Một số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến Tre (Luận án tiến sĩ)

Một số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến TreMột số đặc điểm dịch tễ và hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện, tỉnh Bến Tre

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng năm 2018

Phùng Ngọc Tám

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng và cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, các Phòng, Bộ môn và các Thầy giáo, Cô giáo, cán bộ Trường Đại học Y Dược – Đại học Thái Nguyên đã trang bị cho tôi kiến thức, tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án.

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng – Vụ Tổ Chức Cán Bộ - Bộ Y Tế; PGS.TS Đàm Thị Tuyết – Trưởng Khoa Y tế công cộng Trường Đại học Y Dược – Đại học Thái Nguyên, là những người Thầy, Cô đã dành nhiều thời gian hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và định hướng cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án Tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, các cán bộ và nhân viên Khoa Y

tế công cộng, Ban giám hiệu Trường Trung cấp Y tế Bến Tre đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu đề tài Luận án Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Sở Y Tế tỉnh Bến Tre, Ban giám đốc Trung Tâm Y Tế Dự Phòng tỉnh Bến Tre, Ban giám đốc Trung Tâm Y tế huyện Châu Thành, Ban giám đốc Trung Tâm Y tế huyện Mỏ Cày Nam, các anh, chị, em cán bộ, nhân viên y tế xã và các anh, chị, em cộng tác viên xã hội đã nhiệt tình hợp tác, giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu nghiên cứu.

Trong quá trình nghiên cứu hoàn thành Luận án, tôi đã nhận được sự động viên, chia sẻ, giúp đỡ của gia đình, anh, chị, em, bạn bè, đồng nghiệp, những người thân Tôi xin phép được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc.

Xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng năm 2018

Phùng Ngọc Tám

BẢNG CÁC KÝ HIỆU, BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

Ae aegypti Aedes aegypti

Ae albopictus Aedes albopictus

COMBI Applying Commmunication-for-Behavioural-Impact

(Áp dụng truyền thông tác động về hành vi)

DI Density Index (Chỉ số mật độ muỗi/ Số nhà điều tra)

DCPT Dụng cụ phế thải

ELISA Enzyme Linked Immunorbent Assay

(Thử nghiệm miễn dịch gắn men)

(Chỉ số nhà có bọ gậy/lăng quăng/100 nhà điều tra)HQCT Hiệu quả can thiệp

IgG, IgM Immunoglobulin ( Kháng thể)

KAP Knowledge- Attitude- Practice (Kiến thức- Thái độ- Thực hành)LQ-BG Lăng quăng/bọ gậy

PAHO Pan American Health Organization (Tổ chức y tế phụ trách

châu Mỹ) PCSXHD Phòng, chống sốt xuất huyết Dengue

SXHD Sốt xuất huyết Dengue

SXHS Sốt xuất huyết Dengue sốc

TTYTDP Trung tâm Y tế dự phòng

TT-GDSK Truyền thông - giáo dục sức khoẻ

TCYTTG Tổ chức Y tế thế giới

Tổ NDTQ Tổ Nhân dân tự quản

VSMT Vệ sinh môi trường

WHO World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới)

WPRO Western Pacific Region Office

(Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương)

1.1 Đặc điểm dịch tễ học bệnh sốt xuất huyết Dengue 31.2 Căn nguyên và một số yếu tố liên quan đến bệnh sốt xuất huyết Dengue 101.3 Một số biện pháp can thiệp phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue 17

3.1 Một số đặc điểm dịch tễ học SXHD giai đoạn 2010 - 2014 563.2 Hiệu quả một số giải pháp can thiệp cộng đồng phòng chống SXHD

tại 2 huyện Châu Thành và huyện Mỏ Cày Nam tỉnh Bến Tre

1 Một số đặc điểm dịch tễ SXHD ở huyện Châu Thành và huyện Mỏ

Cày Nam, tỉnh Bến Tre giai đoạn năm 2010 – 2014

106

2 Hiệu quả một số giải pháp can thiệp cộng đồng phòng chống SXHD 106

tại 2 xã huyện Châu Thành tỉnh Bến Tre

Phụ lục

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Phân bố hành chính địa phương nghiên cứu 33Bảng 3.1 Tình hình mắc, chết do sốt xuất huyết Dengue trên

Bảng 3.2 Tỷ lệ mắc SXHD giai đoạn 2010 - 2014 theo tháng tại

huyện Châu Thành và Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre 57Bảng 3.3 Tỷ lệ mắc sốt xuất huyết Dengue giai đoạn 2010 - 2014

Bảng 3.4 Tỉ lệ mắc SXHD giai đoạn 2010 - 2014 theo nhóm tuổi 58Bảng 3.5 Mối tương quan giữa quan giữa nhiệt độ trung bình với số

ca mắc SXHD trung bình giai đoạn 2010 - 2014 60Bảng 3.6 Mối tương quan quan giữa lượng mưa trung bình với số

ca mắc SXHD trung bình giai đoạn 2010 – 2014 61Bảng 3.7 Mối tương quan giữa nhiệt độ trung bình với chỉ số côn

trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Châu Thành 62Bảng 3.8 Mối tương quan giữa nhiệt độ trung bình với chỉ số côn

trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Mỏ Cày Nam 63Bảng 3.9 Mối tương quan giữa lượng mưa trung bình với chỉ số côn

trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Châu Thành 64Bảng 3.10 Mối tương quan giữa lượng mưa trung bình với chỉ số côn

trùng giai đoạn 2010 - 2014 của huyện Mỏ Cày Nam 65Bảng 3.11 Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu 69Bảng 3.12 Hiệu quả can thiệp cải thiện kiến thức đúng về muỗi

Bảng 3.13 Hiệu quả can thiệp cải thiện kiến thức đúng về các biện

pháp phòng chống bệnh sốt xuất huyết dengue 71Bảng 3.14 Hiệu quả can thiệp cải thiện thực hành đúng về các biện

72

pháp dự phòng bệnh SXHDBảng 3.15 Hiệu quả can thiệp cải thiện kiến thức - thực hành đúng

trong dự phòng bệnh SXHD của người dân 73Bảng 3.16 Giám sát khả năng sống của cá trong các DCCN tại các

Bảng 3.17 Giám sát các chỉ số côn trùng trước và sau khi thả cá 75Bảng 3.18 So sánh tỷ lệ hộ gia đình đậy kín dụng cụ chứa nước ở xã

Bảng 3.19 So sánh tỷ lệ dụng cụ chứa nước tại các hộ gia đình có thả

Bảng 3.20 So sánh tỉ lệ mắc/ chết do sốt xuất huyết Dengue tại xã

can thiệp và xã chứng sau 2 năm can thiệp 78

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ mắc bệnh sốt xuất huyết Dengue giai đoạn 2010 -

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Bản đồ phân bố bệnh sốt xuất huyết trên thế giới của WHO 4Hình 1.2 Muỗi Aedes aegypti và Aedes alpopictus trưởng thành 11Hình 1.3 Vòng đời và trứng của muỗi Aedes aegypti 13Hình 1.4 Khả năng lan truyền vi rút Dengue của muỗi Aedes aegypti 13Hình 1.5 Giáp xác Mesocyclops đang ăn bọ gậy muỗi truyền bệnh 20

DANH MỤC HỘP

Hộp 3.1 Kết quả thảo luận nhóm của người dân và các cộng tác viên 66Hộp 3.2 Kết quả phỏng vấn sâu lãnh đạo Trung tâm y tế huyện 66

Hộp 3.4 Kết quả phỏng vấn sâu các lãnh đạo trạm Y tế xã 68Hộp 3.5 Kết quả thảo luận nhóm của người dân và các cộng tác viên

Hộp 3.6 Kết quả phỏng vấn sâu lãnh đạo Trung tâm y tế huyện sau

Hộp 3.7 Kết quả phỏng vấn sâu Phó chủ tịch xã sau can thiệp 80Hộp 3.8 Kết quả phỏng vấn sâu các Trưởng trạm y tế xã sau can thiệp 80

Hiện nay sốt xuất huyết Dengue được coi là một trong số các bệnh

truyền nhiễm quan trọng nhất trên thế giới với hơn 50% dân số thế giới sinhsống ở những nơi có nguy cơ mắc bệnh và khoảng 50% sống ở các quốc gia

có lưu hành bệnh sốt xuất huyết , Theo Tổ chức Y tế thế giới, mỗi năm cókhoảng 100 triệu trường hợp mắc, phần lớn là trẻ em dưới 15 tuổi, tỷ lệ tửvong trung bình khoảng 2,5 - 5%

Tại Việt Nam, sốt xuất huyết Dengue tập trung chủ yếu tại các tỉnh miền

Nam và miền Trung Năm 2014, được ghi nhận có 32.049 số ca mắc sốt xuấthuyết và 20 trường hợp tử vong được ghi nhận có 32.049 số ca mắc sốt xuấthuyết và 20 trường hợp tử vong Theo Bộ y tế, năm 2017, cả nước ghi nhận181.054 trường hợp mắc SXH, trong đó có 152.659 ca nhập viện với 30trường hợp tử vong So với cùng kỳ năm 2016 số ca mắc tăng 2,7%, số ca tửvong giảm 9 trường hợp Tỷ lệ tử vong của nước ta năm 2017 là 0,03% trêntổng số ca mắc, thấp hơn các nước như Malaysia (0,23%), Philippines(0,24%), Campuchia (0,23%)… Trước đây dịch chỉ xuất hiện ở thành phố,thị xã, nay lan rộng đến nông thôn Mặc dù Việt Nam đã nỗ lực thực hiệnnhiều biện pháp nhưng SXHD vẫn còn là một vấn đề y tế công cộng to lớn.Theo nghiên cứu thì số tử vong do SXHD ở khu vực phía Nam chiếm tỉ lệtrên 80% tổng số tử vong của cả nước

