpenalty-countries-eng.

12 Thông tin Khoa học Pháp lý (2002), Sđd,tr.71

Bằng việc biến sự cầm tù thành hình phạt chủ yếu và đưa phạm nhân đi đày ở các nước thuộc địa đã hạn chế hình phạt tử hình trong luật hình sự các nước Tây Âu Hơn nữa, dưới áp lực của xã hội, chính phủ một loạt các nước chỉ còn quy định hình phạt tử hình cho một số lượng nhỏ tội danh - đó là vấn

đề mà các nhà dân chủ, các nhà khai sáng và tự do châu Âu từ lâu đòi hỏi13

Từ đó, xu hướng giảm dần tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình ở các nước Tây

Âu ngày càng phát triển và mở rộng cho tới ngày nay14

1.2.4 Hình phạt tử hình trong luật hình sự quốc tế thời kỳ hiện đại

Hiện nay, việc duy trì hay bãi bỏ hình phạt tử hình vẫn còn là một vấn đề được pháp luật hình sự của nhiều quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm Tùy thuộc vào tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và quan điểm của nhà làm luật, ở mỗi quốc gia khác nhau có các quy định khác nhau về vấn đề này Tính đến đầu năm 2014 trên thế giới đã có 106/197 quốc gia đã tuyên bố và cam kết xóa bỏ vĩnh viễn hinh phạt tử hình và số lượng quốc gia thi hành án tử hình trong số các quốc gia còn duy trì hình phạt tử hình chỉ là 39 quốc gia trong thời gian từ 2003 - 201315

Bên cạnh việc giảm và xóa bỏ hình phạt tử hình ở những quốc gia còn duy trì loại hình phạt này thì cũng đã có sự thay đổi phương thức thi hành hình phạt tử hình theo hướng loại bỏ đi những phương thức tàn bạo, dã man như chém đầu, treo cổ, phòng hơi gạt, ghế điện, bắn… bằng các phương thức nhân đạo hơn ít gây đau đớn về thể xác cho người bị thi hành án như là tim thuốc độc…

13 Nguyễn Ngọc Đào, sđd, tr 317-321

14 Cuối thế kỷ XVIII, một số chính trị gia đã lên tiếng phản đối hình phạt tử hình, tiêu biểu như: Montesquieu (Pháp), Beccaria (Ý), Voltair, Jeremy Bentham (Anh) Hưởng ứng trào lưu này, một số quốc gia đã xóa bỏ hình phạt tử hình trong các bộ luật hình sự của họ như: Venezuela (1863), San Marino (1865), Costa Rica (1877) (Tham khảo: Phạm Văn Beo, Một số suy nghĩ về hình phạt tử hình, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 6/2002, tr 25).

15 Tổ chức ân xá thế giới/2014

Hình phạt tử được quy định rất sớm trong hệ thống các hình phạt của các nhà nước trên thế giới nói chung và pháp luật Việt Nam nói riêng, hình phạt này được ghi nhận trong các hệ thống các quy phạm pháp luật thành văn, tập quán cũng như trong hệ thống các giáo lý tôn giáo cách đây hàng nghìn năm

từ khi xuất hiện các Nhà nước cổ đại, cho đên nay hình phạt này vẫn tiếp tục được duy trì ở nhiều quốc gia trên thế giới tuy nhiên cùng với sự phát triển kinh tế xã hội, sự thay đổi nhận thức của xã hội thì vai trò và ý nghĩa của hình phạt tử hình trong hệ thống các hình phạt cũng dần thay đổi theo xu thế giảm dần

Chương 2 HÌNH PHẠT TỬ HÌNH TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