Bến Tre là tỉnh thuộc Đồng Bằng sông Cửu Long với hệ thống sôngngòi, kênh mương nhiều Khí hậu tỉnh Bến Tre nằm trong vùng khí hậu nhiệtđới gió mùa cận xích đạo, với hai mùa rõ rệt: Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng

11, mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau Lượng mưa trung bình hàngnăm từ 2.000 đến 2.300 mm, nhiệt độ trung bình hàng năm từ 260C - 270C.Đây là điều kiện thuận lợi cho muỗi, lăng quăng phát triển cũng như bệnh sốtxuất huyết xuất hiện Năm 2015 ghi nhận 1084 ca mắc trong đó có 01 cas tửvong Năm 2016 số mắc sốt xuất huyết Dengue của toàn tỉnh là 3.230 ca sốtxuất huyết trong đó có 2 ca tử vong Năm 2017, toàn tỉnh ghi nhận 1.132 camắc sốt xuất huyết, 01 ca tử vong Tuy số ca mắc và tử vong tại tỉnh Bến Trekhông phải cao nhất trong khu vực nhưng diễn biến bệnh sốt xuất huyết vẫncòn phức tạp

Vậy vấn đề đặt ra là thực trạng Sốt xuất huyết Dengue tại tỉnh Bến Tre

ra sao? Các yếu tố nào liên quan đến Sốt xuất huyết Dengue ? Giải pháp nào

phù hợp với cộng đồng để giảm thiểu vấn đề đó? Để trả lời cho những vấn đề

trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Một số đặc điểm dịch tễ và hiệu

quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại hai huyện tỉnh Bến Tre”, nhằm thực hiện 2 mục tiêu sau:

1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ sốt xuất huyết Dengue ở huyện Châu Thành và huyện Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre giai đoạn năm 2010 – 2014.

2 Đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue tại 02 xã của huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre giai đoạn năm 2015-2017.

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Đặc điểm dịch tễ học bệnh sốt xuất huyết Dengue

1.1.1 Đặc điểm dịch tễ học bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới

1.1.1.1 Lịch sử dịch bệnh sốt xuất huyết Dengue

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) hiện được coi là một trong số các bệnh

truyền nhiễm quan trọng nhất trên thế giới Từ những năm 265 - 420 sauCông nguyên, ở triều đại nhà Tần - Trung Quốc đã ghi nhận trong sử sáchnhững triệu chứng của loại bệnh tương thích với bệnh sốt xuất huyết (SXH)hiện nay , Tại thời điểm đó, người ta cho rằng bệnh SXH có nguồn gốc từmột loại chất độc trong nước và liên quan đến côn trùng bay Sau đó vàokhoảng các năm 1635 và 1699 ở Tây Ấn và Trung Mỹ các bệnh dịch giốngvới bệnh SXH, với các bệnh tương tự đã xảy ra và lây lan khắp khu vực Năm 1780 một vụ dịch lớn xảy ra ở Philadelphia, Pennsylvania Sau đó cáctrận dịch lớn đã xảy ra trong thế kỷ 18 đến thế kỷ 20 ở bờ biển Đại TâyDương của Mỹ và Nam Mỹ, đảo Caribe và lưu vực sông Mississippi, vụ bùngphát cuối cùng xảy ra vào năm 1945 ở New Orleans Sự gia tăng dịch bệnhtrong Thế chiến thứ II, khi quân đội bắt đầu phân tán trên đất liền và sử dụngphương tiện giao thông hiện đại trong và giữa các quốc gia, do đó dịch bệnhSXH trở nên bùng phát mạnh hơn Vào cuối chiến tranh, do sự phát triển củavấn đề giao thông, vận chuyển và đô thị hóa đã dẫn đến sự gia tăng truyềnbệnh SXH ở nhiều nước Đông Nam Á và sau đó là sự xuất hiện các dạngbệnh SXH , Cuối cùng, căn nguyên vi rút và sự lây lan của muỗi cũng đãđược xác định trong thế kỷ 20

1.1.1.2 Thực trạng sốt xuất huyết Dengue trên thế giới

Trong nửa thế kỷ qua, tỷ lệ mắc sốt xuất huyết trên toàn thế giới đã tăng

30 lần, với ước tính xấp xỉ 390 triệu ca nhiễm/năm Những năm 2014 và 2015được mô tả bởi sự bùng phát bệnh sốt xuất huyết trên toàn thế giới, là mối đe

dọa đối với sức khoẻ cộng đồng, đặc biệt là ở các nước châu Á Sự lây lan vềmặt địa lý của cả véc tơ muỗi và vi rút đã dẫn đến sự gia tăng toàn cầu củadịch bệnh sốt xuất huyết và xuất hiện những hình thái nghiêm trọng trong 25năm qua Từ những năm 1950, chỉ có 9 quốc gia báo cáo có dịch sốt xuất

huyết thì cho đến nay sốt Dengue hiện đang là mối quan ngại về sức khoẻ

cộng đồng ở hơn 100 quốc gia Số lượng trung bình các trường hợp mắc bệnhsốt xuất huyết được báo cáo cho Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã tăng từ 908trường hợp trong giai đoạn 1950 - 1999 lên 514.139 trường hợp trong giaiđoạn 1990 - 1999 Theo ước tính hiện nay có khoảng 3,6 tỷ người hiện đangsinh sống ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi lưu hành các loại vi rútsốt xuất huyết , , Theo nhiều nghiên cứu khác nhau, ước tính khoảng từ 50đến 200 triệu người mắc bệnh sốt xuất huyết, 500.000 trường hợp mắc SXHnặng và hơn 20.000 trường hợp tử vong vì bệnh sốt xuất huyết xảy ra hàngnăm Tỉ lệ hiện nhiễm toàn cầu đã tăng lên đáng kể trong những thập kỷ gầnđây đặc biệt là ở Đông Nam Á và đang có dấu hiệu tiếp tục gia tăng

Nguồn: Tổ chức Y tế thế giới

Hình 1.1 Bản đồ phân bố bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới

của WHO năm 2011

Năm 2012, Tổ chức Y tế Thế giới đã xếp loại Dengue là căn bệnh do vi

rút gây ra quan trọng nhất trên thế giới do sự xuất hiện và lây lan rộng của virút và véc tơ ở các khu vực trước đây không bị ảnh hưởng cũng như gánhnặng bệnh tật và sự ảnh hưởng về kinh tế xã hội do nó mang lại , , Ở hầu hếtcác quốc gia, gánh nặng chính của tỷ lệ bệnh tật và tử vong này chủ yếu là ởtrẻ em ,

Ở Châu Mỹ, ước tính tổng chi phí cho SXH hàng năm là 2,1 tỷ đô la

Mỹ Một nghiên cứu của 12 nước ở Đông Nam Á cho thấy tổng gánh nặngkinh tế hàng năm do SXH mang lại là 950 triệu USD Thực tế con số có thể

sẽ lớn hơn rất nhiều do sự giám sát bệnh vẫn còn hạn chế, báo cáo chưa đầy

đủ cũng như việc chẩn đoán bệnh còn bị bỏ sót , ,

Mặc dù con số thống kê về số người mắc cũng như sự ảnh hưởng về kinh

tế xã hội còn khác nhau giữa các nghiên cứu, nhưng không thể phủ nhận sự cómặt, lây lan của SXH tại tất cả các khu vực trên thế giới

Nghiên cứu của Raghwani J cho thấy phần lớn gánh nặng bệnh tật chỉhạn chế ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới cũng như gần 75% dân số toàn cầutiếp xúc với bệnh sốt xuất huyết sống ở châu Á Thái Bình Dương , Tuynhiên vào năm 2014, lần đầu tiên trong hơn 70 năm một đợt dịch sốt xuấthuyết đã xảy ra ở Nhật Bản mặc dù đây là đất nước có khí hậu ôn đới Quaphân tích, các nhà khoa học cho thấy dịch SXH xảy ra ở Nhật Bản là kết quảcủa việc đi du lịch quốc tế từ các nước Đông Nam Á Năm 2014, dịch sốt xuấthuyết cũng đã ảnh hưởng đến một số quốc gia Châu Á, bao gồm Trung Quốc,Thái Lan, Việt Nam và Nhật Bản , Một số nghiên cứu đã cho thấy tỷ lệ các

ca sốt xuất huyết nặng ở khu vực Đông Nam Á cao gấp 18 lần khu vực Châu

Mỹ , Trong năm 2011, khu vực Đông Nam Á có tổng số 244.855 trường hợpmắc bệnh, trong đó 839 trường hợp tử vong, chiếm 0,34% Trong đóPhilippines là nước có tỷ lệ mắc SXHD cao nhất trong khu vực với 125.975

trường hợp, 675 người tử vong Việt Nam đứng hàng thứ 2 với 69.680 ca mắcmới, 61 người tử vong Tại Úc, SXHD không phải là bệnh phổ biến, tuynhiên ở phía Bắc Queensland đã ghi nhận các trường hợp mắc SXH từ khuvực Đông Nam Á đem lại