2.1 Pháp luật quốc tế liên quan đến hình phạt tử hình

Hình phạt tử hình gắn với quyền sống - một trong các quyền cơ bản được quy định trong luật quốc tế về quyền con người - ngành luật mà mới được hình thành và phát triển kể từ sau thế chiến thứ II, với sự ra đời của Liên hợp quốc Như vậy, nói đến luật quốc tế liên quan đến hình phạt tử hình chính là nói đến các quy định về vấn đề này trong luật quốc tế về quyền con người.Luật quốc tế về hình phạt tử hình không chỉ bao gồm những quy định trực tiếp về quyền sống, mà còn bao gồm những quy định liên quan đến những bảo đảm về tố tụng trong quá trình áp dụng hình phạt tử hình (những quy định này gọi chung là các tiêu chuẩn quốc tế về hình phạt tử hình) không chỉ đề cấp trong các văn kiện quốc tế (công ước, nghị định thư…) có hiệu lực giàng buộc về nghĩa vụ pháp lý với các quốc gia thành viên, mà còn được đề cập trong nhiều dạng văn bản khác, trong đó bao gồm các tuyên bố, nghị quyết của các cơ quan Liên hợp quốc mà chỉ có hiệu lực khuyến nghị với các quốc gia

2.1.1 Quy định về hình phạt tử hình trong các văn kiện quốc tế

Hiện nay trên thế giới chưa có văn bản mang tính toàn cầu cũng như khu vực để điều chỉnh riêng về vấn đề hình phạt tử hình, mà vấn đề này được ghi nhận một phần trong các văn kiện quốc tế cũng như khu vực cụ thể như sau:

 Tuyên ngôn nhân quyền năm 1948

 Công ước về quyền trẻ em năm 1989

 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị 1966

 Nghị định thư tùy chọn thứ hai của Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị, về xóa bỏ hình phạt tử hình 1989

 Nghị quyết 32/61 ngày 8/12/1977 của Đại hội đồng liên hợp quốc về hình phạt tử hình

 Nghị quyết 1984/50 của Hội đồng kinh tế-xã hội về những bảo đảm nhằm bảo vệ quyền của những người phải đối mặt với án tử hình

 Nghị quyết 2005/59 ngày 20/04/2005 của ủy ban quyền con người LHQ vấn đề hình phạt tử hình

Trong các văn kiện này không có điều khoản nào cấm các quốc gia áp dụng hình phạt tử hình trong hệ thống các hình phạt của quốc gia mình, điều

đó có nghĩa rằng việc các quốc gia áp dụng và thực thi hình phạt tử hình là không trái với các nguyên tắc, các quy định luật quốc tế hiện nay Tuy không cấm các quốc gia áp dụng hình phạt tử hình nhưng các văn kiện này cũng đặt

ra những nguyên tắc, chuẩn mực những quy định mang tính bắt buộc với các quốc gia thành viên trong quá trình áp dụng và thực thi hình phạt tử hình tại quốc gia mình - trên cơ sở đảm bảo nguyên tắc nhân đạo và quyền con người

và từng bước giảm và tiến tới xóa bỏ hình phạt tử hình khỏi hệ thống các hình phạt của quốc gia mình

2.1.2 Một số nguyên tắc trong việc áp dụng hình phạt tử hình

Hình phạt tử hình chỉ được áp dụng đối với “các tội phạm nghiêm trọng nhất” Các quốc gia vẫn còn duy trì hình phạt tử hình phải tuân thủ những nguyên tắc và quy định mà luật quốc tế đặt ra đối với việc áp dụng và thực thi hình phạt tử hình Các văn bản quốc tế đã đưa ra thống kê các tội phạm mà người phạm tội bị kết án tử hình Điều 6 (2) của Công ước ICCPR quy định:

“Ở những nước mà hình phạt tử hình chưa được xóa bỏ thì chỉ được phép áp

dụng hình phạt tử hình đối với những tội phạm nghiêm trọng nhất, phù hợp

với luật pháp hiện hành tại thời điểm tội phạm được thực hiện và không trái với những quy định của Công ước này…” Việc diễn giải cụm từ “các tội

phạm nghiêm trọng nhất” dẫn đến việc hạn chế một số và các loại tội phạm

mà hình phạt tử hình có thể được áp dụng theo luật quốc tế Ủy ban nhân quyền của LHQ, cơ quan của LHQ được giao nhiệm vụ theo dõi việc thực thi

và diễn giải ICCPR nêu rõ: “cụm từ “các tội phạm nghiêm trọng nhất” phải được giải thích với ý nghĩa rằng hình phạt tử hình phải là một biện pháp ngoại lệ”.