Khu vực Châu Mỹ, mặc dù không có sự xuất hiện của SXHD cho đếngiữa thế kỷ 20, nhưng đến năm 2010 hầu hết các nước ở Châu Mỹ đều xảy radịch với chu kỳ xuất hiện từ 3 - 5 năm , với quy mô ngày càng tăng đặc biệt

là ở Mỹ Latinh với hơn 1,6 triệu ca sốt xuất huyết, trong số đó 49.000 ca làSXHD thể nặng Vào năm 2013, ở Châu Mỹ có hơn 2 triệu trường hợp mắcSXH (trong đó 32.270 trường hợp nặng), tỷ lệ mắc là 404,35/100.000 dân và

1175 trường hợp tử vong (trường hợp tử vong = 0,05%) Chỉ có hai nước ởchâu Mỹ La tinh không có sự xuất hiện của SXHD là Uruguay và Chile Do

sự hồi sinh của bệnh sốt xuất huyết và các véc tơ ở châu Mỹ trong những thập

kỷ gần đây, Tổ chức Y tế khu vực Châu Mỹ đã một lần nữa đưa ra “Chiếnlược Quản lý tổng hợp để phòng chống sốt xuất huyết " và phấn đấu để giảmbệnh tật và giảm gánh nặng kinh tế do SXHD mang lại

Kể từ năm 1960 đến 2010 có 22 nước Châu Phi đã báo cáo xuất hiện cáctrường hợp SXHD hoặc bùng phát thành dịch , , và cho đến nay có 32 quốcgia ở Châu Phi đã ghi nhận sự xuất hiện của vi rút Dengue Trong số 96 triệu

ca nhiễm trên toàn thế giới thì châu Phi chiếm 16% tương tự như ở Mỹ Latinh(≈14%) Do đặc điểm riêng của sốt rét trên toàn khu vực châu Phi, phần lớn(> 70%) các trường hợp sốt, bao gồm cả xuất huyết, có khả năng được chẩn

đoán nhầm và điều trị như bệnh sốt rét Plasmodium malaria Điều này tác

động tiêu cực đến bức tranh toàn diện của dịch tễ học bệnh sốt xuất huyếttrong khu vực và cho thấy sư cần thiết của việc giám sát thường xuyên dịchbệnh cũng như các hoạt động dự phòng có liên quan

Khu vực Đông Địa Trung Hải trong 2 thập kỷ qua đã có nhiều đợt bùngphát SXHD ở 3 quốc gia - Ả Rập Saudi, Pakistan và Yemen Năm 2011,

thành phố Lahore ở Pakistan đã trải qua một dịch sốt xuất huyết Dengue lớn

với 21.685 trường hợp mắc và 350 trường hợp tử vong ,

Tại Châu Âu dịch bệnh sốt xuất huyết Dengue cuối cùng ở châu Âu xảy

ra vào khoảng năm 1926 đến năm 1928 ở Hy Lạp Dịch này có liên quan đến

Aedes aegypti và có tỷ lệ tử vong cao Cho đến những năm 1990 khi Aedes albopictus có mặt tại Châu Âu thì bệnh dịch đã quay trở lại Ngày nay, dịch

SXHD đã được phát hiện tại Pháp, Croatia và một số quốc gia khác ở châu

Âu Như vậy, mặc dù Châu Âu không bị sốt xuất huyết trong phần lớn thế kỷ

20, tuy nhiên do sự phát triển toàn cầu của bệnh sốt xuất huyết Dengue đã ảnh

hưởng đến khu vực vào thời điểm hiện tại

Như vậy SXHD đã xuất hiện ở hầu hết các nước, ở các khu vực trên thếgiới với các tần suất khác nhau Hiện nay SXHD cũng được coi là bệnh truyềnnhiễm quan trọng nhất trên thế giới khi hơn 50% dân số thế giới sinh sống ởnhững nơi có nguy cơ mắc bệnh và khoảng 50% sống ở các quốc gia lưu hànhbệnh sốt xuất huyết, trong đó có khu vực Châu Á Thái Bình Dương, cụ thểViệt Nam là một điểm nóng của bệnh SXHD

1.1.2 Đặc điểm dịch tễ học bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam

Tại Việt Nam, từ năm 1913, Gaide đã thông báo về bệnh Dengue cổ điển tại miền Bắc và miền Trung Năm 1929, Boyé có viết về một vụ dịch Dengue

cổ điển (1927) ở miền Nam , Năm 1958, lần đầu tiên Chu Văn Tường vàcộng sự căn cứ trên một số bệnh nhi ở bệnh viện Bạch Mai, các tác giả đã đưa

ra thông báo về một vụ dịch nhỏ sốt xuất huyết ở Hà Nội Tới tháng 8 năm

1963, dịch SXH xảy ra ở đồng bằng sông Cửu Long với tổng số bệnh nhânđược thông báo là 331, trong đó có 116 trẻ em tử vong Trong vụ dịch nàyHalstead và cộng sự đã phân lập được vi rút D2 , Tiếp sau đó, vụ dịch sốt

Dengue lớn đã xảy ra ở 19 tỉnh, thành phố ở miền Bắc năm 1969 Từ năm

1970 đến năm 1974, dịch xảy ra lẻ tẻ ở một số địa điểm trong nội thành HàNội với số bệnh nhân từ vài chục tới hàng trăm trường hợp phải vào viện điềutrị tại các bệnh viện Trong thời gian đó, dịch cũng lan ra các thành phố, thị

xã, thị trấn và cả các vùng nông thôn Cho đến nay, SXHD tăng dần và lanrộng ra cả nước, từ các thành phố đông dân lan về các thị trấn nông thôn,khoảng cách thời gian giữa các vụ dịch cũng gần nhau hơn ,

Mặc dù chương trình kiểm soát sốt xuất huyết Dengue quốc gia đã có từ năm 1998, sốt Dengue vẫn là một vấn đề sức khoẻ ở Việt Nam Sốt xuất huyết và sốt xuất huyết Dengue là nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng

nhập viện, chiếm tới 1.000.866 trường hợp được báo cáo tại Việt Nam tronggiai đoạn 1991-2004, con số cao nhất ở Tây Thái Bình Dương

Dịch sốt Dengue/SXHD bùng nổ theo chu kỳ với khoảng cách trung

bình từ 4 - 5 năm , năm 1998 cả nước ghi nhận số trường hợp mắc là 234.920

và 377 trường hợp tử vong, năm 2010 với 128.710 ca mắc, 109 ca tử vong.Giai đoạn 2011 - 2013, số ca mắc và tử vong giảm xuống theo qui luật chung

do miễn dịch cộng đồng sau vụ dịch năm 2010

Sốt Dengue /SXHD lưu hành rộng rãi ở vùng châu thổ sông Hồng (miền

Bắc), sông Cửu Long (miền Nam) và dọc theo bờ biển miền Trung Bệnhkhông chỉ xuất hiện ở đô thị mà cả vùng nông thôn, nơi có muỗi véc tơ sinhsống Ở những nơi khác, nếu có, bệnh được coi như là kết quả của sự xâmnhập vi rút Dengue từ vùng có bệnh dịch lưu hành tới Mức độ lan rộng của

sốt Dengue /SXHD tùy thuộc vào sự phát triển giao thông và sự giao lưu của

dân cư giữa các vùng Ở những vùng núi, cao nguyên biên giới phía Bắc,không thấy xuất hiện bệnh, kể cả những năm có dịch lớn

Do đặc điểm địa lý và khí hậu nên khu vực miền Nam Việt Nam là khuvực có tỷ lệ mắc SXHD cao nhất cả nước , với trên 85% ca mắc và 90% ca tử

vong và tiếp tục có xu hướng gia tăng Trong giai đoạn từ 2001 - 2011 có76,9% ca mắc SXHD và 83,3% ca tử vong do SXHD là ở 20 tỉnh phía Nam Nguyên nhân có thể do đặc điểm khí hậu, địa lý nhiều kênh ngòi, sông nước

và tập quán của người dân tích trữ nước trong lu, vại, chum đã tạo điều kiệncho dịch bệnh gia tăng ,

Mặc dù vậy, những năm trở lại đây số ca mắc tại các tỉnh Bắc bộ cũnggia tăng nhất là Hà Nội có xu hướng tăng nhanh và là điểm nóng của sốt xuấthuyết của toàn miền Bắc , , Năm 2013, khu vực Miền Bắc chỉ ghi nhận một

số ổ dịch có tính tản phát, phân bố rải rác tại Hà Nội, Hải Phòng, Nghệ An,

Hà Tĩnh, Quảng Ninh, các ổ dịch ở quy mô nhỏ

Do vấn đề bệnh dịch xuất hiện phức tạp và rộng khắp các tỉnh thành trên

cả nước nên việc kiểm soát và có những biện pháp ứng phó kịp thời với sốtxuất huyết là vấn đề vô cùng có ý nghĩa Nghiên cứu được quy luật, dự đoánđược mô hình bệnh tật sẽ làm giảm gánh nặng bệnh tật và kinh tế