 Theo quy định thì chỉ áp dụng hình phạt tử hình đối với “các tội phạm nghiêm trọng nhất” nhưng bản thân các văn kiện này lại không chỉ rõ đâu là “tội phạm nghiêm trọng nhất” và có sự giải thích không thống nhất trong các điều ước quốc tế cũng như quy định của các quốc gia về hành vi - tội phạm như thế nào là nguy hiểm nhất Ví dụ như theo cách giải thích của

Ủy ban nhân quyền của LHQ thì các tội phạm về ma túy, kinh tế, chính trị, tôn giáo không phải là nhóm “tội phạm nghiêm trọng nhất” nhưng trong luật hình sự của của Trung Quốc thì những loại tội này vẫm có khung hình phạt cao nhất là tử hình; Iran vẫn áp dụng hình phạt cao nhất là tử hình đối với các hành vi bang bổ Thánh Ala… Chính vì thiếu tính thống nhất và cụ thể đã dẫn tới sự không thống nhất giữa các quốc gia trong việc áp dụng và thực thi các quy định của pháp luật quốc tế về hình phạt tử hình Trong việc áp dụng và thực thi hình phạt tử hình ở Việt Nam trước đây cũng vậy Trước BLHS 2015 thì Việt Nam vẫn áp dụng hình phạt cao nhất là tử hình đối với các tội danh liên quan tới ma túy, kinh tế…

Không được tuyên hình phạt tử hình với người phạm tội chưa thành niên

và không được thi hành án tử hình đối với phụ nữ đang mang thai

Những người bị áp dụng hình phạt tử hình phải được xét xử bằng một phiên tòa công khai đảm bảo các quy trình và thủ tục tố tụng công bằng đúng pháp luật không bị phân biệt đối xử Đảm bảo quyền được xin ân giảm, Điều

6 (4) ICCPR quy định: “Bất kỳ người nào bị kết án tử hình đều có quyền xin

ân xá hoặc giảm hình phạt Ân xá, tha tội hoặc giảm hình phạt có thể thực với

mọi trường hợp” Bên cạnh đó những người bị áp dụng hình phạt tử hình phải

có khoảng thời gian phù hợp để xin ân giảm hoặc khiếu nạị và không thể bị

xử tử trong thời gian xin ân giảm hoặc khiếu nại

2.1.3 Áp dụng hình phạt tử hình đối với một số đối tượng đặc biệt

2.1.3.1 Đối với trẻ em

Nhiều văn kiện quốc tế đã quy định và kêu gọi không áp dụng hình phạt

tử hình với người chưa thành niên và về cơ bản, quy định này nhận được sự đồng thuận của hầu hết các quốc gia trên thế giới (trừ Hoa Kỳ) Chính vì vậy những quốc gia vẫn tuyên và thi hành hình phạt tử hình đối với người chưa thành niên (chính thức hoặc không chính thức) thường phải gánh chịu những chỉ trích và phản đối từ các quốc gia và cơ quan LHQ về quyền con người: Phù hợp với Điều 37(a) của Công ước quốc tế về quyền trẻ em và Điều 6(5) của Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị, hình phạt tử hình không được áp dụng đối với các tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện

Theo Quỹ Nhi đồng LHQ (UNICEF) và các tổ chức về nhân quyền, có một số quốc gia bao gồm Cộng hòa Hồi giáo Iran, Iraq, Ả rập Xê út và Yemen đã thi hành án tử hình đối với trẻ em trong năm qua Theo Mạng lưới quốc tế về quyền trẻ em (CRIN), 15 quốc gia vẫn còn duy trì hình phạt tử hình đối với trẻ em trong hệ thống văn bản pháp luật của mình trong giai đoạn thu thập thông tin.16

16 Ý kiến trình bày của Đại diện chuyên trách của Tổng thư ký về bạo lực đối với trẻ em dành cho báo cáo này, tháng 4 2013.

Bảng thống kê các vụ thi hành án người chưa thành niên phạm tội trên thế giới từ 1990 - 200717

2.1.3.2 Những người có nhược điểm về tâm thần và trí tuệ

Người có nhược điểm tâm thần và trí tuệ phù hợp với các quy định và tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người, không được áp đặt (quy định) hình phạt tử hình đối với “những người chậm phát triển về trí tuệ hoặc bị hạn chế đặc biệt khả năng về trí tuệ, ở giai đoạn kết án cũng như thi hành án”, cũng như đối với “những người chậm phát triển về trí tuệ hoặc bị hạn chế đặc biệt khả năng về trí tuệ” 18

Ví dụ:

Tại khu vực Caribe, Ủy ban Tư pháp của Hội đồng Cơ mật và các tòa án thuộc khu vực tiếp tục hạn chế việc thi hành hình phạt tử hình, đặc biệt đối với những người có nhược điểm về trí tuệ Ủy ban Tư pháp của Hội đồng Cơ mật đã đưa ra các phán quyết kháng án trong hai vụ án có bản án tử hình khi các phạm nhân bị kết án tử hình bắt buộc tại Trinidad và Tobago19 Trong mỗi vụ án như vậy, các bằng chứng về y học gần nhất (tâm thần và phân tâm) được thừa nhận và các vụ việc được chuyển cho Tòa phúc thẩm ở Trinidad và Tobago để xét xử tiếp theo Trong một vụ án khác Tòa kháng án Đông Caribe cũng chấp nhận các chứng cứ mới về tình trạng tâm thần Bản án kết tội giết người được hủy bỏ và thay bằng tội ngộ sát, trên cơ sở trách nhiệm được giảm và Tòa án đã tuyên án tù chung thân.20

Theo Trung tâm Thông tin về hình phạt tử hình, khoảng một phần tư những người bị thi hành án hoặc sắp bị thi hành án trong năm 2012 tại Hoa

Kỳ có dấu hiệu bị bệnh tâm thần nghiêm trọng Ngoài ra, người ta dự đoán rằng khoảng 5 đến 10 % số phạm nhân đang bị giam chờ thi hành án cũng bị bệnh tâm thần nghiêm trọng.21 Vào tháng 7 năm 2012, Báo cáo viên đặc biệt

18 Marcus Daniel V.TheState (Trinidad & Tobago) [2012] UKPC/5;Marlon Taittv the State (Trinidad &

Tobago) [2012] UKPC

19 Shorn Samuel V Nữ hoàng, Tòa kháng án Đông Caribe (Saint Vincent and the Grenadines)

20 Xem htpp://deathpenaltyinfo.org/documents/2012YearEnd.pdf

21Xemhttp://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=12364&LangID=E

về việc thi hành án tùy tiện, ngay tức thì và không qua xét xử đã thúc giục Chính phủ Hoa Kỳ và các cơ quan liên quan ngăn chặn việc tử hình hai người

có nhược điểm về tâm thần Ông nhấn mạnh rằng “hành vi áp đặt án tử hình đối với các cá nhân có nhược điểm về tâm thần là sự vi phạm các quy định bảo vệ khỏi án tử hình”.22 Đến tháng 8 năm 2012, Bang Texas đã thi hành