1.1.3 Tình hình mắc bệnh và tử vong do sốt xuất huyết Dengue tại Bến Tre

Sốt xuất huyết Dengue là một bệnh dịch lưu hành trên 08 huyện 01 thành

phố của tỉnh Bến Tre, nhưng tập trung chủ yếu là các huyện vùng hạ của tỉnhnhư Ba Tri, Thạnh Phú, Bình Đại…là những huyện vùng biển người dân cótập quán chứa nước mưa để uống và sinh hoạt

Tuy tỉnh Bến Tre không nằm trong số 10 tỉnh có số mắc (54/100.000dân) cao nhất cả nước nhưng đứng hàng thứ 7 các tỉnh có tỷ lệ chết/ mắcSXHD cao nhất cả nước với 0,14% Hàng năm ngành y tế tỉnh Bến Tre đềuxây dựng kế hoạch hoạt động phòng chống sốt xuất huyết đưa ra các chỉ tiêu

cụ thể về giảm tỷ lệ mắc, giảm tỷ lệ chết khống chế không để dịch lớn xảy ra

Kế hoạch tập trung chủ yếu vào việc làm thay đổi hành vi kiểm soát lăngquăng của các hộ gia đình Chương trình phòng chống dịch bệnh và chăm sócsức khỏe ban đầu đã được lồng ghép vào xây dựng nông thôn mới tại các địa

phương Tuy vậy, từ năm 2010 đến nay, năm nào cũng có ca tử vong về sốt

xuất huyết Dengue và 3 năm trở lại đây thì tỷ lệ mắc và chết vẫn còn

Theo các chuyên gia, giai đoạn 2014 - 2016 là giai đoạn hiện tượng ElNino hoạt động mạnh, gây nên thời tiết khô hạn khiến việc tích trữ nước giatăng, gia tăng nhiệt độ trung bình cũng như thời gian phát triển chu kỳ trứngthành muỗi rút ngắn, kéo dài thời gian sống của muỗi và làm gia tăng mật độmuỗi khiến cho dịch sốt xuất huyết bùng phát trở lại Do đó việc xác địnhđược tình hình dịch tễ học của bệnh để từ đó áp dụng các giải pháp can thiệptrong nghiên cứu của chúng tôi là điều hết sức cần thiết nhằm góp phần hạnchế sự gia tăng của bệnh SXH hiện nay

1.2 Căn nguyên và một số yếu tố liên quan đến bệnh sốt xuất huyết Dengue

1.2.1 Căn nguyên gây bệnh sốt xuất huyết Dengue

Năm 1943 các nhà khoa học đã xác định được căn nguyên gây bệnh

SXHD là do vi rút Dengue gây nên với 4 týp huyết thanh DEN - 1, DEN - 2, DEN - 3, DEN - 4 Nhiễm vi rút Dengue lần đầu tạo ra miễn dịch bền suốt

đời với týp đã nhiễm Ngoài ra, miễn dịch chéo một phần với 3 týp còn lại có

tính bảo vệ rất ngắn Như vậy, nếu nhiễm lần 2 với một týp vi rút Dengue

Có nghiên cứu cho rằng bệnh nhân nhiễm týp vi rút DEN - 2 sẽ dẫn đếnbệnh nặng hơn, trong khi nhiễm DENV - 1 thì bệnh sẽ nhẹ hơn Ngoài ra

nghiên cứu cho thấy DEN 2 có liên quan tới sốt Dengue xuất huyết

-Dengue xuất huyết có sốc, gần đây thì liên quan tới DEN - 3

Theo tác giả Phạm Thị Nhã Trúc sự phân bố của các týp vi rút Dengue

qua các vụ dịch SXHD đã cho thấy có sự thay đổi vai trò gây bệnh của cáctýp vi rút Tại Việt Nam trước năm 1990, chủng vi rút thường gây thành dịch

là týp DEN - 2 Tuy nhiên trong những năm gần đây các tác giả nhận thấy týpDEN - 4 mới là týp chiếm ưu thế trong các vụ dịch

Khi các týp huyết thanh Dengue lưu hành đa dạng và hay thay đổi sẽ dẫn

đến bệnh cảnh lâm sàng sốt xuất huyết ngày càng đa dạng và phức tạp

1.2.2 Véc tơ gây bệnh sốt xuất huyết Dengue

Bệnh SXHD không truyền trực tiếp từ người sang người mà do muỗi đốtbệnh nhân rồi truyền vi rút sang người lành qua vết đốt của muỗi Aedes cái

Có hai loài muỗi truyền bệnh SXHD là muỗi Aedes aegypti (Ae aegypti) và

Aedes albopictus (Ae albopictus), trong đó quan trọng nhất là Aedes aegypti

-véc tơ giữ vai trò trung gian chính truyền bệnh, còn Aedes albopictus giữ vai

trò trung gian truyền bệnh thứ cấp của bệnh SXHD

Muỗi Aedes aegypti và Aedes alpopictus trưởng thành có màu đen xen lẫn

trắng trên khắp cơ thể muỗi tạo nên vằn trắng đen nên thường được gọi là muỗivằn

Muỗi vằn thường sống trong nhà, gần người, trú đậu nơi có ánh sángyếu, thường là các góc hoặc xó tối trong nhà, trên quần áo, chăn màn, dây

phơi và các đồ dùng trong nhà, đẻ trứng nơi nước sạch, ở những vật chứanước tự nhiên hay nhân tạo như chum, vại, phuy, hồ, bể chứa nước không đậynắp, lọ hoa chậu cây cảnh, chậu nước chống kiến dưới chân tủ thức ăn, lon đồhộp, ve chai, gáo dừa, vỏ xe hoặc bất kì một vật dụng chứa nước nào khác cóthể tích trữ nước đến 7 ngày.

Muỗi vằn cái thường đốt người vào ban ngày, mạnh nhất là vào sáng sớm

và chiều tối Đặc biêt, chúng bay rất nhanh, nếu tìm thấy mồi là lao vào đốt vàhút máu ngay; đồng thời bám theo mồi rất dai và chỉ bay đi khi đã hút no máu.Hoạt động tìm mồi hút máu của loài muỗi này phụ thuộc vào nhiệt độ môitrường, nếu nhiệt độ môi trường dưới 230C thì muỗi hầu như không có khảnăng hoạt động hút máu Vì thế muỗi vằn thường phát triển mạnh nhất vào mùamưa, thời tiết nóng ẩm, khi nhiệt độ trung bình hàng tháng vượt trên 200C

Chu kỳ phát triển của muỗi vằn Aedes từ lúc đẻ trứng đến phát triển

thành bọ gậy trung bình là 7 ngày, thời gian phát triển từ bọ gậy thành muỗitrưởng thành chỉ mất khoảng 2 đến 3 ngày Muỗi cái chuyên đi hút máu người

có thể sống từ 20 - 40 ngày Tỷ lệ nhiễm sốt xuất huyết cao hơn ở ngoài trời

và vào ban ngày, khi những con muỗi này đốt thường xuyên nhất Tuy

nhiên, Aedes aegypti đẻ ở trong nhà có khả năng đốt bất cứ ai trong suốt cả

ngày, môi trường sống ở trong nhà ít nhạy cảm với sự thay đổi khí hậu và làm

gia tăng tuổi thọ của muỗi Theo các nhà nghiên cứu hầu hết muỗi Aedes

aegypti cái có thể dành cả cuộc đời trong hoặc xung quanh nhà, nơi đó chúng trở

thành muỗi trưởng thành với khoảng cách bay trung bình là 400 mét

Hình 1.3 Vòng đời và trứng của muỗi Aedes aegypti

Ngay khi bị nhiễm, con người trở thành vật chủ mang và nhân lên củacác vi rút, như là một nguồn của vi rút cho những con muỗi không bị nhiễmbệnh Vi rút lưu thông trong máu trong người bị nhiễm bệnh từ 2 - 7 ngày,xấp xỉ với thời gian mà người phát triển thành sốt Bệnh nhân đã bị nhiễm vi

rút sốt xuất huyết có thể truyền sự lây nhiễm qua muỗi Aedes sau khi các triệu chứng đầu tiên xuất hiện (trong vòng 4 - 5 ngày, tối đa là 12 ngày)

Hình 1.4 Khả năng lan truyền vi rút Dengue của muỗi Aedes aegypti

1.2.3 Yếu tố thời tiết/mùa

Đặc trưng của yếu tố thời tiết/mùa liên quan đến SXH chính là lượngmưa và nhiệt độ

- Lượng mưa : Bằng sự phân tích khí tượng và các dữ liệu giám sát dịch

tễ và côn trùng, tác giả Elodie Descloux đã nghiên cứu sự ảnh hưởng của khíhậu đối với bệnh SXHD ở Noumea, thủ đô của New Caledonia, trong giai

đoạn 1971 - 2010 Kết quả cho thấy đỉnh dịch ở vào tháng có nhiệt độ nóngnhất trong 1 đến 2 tháng với lượng mưa và độ ẩm tương đối ở mức tối đa Sựphát triển theo mùa của các chỉ số côn trùng phù hợp với mùa vụ của dịch sốtxuất huyết Có mối tương quan thuận giữa nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa với

tỷ lệ mắc SXHD Theo kết quả nghiên cứu của Díaz Quijano và Waldmancho thấy lượng mưa có liên quan chặt chẽ với tỉ lệ tử vong do sốt xuất huyết ở

Mỹ Latinh và các nước khu vực Caribbean Theo nghiên cứu của Nguyễn ThiVăn Văn (Đồng Nai) có mối tương quan mạnh giữa lượng mưa và số ca mắc(r = 0,897), giữa nhiệt độ với chỉ số nhà có bọ gậy và dụng cụ chứa nước có

bọ gậy (0,7 < r < 0,9) Điều này thể hiện tính phân bố theo mùa của SXHDtrên thế giới cũng như tại Việt Nam

- Nhiệt độ: Nghiên cứu của tác giả Tsuzuki và cộng sự năm 2009 tại

thành phố Nha Trang tỉnh Khánh Hòa trong giai đoạn từ năm 2004 - 2006 đãchỉ ra rằng sau khoảng 2 tháng khi nhiệt độ tăng cao thì số ca bệnh bắt đầutăng và khi nhiệt độ giảm thì số ca mắc vẫn còn duy trì ở mức cao sau 1 đến 2tháng nữa rồi mới giảm

Như vậy khi lượng mưa và nhiệt độ môi trường gia tăng là điều kiện hếtsức lý tưởng, phù hợp cho sự sinh sôi và phát triển của véc tơ truyền bệnhSXH Các thống kê khoa học cho thấy, sự xuất hiện dịch sốt xuất huyết cótính chất chu kỳ cứ 3 đến 5 năm lại xảy ra một trận dịch Tại Việt Nam, caođiểm của dịch sốt xuất huyết là vào mùa mưa, bởi đây là thời điểm độ ẩm tăngcao, và dịch cũng liên quan từng thời điểm và từng vùng miền, thông thường

có 2 đỉnh dịch đáng lưu ý là tháng 4 - 5 và tháng 9 - 10 ở cả 3 miền Bắc,Trung, Nam ,

1.2.4 Yếu tố di cư

Sự di cư đóng vai trò quan trọng trong sự xuất hiện của bệnh dịchSXHD Phần lớn thế kỷ 20, mặc dù châu Âu không có sự xuất hiện của bệnh

sốt xuất huyết nhưng việc xuất hiện của dịch bệnh SXHD trên toàn cầu đãkhiến cho Châu Âu không tránh khỏi sự tác động ,

Tại Việt Nam, trước đây SXHD chủ yếu tập trung trong quần thể dân cư

đô thị và ven đô thị, nơi có mật độ dân số cao tạo điều kiện thuận lợi cho việclưu hành véc tơ Tuy nhiên một nghiên cứu tại Bạc Liêu cho thấy SXHDkhông chỉ lưu hành ở thành thị và ven thành thị mà còn xuất hiện nhiều ở cáckhu vực nông thôn và có xu hướng tăng cao trong khu vực này Ở BìnhPhước, Thành phố Hồ Chí Minh…các cộng đồng dân cư biến động, ngườidân từ các địa phương khác đến làm công nhân ở các khu công nghiệp, ở cácnhà trọ ẩm thấp có nhiều dụng cụ chứa nước sinh hoạt, vệ sinh môi trườngnhà ở kém…khiến cho nguy cơ dịch SXH bùng phát

1.2.5 Yếu tố theo tuổi, giới

Theo WHO, tất cả mọi người, mọi lứa tuổi nếu chưa có miễn dịch với virút Dengue đều có thể bị nhiễm vi rút Dengue và mắc bệnh, cả nam và nữ đều

có nguy cơ mắc bệnh như nhau Tuy nhiên, ở vùng bệnh lưu hành nặng nhưmiền Nam và Nam Trung Bộ nước ta tỷ lệ mắc bệnh của trẻ em dưới 15 tuổithường cao hơn, còn ở các vùng khác khả năng mắc bệnh của trẻ em và ngườilớn là như nhau Khoảng 90% số ca tử vong do sốt xuất huyết ở Việt Nam là

ở nhóm tuổi dưới 15 Trong nghiên cứu của Đặng Kim Hạnh cả người lớn vàtrẻ em đều mắc sốt Dengue/SXHD nhưng chủ yếu là độ tuổi > 15 chiếm86,7% Tuy nhiên trong một số nghiên cứu khác có đến 67,8% ca bệnhSXHD ≤ 15 tuổi được ghi nhận Một số nghiên cứu trên thế giới cho thấy tỷ

lệ mắc bệnh và tử vong do SXHD chủ yếu ở lứa tuổi < 15, và tỷ lệ tử vonggặp chủ yếu ở trẻ nhỏ

Như vậy với các kết quả nghiên cứu khác nhau cho thấy không có giớihạn cho độ tuổi, giới tính mắc bệnh SXH với nguy cơ mắc bệnh cho các độtuổi là như nhau

1.2.6 Một số yếu tố liên quan đến sự xuất hiện của muỗi, bọ gậy

Muỗi trưởng thành thường đẻ trứng ở bất kỳ dụng cụ chứa nước (DCCN)nào có thể tích trữ nước đến 7 ngày đều có thể là nơi sinh sản của muỗi truyềnbệnh sốt xuất huyết Những dụng cụ chứa nước như: chum vại, bể, chai lọ, vỏdừa, lốp ô tô cũ, phuy chứa nước, dụng cụ chứa nước bằng nhựa, bát kê chân

tủ đựng thức ăn trong bếp, bể chứa nước trong nhà tắm, bể chứa nước không

có nắp đậy, giếng nước cạn, khay nước của tủ lạnh, điều hòa nhiệt độ, lọ hoa

ở trong nhà, dụng cụ chứa nước quanh nhà những nơi râm mát Các nghiêncứu đều chỉ ra rằng có mối liên quan giữa mật độ muỗi, bọ gậy với tỷ lệSXHD Trong nghiên cứu của Lê Đăng Ngạn, có tương quan thuận và chặt

giữa các chỉ số mật độ muỗi, chỉ số nhà có bọ gậy, chỉ số Breteau, và số mắc

1.2.7 Yếu tố kiến thức, thái độ, thực hành của người dân về phòng chống sốt xuất huyết Dengue

Kiến thức, thái độ, thực hành của người dân là yếu tố quan trọng đối với

sự xuất hiện và gia tăng của dịch bệnh SXHD Tại Việt Nam, vấn đề TTGDSKtới người dân được thực hiện thông qua hệ thống cộng tác viên tới thăm hỏiđịnh kỳ từng hộ gia đình, qua loa đài, ti vi và hệ thống báo chí, áp phích, băngrôn, khẩu hiệu, tờ rơi Tuy nhiên kết quả nghiên cứu của các tác giả cho thấykiến thức của người dân còn thấp, 74,2% số người được hỏi có kiến thức kém,điểm kiến thức về bệnh SXHD trung bình đạt 34,1% so với điểm mong đợi.Tương tự điểm thực hành của người dân cũng rất thấp, 89,3% số người có mức

thực hành kém, điểm thực hành trung bình chỉ đạt 19,1% so với điểm mong đợi Qua đánh giá tác động can thiệp bằng TTGDSK, tác giả Nguyễn Văn Tới đưa

ra kết luận người dân đã có sự thay đổi đáng kể về kiến thức, thực hành trongcông tác phòng chống SXH Điều đó góp phần làm giảm số ca mắc SXH Tuynhiên hiệu quả của công tác TTGDSK làm thay đổi hành vi, ý thức người dân

tự phòng chống bệnh SXH cho gia đình cho trong cộng đồng họ sinh sống chưađạt được kết quả kỳ vọng như tác giả Đỗ Kiến Quốc và cộng sự đã khẳng định

1.3 Một số biện pháp can thiệp phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue

Các biện pháp can thiệp trong phòng chống bệnh SXHD bao gồm cácbiện pháp khi chưa có dịch, bệnh và khi có dịch, bệnh Khi chưa có dịch bệnhthì việc kiểm soát véc tơ truyền bệnh vẫn là biện pháp dự phòng chính Theo

Lê Đăng Ngạn cần thiết phải duy trì hoạt động giám sát véc tơ Aedes định kỳ

tại các điểm cố định để theo dõi và dự báo dịch SXHD Nghiên cứu củaNguyễn Lâm cũng cho thấy kiểm soát véc tơ phòng chống SXHD trongtrường học đã cho thấy hiệu quả trong việc làm giảm chỉ số nhà có muỗi vàchỉ số nhà có bọ gậy dưới mức dự báo nguy cơ xảy ra dịch