án tử hình đối với một người bị khuyết tật nặng về tâm thần

2.1.3.3 Đối với các tội phạm về ma túy

Theo Ủy ban nhân quyền, các tội phạm về ma túy không đáp ứng ngưỡng của “các tội phạm nghiêm trọng nhất”.23 Tuy vậy, vẫn còn 33 quốc gia và vùng lãnh thổ tiếp tục duy trì hình phạt tử hình đối với các tội phạm về

ma túy trong văn bản pháp luật của mình, cho dù chỉ có một số trong số các quốc gia này thực sự tuyên án và thi hành hình phạt này.24 Cơ quan của LHQ

về tội phạm và ma túy (UNODC) đã đưa ra yêu cầu trực tiếp đối với các quốc gia còn áp dụng hình phạt tử hình đối với các tội phạm về ma túy thì cần phải loại bỏ hình phạt này; lý do mà UNODC đưa ra là vì các tội phạm về ma túy không thuộc danh mục các tội phạm nghiêm trọng nhất và việc thi hành hình phạt tử hình đối với những người phạm tội trong lĩnh vực ma túy không góp phần làm giảm tình hình tội phạm về ma túy ở mỗi quốc gia UNODC khẳng định sẽ rút hỗ trợ cả về kinh tế, nhân lực đối với các quốc gia tiếp thục duy trì hình phạt tử hình đối với loại tội phạm này trong tương lai

bằng hình phạt khác, việc đình chỉ dừng lại nhưng không phải xóa bỏ việc thi hành hình phạt tử hình đã tuyên trên thực tế.

Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình liên quan đến các khía cạnh như giới hạn phạm vi áp dụng hình phạt này chỉ với “những tội phạm nghiêm trọng nhất”; cấm áp dụng các quy định có hiệu lực hồi tối về hình phạt tử hình; cấm

áp dụng hình phạt tử hình đối với một số chủ thể đặc biệt (trẻ em, phụ nữ có thai…) và các khía cạnh như không tuyên hình phạt tử hình có tính chất bắt buộc, hỗ trợ lãnh sự cho các tù nhân bị kết án tử hình25…

Ví dụ trong BLHS năm 2015 Việt Nam đã giảm số tội danh có khung hình phạt cao nhất là tử hình từ 22 tội danh trong BLHS 1999 xuống còn 15 tội danh (giảm 07 tội danh)26; cướp tài sản; sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; tàng trữ trái phép chất ma túy; chiếm đoạt chất ma túy; phá hủy công trình, cơ sở, phương tiện quan trọng về

an ninh quốc gia; chống mệnh lệnh; đầu hàng địch.; Đồng thời, BLHS 2015 cũng quy định: không áp dụng tử hình khi xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm với người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử Trường hợp người phạm tội mà BLHS 2015 đã bỏ tử hình thì người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử bị kết án tử hình trước 18/12/2015 và bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng chưa thi hành án tử hình thì chánh án tòa án đã xét xử sơ thẩm báo cáo ngay Chánh án tòa án nhân dân Tối cao để ra quyết định chuyển hình phạt tử hình sang tù chung thân

Cho đến thời điểm hiện tại các văn kiện pháp lý quốc tế toàn cầu hay khu vực đều không cấm việc các quốc gia áp dụng hình phạt tử hình27, ngay cả trong quy chế các Tòa án hình sự quốc tế, kể cả tòa thường trực hay tòa lâm thời được thành lập trong ba thập kỷ gần đây đều không có quy định áp dụng

25 Xem Khoản 2 Điều 6 ICCPR

26 Xem thêm NQ/109/2015/QH13 Về việc thi hành Bộ luật hình sự 2015

27 Xem phụ lục 2

hình phạt tử hình Tuy nhiên ở những quốc gia còn duy trì hình phạt tử hình trong hệ thống các hình phạt của luật hình sự của quốc gia mình thì phải tuân thủ theo các nguyên tắc mà luật quốc tế - các văn kiện pháp lý quốc tế đã ghi nhận đối với việc áp dụng và thực thi hình phạt tử hình.

2.2 Thực trạng áp dụng hình phạt tử hình trên thế giới

2.2.1 Những quốc gia còn duy trì hình phạt tử hình

Theo Báo cáo lần thứ tám của Đại Hội đồng LHQ về hình phạt tử hình (xuất bản năm 2009), trong số 198 quốc gia và vũng lãnh thổ, chỉ còn 47 quốc gia và vùng lãnh thổ vẫn duy trì hình phạt tử hình, 95 đã xóa bỏ hình phạt tử hình đối với tất cả các loại tội phạm, 8 đã bỏ đối với các tội phạm thông thường (chỉ giữ lại hình phạt tử hình cho các trường hợp ngoại lệ, ví dụ các tội ác trong thời kỳ chiến tranh), 46 quốc gia và vùng lãnh thổ là đã xóa bỏ hình phạt tử hình trên thực tiễn (vẫn quy định hình phạt tử hình nhưng hơn 10 năm qua chưa thi hành trường hợp nào) Điều này có nghĩa rằng, 149 quốc gia

và vùng lãnh thổ đã bãi bỏ hình phạt tử hình trong luật pháp và trên thực tiễn

Danh sách các quốc gia còn áp dụng hình tình hình trên thế giới 28

và thi hành án tử hình tại quốc gia mình Trải qua quá trình nghiên cứu và thu thập số liệu từ nhiều nguồn khác nhau (các báo cáo của LHQ, các quốc gia

các tổ chức quốc tế, các học giả nghiên cứu độc lập…) tác giải có những số liệu như sau: Theo Tổ chức Ân xá quốc tế, có ít nhất 23.386 người đang chịu

án tử hình vào cuối năm 2012 và ít nhất 682 người bị thi hành án trên toàn cầu cùng năm 2012, không kể Trung quốc Ngoài ra, 1.722 người bị kết án tử hình tại 58 quốc gia.29

Cũng theo AL, trong năm 2006, trên thế giới có ít nhất 1591 tử tù bị thi hành hình phạt tử hình ở 25 quốc gia và ít nhất 3861 người bị kết án tử hình ở

55 quốc gia Tổ chức này khẳng định đó chỉ là những thống kê tối thiểu, con

số thực tế chắc chắn cao hơn AL cũng phân tích rằng, thời gian gần đây đa số các vụ thi hành hình phạt tử hình trên thế giới được thực hiện ở một số quốc gia Cụ thể vào năm 2006 có tới 91% số vụ thi hành hình phạt tử hình đến từ các quốc gia sau: (Trung quốc; Iran; Pakisan; I-rắc; Xu-đăng và Hoa Kỳ Cô-oét) Trong số này Cô-oét là quốc gia có số vụ thi hành hình phạt tử hình cao nhất thế giới nếu tính theo trung bình dân số, tiếp theo là Iran - dựa trên các báo cáo công khai của các quốc gia AL ước tính có ít nhất 1010 người bị thi hành hình phạt tử hình ở Trung Quốc trong năm 2006 và 470 người năm 2007

- đây mới là con số nổi của tảng băng chìm mà thôi Một số nguồn tin khác đưa ra con số tử hình ở Trung Quốc năm 2006 khoảng 7500 đến 8000 người Theo báo cáo của AL, Iran đã hành quyết 177 tử tù trong năm 2006 và 317 trong năm 2007 hai nước Irắc và Xu-đăng mỗi nước ước tính khoảng 65 người vào năm 2006 Còn ở Hoa Kỳ theo con số công bố công khai thì có 53 người bị thi hành hình phạt tử hình ở 12 bang của Hoa Kỳ trong năm 2006, 42 người trong năm 2007