1.3.1 Biện pháp thay đổi sinh thái, môi trường sống của muỗi

Biện pháp này làm thay đổi môi trường, tập tính của muỗi truyền bệnh,làm giảm tiếp xúc người - muỗi truyền bệnh Đây là biện pháp dựa trên cơ sởtồn tại các tác nhân thiên địch như: sinh vật ăn mồi, côn trùng sống cạnhtranh, hoặc những tác nhân gây bệnh tham gia vào việc điều tiết quần thể.Đây là biện pháp giúp phòng ngừa sự hình thành của véc tơ gây bệnhbằng cách thay đổi môi trường sống bằng cách loại bỏ các nơi sinh sản củamuỗi, thu gom đồ vật phế thải loại bỏ ổ lăng quăng như: lốp xe, vỏ dừa, cáchộp, chai lọ, mẻ sành, bình hoa, chân chén tủ nạo vét cống rãnh, vũng nước,phát quang bụi rậm xung quanh nhà ở, sử dụng bồn chứa nước sinh hoạt kín.Các DCCN được coi là vô dụng hoặc không cần thiết (các lốp phế thải, các đồ

phế thải gia đình…), cần thiết phải thải hoặc loại bỏ các DCCN này Nhữngnơi tự nhiên tích tụ nước (hốc cây, bẹ lá, hốc tre…) có thể loại bỏ hoặc biếnđổi hình thái để loại bỏ nơi sinh sản của muỗi Súc rửa thường xuyên DCCN,đậy nắp kín các DCCN khi không sử dụng, dùng vải hoặc lưới để phủ cácDCCN mưa Dùng lưới chắn muỗi ở cửa ra vào và cửa sổ, ngủ màn, mặc áodài tay, dùng vỉ diệt muỗi, dùng đèn bẫy muỗi, vợt điện

Để thực hiện được biện pháp này cần phải dựa vào cộng đồng Tại TháiLan nghiên cứu “Sinh thái sức khỏe và phòng chống SXHD” được thực hiệntrong năm 2010, nhằm mục đích để chứng minh một ứng dụng của chiến lượcdựa vào cộng đồng, tích hợp sinh thái sinh học xã hội học kết hợp với cáccông cụ kiểm soát véc tơ sinh thái thân thiện môi trường, sản xuất trong nướcnhằm kiểm soát bệnh sốt xuất huyết, đặc biệt tại các vùng đô thị và ven đô ởmiền đông Thái Lan Kết quả cho thấy chương trình kiểm soát véc tơ sốt xuấthuyết dựa vào cộng đồng đã làm giảm đáng kể chỉ số véc tơ/người qua cáccuộc điều tra côn trùng đã được tiến hành trong khoảng thời gian nghiên cứutại các cụm can thiệp và cũng nâng cao nhận thức sự tham gia liên ngành và

hộ gia đình trong hoạt động phòng chống bệnh sốt xuất huyết Ngoài ra một

số nghiên cứu khác tại Ấn Độ “kết hợp các yếu tố sinh thái sinh học - xã hội”của bệnh sốt xuất huyết cho thấy sự cần thiết, có sự tham gia cộng đồng vàcủa liên ngành với các hoạt động phòng chống bệnh sốt xuất huyết ở Chennaiđược thực hiện giai đoạn 2008 - 2011 Các yếu tố sinh thái bao gồm các yếu

tố khí hậu (lượng mưa, độ ẩm, nhiệt độ, v.v…) và các cấu phần của hệ sinhthái tự nhiên và nhân tạo “Yếu tố Sinh học” liên quan đến tập tính của cácvéc tơ Ae aegypti, và đặc tính của tác nhân gây bệnh Yếu tố xã hội liên quanđến hệ thống y tế, bao gồm cả kiểm soát véc tơ và dịch vụ y tế và với các dịch

vụ công cộng và tư nhân như vệ sinh môi trường và xử lý nước thải, thu gom

rác thải và cung cấp nước; và các sự kiện như nhân khẩu học cũng như đô thịhóa; kiến thức, thái độ và thực hành theo hộ gia đình

Tại Việt Nam mô hình sinh thái - xã hội phòng chống sốt xuất huyếtDengue được thực hiện thí điểm tại đảo Cát Bà, Hải Phòng với kỳ vọng là sửdụng chiến lược “Sinh thái y tế” để xây dựng và thực hiện mô hình giám sát

và phòng chống chủ động SXHD cũng đã cho kết quả khả quan

1.3.2 Biện pháp sinh học

Tác nhân gây bệnh cho côn trùng muỗi được chứng minh từ năm 1602bằng sự phát minh ra nội ký sinh ở Pieris rapae, đã được tìm thấy và chiathành các nhóm: nguyên sinh động vật, vi rút và vi khuẩn

- Nấm: ký sinh chủ yếu ở muỗi thuộc giống Coelomyces, các loài nấm này

có chu kỳ sinh học rất phức tạp, đòi hỏi phải có mặt một số loài giáp xác

Crustacae (Ostracode hoặc Copepode), hơn nữa dạng lan truyền ở muỗi, cũng

như việc nghiên cứu đánh giá hoạt động của chúng còn gặp nhiều khó khăn

- Giun tròn: Simuli đều thuộc họ Mermithidae, trong đó có 3 loài là đối tượng hay được sử dụng, quen thuộc nhất là Romanomermis culieivorax

- Nguyên sinh động vật: thuộc lớp Microsporidae, Ở Pháp L'ORSTOM

- Bondy, đã thí nghiệm trứng của An Stephensi được rửa với dung dịch

formol 0,01 trước khi cho nở nhằm loại bỏ các tiểu bào tử có trong tự nhiên,

vì chúng sẽ làm gia tăng tỷ lệ chết của bọ gậy muỗi

- Vi rút: Sử dụng vi rút phòng trừ véc tơ Khoảng 600 vi rút đã đượcphân lập từ côn trùng gây hại cây trồng, nhưng chỉ có vài chục loại vi rút ởcác véc tơ truyền bệnh

- Vi khuẩn: Hai loài được sử dụng nhiều nhất trong phòng chống véc tơ

là Bacillus thuringiensis và Bacillus sphaericus Bacillus thuringiẹnsis có rất nhiều dạng, trong đó Bacillus thuringiensis và Bacillus israelensis tỏ ra có

hiệu quả nhất Độc tính của 2 loài này là do các bào từ vi khuẩn tạo ra 1 hoặc

nhiều protein độc phá hủy tế bào, thoái hóa mô biểu mô, sự biến đổi tính thấmcủa màng tế bào cũng như sự biến tính tế bào hệ thống thần kinh, cấu trúc, vàcuối cùng bọ gậy chết Mặc dù không được sử dụng nhiều ở khu vực Tây TháiBình Dương, tác nhân này đã được sử dụng trong nước uống và chưa xuấthiện một dấu hiệu có hại cho sức khỏe nào.

Ngoài ra giải pháp diệt bọ gậy cũng là một giải pháp hạn chế sự hìnhthành của muỗi trưởng thành, từ đó giúp kiểm soát dịch bệnh sốt xuất huyết có

hiệu quả Việc bọ gậy của giống muỗi Toxorhynchites có khả năng ăn bọ gậy của các loài muỗi khác rất tốt, con trưởng thành của Toxorhynchites có kích thước lớn (gấp 5 lần muỗi Aedes aegypti) nhưng không hút máu người Hoặc

loại cá ăn bọ gậy (đứng đầu là cá tuế thuộc họ cá chép, cá bảy màu, cá liathia…) có thể được sử dụng như phương tiện bổ trợ phòng chống bọ gậy của

Aedes trong các DCCN lớn và thường xuyên tích trữ nước , Các tác giả nhận

thấy tất cả các loại cá địa phương như: cá vàng, hắc mô nì, cá chọi, săn sắt, rô

phi, cá sóc, chép lai đều có thể sử dụng diệt bọ gậy Aedes aegypti

Ngoài ra Mesocyclops là loài loài tôm bậc thấp, chúng là một trong

những tác nhân sinh học ứng dụng có hiệu quả tốt trong quá trình tiêu diệttrung gian truyền bệnh SXH ở giai đoạn bọ gậy muỗi Lindberg (1936) vàHurlbut (1938), Kay (1992) là những tác giả đầu tiên nhận thấy một số

Cyclopoid copepods có khả năng ăn bọ gậy muỗi 20 năm sau, tại Hawaii,

Bonnet và Mukaida Kay (1992) đã thả một cách ngẫu nhiên Mesocyclops

obsoletus vào ổ Aedes albopictus và nhận thấy một copepod có thể ăn 15 - 20

bọ gậy tuổi 1 và 2 trong 1 ngày Đây là những ngòi nổ đầu tiên cho sự nghiên

cứu áp dụng các loài Mesocyclops phòng chống véc tơ SXHD

Hình 1.5 Giáp xác Mesocyclops đang ăn bọ gậy muỗi truyền bệnh

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học thì khả năng ăn bọ gậy của các

loài Mesocyclops là rất tốt, phù hợp với điều kiện Việt Nam Tuy nhiên để

duy trì được thì cần có sự tham gia của cộng đồng với năng lực quản lý phảitốt thì mới duy trì được giải pháp này , ,

Việc sử dụng loài giáp xác Mesocyclops để diệt bọ gậy muỗi truyền bệnh

SXH đã được nghiên cứu và ứng dụng ở nước ta tại một số tỉnh thành miềnBắc từ năm 1993, sau đó triển khai thực hiện ở miền Trung và miền Nam Tại Việt Nam, các nhà khoa học qua điều tra khảo sát ở 26 tỉnh thành đã thu

thập được loài giáp xác Mesocyclops hiện diện trong những thủy vực; trong

đó xác định có 9 loài có khả năng ăn bọ gậy muỗi truyền bệnh SXH Aedes

aegypti gồm: Mesocyclops woutersi, Mesocyclops aspericornis, Mesocyclops affinis, Mesocyclops ogunnus, Mesocyclops ruttneri, Mesocyclops yenae, Mesocyclops thermocyclopoides, Mesocyclops disimilis và Mesocyclops pehpeiensis Một nghiên cứu ghi nhận trong điều kiện bình thường của phòng

thí nghiệm, giáp xác Mesocyclops có thể ăn 9 con bọ gậy muỗi ở nhóm tuổi I

nhưng điều quan trọng ở đây là chúng có thể cắn chết thêm 23 con bọ gậymuỗi nữa sau khi đã ăn no nên đã có khả năng tiêu diệt bọ gậy muỗi truyềnbệnh SXH khá hiệu quả ,

Ngoài ra có thể sử dụng chuồn chuồn ngoài đồng ruộng, các ấu trùngchuồn chuồn trong nước ăn bọ gậy, còn chuồn chuồn trưởng thành bắt muỗi

trong không trung Nuôi bò sát nhỏ như thạch sùng, thằn lằn để ăn muỗi trong

nhà Bảo vệ dơi bắt muỗi Dùng các côn trùng thủy sinh thuộc họ Corixidae

(Micronecta) để diệt bọ gậy.

Đối với biện pháp sinh học, hạn chế của việc ứng dụng giải pháp nàytrong can thiệp chính là năng lực quản lý, tổ chức khi triển khai, ngoài ra cầnphải dựa vào cộng đồng thì mới có thể thực hiện được Vấn đề kinh phí cũng

là một trong những yếu tố cần phải xem xét

1.3.3 Biện pháp hóa học

Nhờ tiến bộ khoa học kỹ thuật, người ta biết được cơ chế tác động củacác chất hóa học, phân tích được các thành phần và tổng hợp được các phân

tử tương tự Hóa chất diệt muỗi, lăng quăng bao gồm các chất diệt côn trung

như: temephos (Abate) và tác động lên sự tăng trưởng của côn trùng (IGRs) như methoprene (Altosid, tạo chất tương tự hoóc môn juvenile) đã cho thấy hiệu quả chống muỗi Aedes sinh sản trong DCCN sạch

Đối với muỗi trưởng thành có thể sử dụng hóa chất diệt côn trùng phundưới dạng thể tích hạt cực nhỏ, tẩm rèm, tẩm màn; phun khói nóng; dùnghương trừ muỗi, bình xịt muỗi, các thuốc xua muỗi Ảnh hưởng môi trườngcủa các hóa chất diệt bọ gậy là rất nhỏ nếu nó được sử dụng đúng cách

Hiện nay, trên thế giới có một chiến lược mới phòng trừ côn trùng truyền

bệnh bằng các chất điều hòa sinh trường (IGR: lnsect Growth Regulators) có

thể coi như một dạng hóa chất diệt côn trùng dựa trên cơ sở tác động của cáchormone tham gia điều hòa sự phát triển của côn trùng Chúng ít độc đối vớiđộng vật có vú nhưng rất độc đối với côn trùng, vì thế liều sử dụng rất thấpnhưng hiệu quả cao Chế phẩm được sự dụng rộng rãi hiện nay là

Diflubenzuron, Triflumuron, Teflubenzuron, Lufenuron, Cyromazin

Việc sử dụng hóa chất thường xuyên đòi hỏi phải theo dõi và đánh giátính nhạy cảm của côn trùng đối với các loại hóa chất đang sử dụng nhằm

đảm bảo việc diệt côn trùng có hiệu quả, tránh hiện tượng đề kháng với thuốc

Nguyễn Thị Mỹ Tiên và cộng sự đã đánh giá tính nhạy cảm của muỗi Aedes

aegypti đối với các hóa chất diệt côn trùng tại 19 tỉnh thành phía Nam Việt

Nam năm 2009 - 2010 với 7 loại hóa chất Kết quả cho thấy sự đề kháng củaloài muỗi này thể hiện khác nhau ở từng địa phương Mặc dù kết quả cho thấy

muỗi Aedes aegypti đã kháng với nhóm pyrethroid nhưng nồng độ giấy thử

rất thấp so với nồng độ đang được sử dụng phun không gian Do đó tác giảkhuyến nghị cần thực hiện thêm các thử nghiệm hiệu lực diệt sinh học tại thựcđịa để xác định hóa chất nào còn sử dụng được và sử dụng ở nồng độ baonhiêu thì hiệu quả mà không ảnh hưởng tới con người và môi trường

Như vậy ở những địa phương thường xuyên bùng phát sốt xuất huyết vớikhả năng phát triển thành dịch bệnh, đặc biệt ở các tỉnh phía Nam, ngoàinhững biện pháp diệt ấu trùng gồm bọ gậy và loăng quăng muỗi truyền bệnhthường được sử dụng, nếu có điều kiện có thể xem xét áp dụng biện pháp xử

lý các điểm sinh sản của muỗi trong khu vực bằng bánh hóa chất hoặc hạt hóachất methoprene vì chúng có tác dụng hiệu quả, an toàn và khả năng tồn lưudiệt ấu trùng muỗi lâu dài trong những tháng mùa bệnh Tuy nhiên hạn chếcủa biện pháp này chính là việc sử dụng phải đúng cách để tránh sự khángthuốc của côn trùng cũng như gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môitrường sống Ngoài ra chi phí cho việc sử dụng hóa chất là khá tốn kém

1.3.4 Biện pháp dùng vắc xin

Vắc xin phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết Dengue đầu tiên có tên là Dengvaxia do hãng dược phẩm Sanofi Pasteur nghiên cứu ở các quốc gia có

lưu hành dịch bệnh, chủ yếu ở hai khu vực châu Mỹ La-tinh và là Đông Nam

Á Việc sử dụng vắc xin được chứng minh là giúp làm giảm số ca mắc, số

trường hợp vào viện cũng như làm giảm tỷ lệ bệnh SXH Dengue thể nặng

Tang Yun Xia và cộng sự từ Trung Quốc đã nghiên cứu mô hình thử

nghiệm vắc xin để chống lại sự nhiễm 4 típ huyết thanh của vi rút Dengue Bằng cách dùng P pastoris để tạo nên các tiểu thể giống vi rút Dengue mang

lại một chiến lược hứa hẹn và kinh tế đối với việc phát triển phòng chốngbệnh SXH

Tại Việt Nam, nghiên cứu do Viện Pasteur, thành phố Hồ Chí Minh

triển khai từ năm 2011 tại Long Xuyên và Mỹ Tho với 2336 trẻ đã tham gianghiên cứu Sau khi được tiêm 3 mũi vắc xin, các đối tượng tham gia thửnghiệm được theo dõi thêm 13 tháng để đánh giá hiệu quả Kết quả cho thấy

vắc xin sốt xuất huyết Dengue đã giúp ngừa được 56,5% ca sốt xuất huyết có triệu chứng (gây ra do bất kỳ týp vi rút Dengue nào) Không chỉ thế, vắc xin

còn làm giảm được 88,5% ca sốt xuất huyết thể nặng và làm giảm 67% nguy

cơ nhập viện do sốt xuất huyết Với kết quả này, khả năng vắc xin phòngdịch sốt xuất huyết ra đời đã ở trong tầm tay

1.3.5 Biện pháp di truyền

Chiến lược dựa vào biến đổi gen tạo ra những dòng muỗi kháng hoặc

không có khả năng truyền Dengue và thay thế quần thể tự nhiên bằng những dòng này (không là véc tơ truyền bệnh) Wolbachia sống nội cộng sinh

(endosymbiotic) trong quần thể véc tơ hoang dại, những vi khuẩn này có khả

năng làm ngắn tuổi thọ của muỗt trưởng thành một cách đáng kể Vi rút

Dengue cần giai đoạn ủ bên ngoài khoảng 12 - 14 ngày trong cơ thể véc tơ

trước khi truyền cho người Chủng Wolbachia có thể làm ngắn đời sống của

côn trùng kí chủ khoảng 1/2 giai đoạn này ,

Hình 1.6 Muỗi mang vi khuẩn Wolbachia

Chương trình hiện đã có sự hợp tác của giới khoa học từ các nước ViệtNam, Australia, Indonesia, Brazil, Colombia, Trung Quốc, Anh, Singapore và

Mỹ Dự án ở Việt Nam mang tên "Hướng tới loại trừ sốt xuất huyết".ViệtNam là quốc gia thứ hai trên thế giới, sau Australia, triển khai thử nghiệm

muỗi Aedes aegypti mang Wolbachia tại đảo Trí Nguyên, Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa để chúng mang vi khuẩn Wolbachia rồi thả vào môi

trường Phương pháp này có triển vọng mang lại lợi ích to lớn, giúp khống

chế một cách chủ động, lâu dài bệnh SXH và Zika Kết quả đạt được ở các nước đều cho thấy đây là một phương pháp an toàn, muỗi mang Wolbachia

không gây ra bất cứ vấn đề gì về sức khoẻ con người hay môi trường sinhthái Hiệu quả khống chế sự lan truyền của bệnh sốt xuất huyết trên thực địahẹp đã thấy rõ trong nhiều năm qua