Giữa số lượng tuyên và thi hành hình phạt tử hình tỉ lệ ở các nước là khác nhau Trong đó những nước có tỉ lệ tuyên và thi hành hình phạt tử hình cao là Trung Quốc hay Hoa Kỳ tuy nhiên xét trên bình quân số dân thì những nước này lại không phải là những nước có tỉ lệ cao mà Cô-oét mới là quốc gia cao nhất thế giới

29 Tổ chức ân xá quốc tế năm 2013 tr 8-9

Bảng thống kê của AL về việc thi hành hình phạt tử hình ở một số quốc gia trên thế giới trong năm 2011

Bảng thống kê của AL về số lượng người bị thi hành hình phạt tử hình trên thế giới năm 2011

2 3 Quy định về hình phạt tử hình ở một số nước trên thế giới

Mặc dù hiện này còn khoảng hơn bốn mươi quốc gia và vùng lãnh thổ còn duy trì và thi hành hình phạt tử hình, tuy nhiên nhìn chung luật của các quốc gia này đều giới hạn việc áp dụng hình phạt tử hình đối với những tội đặc biệt nghiêm trọng Tuy nhiên quan điểm về “tội phạm đặc biệt nghiêm trọng” là khác nhau giữa các quốc gia Điều này dẫn tới thực tế là phạm vi các tội có thể bị kết án tử hình ở các quốc gia là rất khác nhau

Thống kê quy định hình phạt tử hình một số nước trên thế giới

STT QUỐC GIA Nội dung quy định của pháp luật về hình phạt tử hình

Quốc

Trung quốc, Bộ luật hình sự hiện còn quy định 66 tội danh có thể kết án tử hình Các tội danh này tập trung ở nhóm tội: xâm hại an ninh quốc gia; xâm phạm tính mạng; xâm phạm trật tự an toàn công cộng; xâm phạm nghĩa vụ trách nhiệm của quân nhân; các tội phạm

về tham nhũng; các tội phạm về ma túy Về nguyên tắc luật hình sự nước này không áp dụng hình phạt tử hình với những phụ nữ có thai và người chưa thành niên (dưới 18 tuổi) Tuy nhiên vẫn có ngoại lệ nhất định, đó

là người trên 16 tuổi đến dưới 18 tuổi mà phạm các tội đặc biệt nghiêm trọng thì vẫn có thể bị kết án tử hình, nhưng được hoãn thi hành án 2 năm

2 Liên Bang

Nga

Liên Bang Nga, theo quy định của BLHS thì “tử hình là hình phạt đặc biệt chỉ có thể áp dụng đối với các tội đặc biệt nguyên trọng xâm phạm tính mạng” Tuy nhiên trên thực tế BLHS chỉ còn quy định một tội danh

có thể bị kết án tử hình đó là tội “giết người” Hình phạt

tử hình sẽ không áp dụng đối với phụ nữ có thai, người chưa thành niên và người cao tuổi trên 65 tuổi

3 Nhật Bản Nhật Bản, BLHS quy định 17 tội danh có thể bị kết

án tử hình Các tội này bao gồm: tội cầm đầu cuộc nổi loạn; tội gây chiến tranh xâm lược; tội giúp sức cho kẻ địch; tội hủy hoại cơ cấu dân cư; tội phá hủy các công trình, phương tiện công cộng bằng cách gây lũ lụt; tội ngộ sát bằng phương tiện giao thông; tội bỏ chất độc vào đường ống dẫn nước chính; tội giết người; tội cướp gây chết người; tội hiếp dâm trong quá trinh cướp gây chết người; tội sử dụng chất nổ trái phép; tội ngộ sát làm rơi máy ba; tội ngộ sát do việc bắt cóc máy bay

4 I-ran I-ran, BLHS 1998 của nước này quy định hình

phạt tử hình với những tội bao gồm: tội giết người; tội liên quan đến ma túy; tội sử dụng vũ lực chính trị và liên quan đến chính trị; tội vi phạm đạo đức hay không chung thủy trong quan hệ vợ chồng; tội mại dâm; tội côn đồ; tội thường xuyên nghiện rượi; tội cướp; tội phản bội niềm tin tôn giáo; một số hành vi xâm phạm đến quyền năng của Thánh Ala cũng có thể bị kết án tử hình

5 Thái Lan Thái lan, BLHS nước này quy định hình phạt tử

hình là bắt buộc với các tội sau: tội giết người; tội giết

chính khách đang thực hiện nhiệm vụ của chính phủ; tội giết nhà vua; tội cướp; tội bắt cóc con tin; tội thiêu hủy

và sử dụng bom dẫn tới chết người; tội bạo loạn; tội phản quốc; tội làm gián điệp; tội phạm về ma túy; tội cướp máy bay

Nhìn vào bảng kê ta thấy rằng các quốc gia ở trên hình phạt tử hình cơ bản được áp dụng cho các tội phạm xâm hại đến tính mạng của con người như: xâm phạm đến tính mạng của người khác và tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia như tội là gián điệp

2.4 Xu thế áp dụng hình phạt tử hình trên thế giới

2.4.1 Xu hướng xóa bỏ hình phạt tử hình trên thế giới

Trong vòng hai tới ba thập kỷ trở lại đây, thế giới đã trải qua một cuộc cách mạng quan trong trong việc áp dụng và lĩnh hội hình phạt tử hình Vào năm 1977, chỉ có 16 quốc gia đã xóa bỏ hình phạt này đối với tất cả tội danh.30 Tới cuối năm 1988, 35 quốc gia đã cùng loại bỏ hình phạt tử hình Ngày nay, hơn hai phần ba quốc gia trên thế giới đã xóa bỏ án tử hình trong các văn bản quy pham pháp luật cũng như hệ thống các tín điều tôn giáo và trong số 58 quốc gia vẫn giữ hình phạt này, chỉ 18 quốc gia được biết là đã tiến hành thi hành án tử hình trong năm 200931

Nhiều quốc gia đã phê chuẩn các văn kiện khu vực và quốc tế quy định việc hạn chế áp dụng hình phạt tử hình và bãi bỏ hoàn toàn Theo Tổng thư ký LHQ, 81 quốc gia đã cam kết hạn chế áp dụng hình phạt tử hình thông qua

30 Nguồn: Số liệu về Án Tử hình (Figures on the Death Penalty) Truy cập ngày 11.11.2010: http://www.amnesty.org/en/death-penalty/abolitionist-and-retentionist-countries

31 Nguồn: Những con số về Hình phát Tử hình (Death Penalty Numbers) Truy cập ngày 11.11.2010:

http://www.amnesty.org/en/death-penalty/numbers.

việc phê chuẩn và gia nhập các hiệp định, công ước khu vực và quốc tế trong

Số quốc gia xóa bỏ hình phạt tử hình với những tội danh thông thường hoặc không thi hành án

có 90 quốc gia tuyên bố xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình đối với mọi loại tội (tốc độ gia tăng hơn ba lần - 325%) Tương tự số lượng các quốc gia xóa

bỏ hình phạt tử hình đối với các tội thông thường hoặc hoãn thì hành án tử hình cũng tăng từ 63 quốc gia năm 1981 lên 131 quốc gia năm 2007 (tăng gấp hơn hai lần - 203%)

Bảng thống kê những quốc gia đã xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình với mọi loại tội (tinh đến năm 2008)33

Nhìn vào bảng số liệu ta thấy rằng có những khu vực các quốc gia đã xóa

bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình như châu Âu, toàn bộ khu vực này đã xóa hình phạt tử hình đối với mọi loại tội

Danh các quốc gia xóa bỏ hình phạt tử hình trong pháp luật với những tội phạm thông thường, tính đến đầu năm 200734

22 PAPUA NIU GHI-NÊ

23 LIÊN BANG NGA