Ngoài ra các nhà khoa học đã nghiên cứu phương pháp phòng chống véc

tơ dựa vào các kỹ thuật biến đổi gen dòng Aedes aegypti OX 512 của

OXITEC để làm giảm nguy cơ truyền bệnh SXHD cũng đang được thửnghiệm bước đầu giúp ngăn chặn số lượng muỗi mang vi rút sốt xuất huyết.Phương pháp phòng chống này được coi là hiệu quả, chi phí hợp lý và khôngđộc hại Hơn nữa nó có thể phối hợp với các biện pháp phòng chống khác như

sử dụng tác nhân sinh học Mesocyclops để diệt bọ gậy với sự tham gia của

cộng đồng

1.3.6 Các giải pháp tổng hợp với sự tham gia của cộng đồng

Đối với công tác phòng chống SXHD, muốn có hiệu quả thì sự tham giacủa cộng đồng là quan trọng Ngoài ra cần phải áp dụng nhiều giải pháp canthiệp đồng thời thì mới đem lại hiệu quả thiết thực

Tại Việt Nam, các nhà khoa học đã phát triển một chiến lược kiểm soátmuỗi, kết hợp bốn yếu tố: (1) sự hiểu biết của cộng đồng; (2) kiểm soát véc tơ

chính; (3) sử dụng tác nhân sinh học Mesocyclops; (4) hoạt động cộng đồng

của tình nguyện viên y tế, trường học và người dân Kết quả cho thấy không

có trường hợp mắc bệnh sốt xuất huyết ở các xã áp dụng Nghiên cứu nàycũng cho thấy tính bền vững Tuy nhiên nhược điểm là chỉ có hiệu quả caokhi người dân sử dụng các thùng chứa nước lớn và có bọ gậy sống ở đó Ngay cả mô hình sinh thái học - mô hình được thiết kế để phối hợp hệthống y tế dự phòng từ tuyến trung ương đến địa phương cũng cần phải có sựtham gia của cộng đồng - một mắt xích quan trọng trong thiết kế theo chiều

dọc từ Bộ Y tế tới các Viện Vệ sinh Dịch tễ/Pasteur khu vực, Trung tâm y tế

dự phòng tỉnh, huyện và Trạm y tế xã/phường với các ban ngành đoàn thể vàcộng đồng Thành lập Ban chỉ đạo tại xã/phường gồm đại diện chính quyền, y

tế và nhà trường để huy động sự tham gia của cộng đồng Xây dựng mạnglưới cộng tác viên (CTV) y tế tại cơ sở, mỗi cộng tác viên phụ trách một sốlượng hộ gia đình phù hợp, để đảm bảo hoạt động hiệu quả - theo kinhnghiệm là khoảng 100 hộ gia đình ở miền Bắc và miền Trung, và 50 hộ ởmiền Nam , ,

Ban chỉ đạo địa phương điều hành hoạt động phòng chống véc tơ củamạng lưới cộng tác viên y tế, học sinh nhà trường và cộng đồng Cộng tácviên y tế hàng tháng kiểm tra hộ gia đình, hướng dẫn người dân phát hiện và

xử lý ổ bọ gậy, tuyên truyền về SXHD, phóng thả Mesocyclops, phát hiện

người nghi mắc bệnh, tập hợp số liệu, họp giao ban Cộng tác viên cũng tham

gia các chiến dịch vệ sinh môi trường, phóng thả Mesocyclops Cộng tác viên

được trang bị đồng phục, dụng cụ cần thiết phục vụ cho hoạt động (đèn pin,vợt muỗi, sổ sách ghi chép, v.v…) và nhận thù lao khoảng 150 nghìn đồngmỗi tháng cho khoảng 3 - 4 ngày làm việc Theo nghiên cứu của NguyễnĐình Sơn và cộng sự (2011) đã thực hiện can thiệp giáo dục, truyền thông chocác bậc phụ huynh và học sinh trong trường học về các biện pháp đơn giản

loại trừ nơi sinh sản của véc tơ ở nhà cũng như ở trường học Theo nghiêncứu của Phan Thị Nhã Trúc tổ chức các cuộc thi tìm hiểu bệnh SXHD, cácbiện pháp phòng chống, động viên khen thưởng kịp thời những cá nhân và tậpthể có nhiều đóng góp thiết thực Mô hình phòng chống véc tơ sốt xuất huyết

Dengue dựa vào cộng đồng tại huyện Cái Bè tỉnh Tiền Giang bao gồm các

hoạt động kiểm soát véc tơ kết hợp giữa “Giáo dục (Trường học) - Y tế (Trạm

Y tế xã) - Chính quyền (Tổ tự quản)” Trong mô hình này, mỗi em học sinh,mỗi người dân là một cộng tác viên, lực lượng nòng cốt là giáo viên và tổtrưởng, tổ phó tổ tự quản, có nhiệm vụ tuyên truyền và hướng dẫn các biện

pháp kiểm soát véc tơ cho học sinh và hộ gia đình

Đến nay, bệnh SXHD chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xinphòng bệnh, vì vậy hoạt động diệt véc tơ đặc biệt là diệt lăng quăng/bọ gậyvới sự tham gia tích cực của từng hộ gia đình và cả cộng đồng là biện pháphiệu quả trong phòng chống SXHD Như vậy để ngăn chặn và đẩy lùi SXHDviệc áp dụng biện pháp kết hợp trong phòng chống SXHD là rất cần thiết Đểngăn chặn hoặc làm giảm mức độ lây truyền của vi rút Dengue phụ thuộc rấtnhiều vào việc kiểm soát các véc tơ truyền bệnh Chính vì vậy, sự hợp tác vàtham gia của cộng đồng là yếu tố không thể thiếu trong công tác phòng chốngSXH Dựa trên kinh nghiệm và thực tiễn tại địa phương, chúng tôi đã tiếnhành áp dụng tổng hợp các giải pháp can thiệp giảm thiểu bệnh SXHD tại tỉnhBến Tre bao gồm các giải pháp can thiệp thay đổi môi trường sống của muỗikết hợp biện pháp sinh học với sự tham gia của cộng đồng tại địa phươngnhằm kỳ vọng đem lại hiệu quả thiết thực cũng như tăng cường tính bền vữngcủa các giải pháp

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Nghiên cứu mô tả

- Sổ sách quản lý, kế hoạch, báo cáo của Sở Y Tế Bến Tre, Trung tâm Y

tế dự phòng Bến Tre, Trung tâm y tế huyện Châu Thành và huyện Mỏ CàyNam, tỉnh Bến Tre về tình hình bệnh SXHD năm 2010 - 2014 theo các mẫubáo cáo của dự án mục tiêu quốc gia phòng chống SXHD

- Các hộ gia đình trong diện điều tra tại khu vực nghiên cứu

- Yếu tố môi trường, bao gồm: nhiệt độ, lượng mưa

2.1.2 Nghiên cứu can thiệp

- Người phụ trách chính công việc dọn dẹp vệ sinh tại hộ gia đình

- Nhân viên y tế ấp, cộng tác viên

- Lãnh đạo cộng đồng: Giám đốc Trung tâm Y tế huyện; Trưởng trạm Y

tế xã; Phó chủ tịch xã phụ trách y tế

- Cán bộ chuyên trách về SXHD của Trung tâm Y tế huyện

2.1.3 Nghiên cứu định tính

- Người phụ trách chính công việc dọn dẹp vệ sinh tại hộ gia đình

- Nhân viên y tế ấp, cộng tác viên

- Lãnh đạo cộng đồng: Giám đốc Trung tâm Y tế huyện; trưởng trạm y tếxã; Phó chủ tịch xã phụ trách y tế

- Cán bộ chuyên trách về SXHD của Trung tâm Y tế huyện

2.1.4 Tiêu chuẩn loại trừ

- Đối tượng mới đến sống ở khu vực nghiên cứu < 7 ngày hoặc nhữngđối tượng vắng nhà thường xuyên quá 3 ngày/1 tuần vào thời điểm điều trakhảo sát Các đối tượng này do không có mặt đủ lâu và thường xuyên tại điểmnghiên cứu nên khi trả lời câu hỏi phỏng vấn sẽ không đảm bảo khách quan

và chính xác Do đó để hạn chế sai số trong lựa chọn đối tượng nghiên cứuchúng tôi loại trừ các trường hợp này.

- Không đồng ý tham gia nghiên cứu

- Không thể trả lời phỏng vấn: do chuyển nhà đi nơi khác hoặc do bệnhtật (câm, điếc, người già, lú lẫn, tâm thần )

2.2 Địa điểm nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu tại 02 huyện Châu Thành và huyện Mỏ Cày Namtỉnh Bến Tre

Bến Tre là tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long, có tổng diện tích

là 2360,2 km2 và dân số 1.353.300 người, mật độ dân số là 533 người/km2

(theo số liệu của Niên giám thống kê năm 2014) Tỉnh Bến Tre có hình rẻ

quạt, đầu nhọn nằm ở thượng nguồn, là vùng sông nước với các hệ thốngkênh rạch chằng chịt Phía bắc giáp tỉnh Tiền Giang có ranh giới chung

là sông Tiền Phía tây và nam giáp tỉnh Vỉnh Long và tỉnh Trà Vinh, có ranhgiới chung là sông Cổ Chiên Phía đông giáp biển Đông với chiều dài bờ biển

65 km

Hình 2.1 Bản đồ tỉnh Bến Tre