LalKitab-Hindi-1941-with-glossary-of-difficult-words-Phrases-their-meanings

Hkwfedk sCâỈ㧠ă sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Wự erĨĨơÌiĨwĨ ÌlĨUĨsĨÏ, eĨĨơ ÌÔMüxqĨiĨ xĨĨơD MüĨơ eĨaĨĨ SơiĨÏ Wự, ÔTüUqĨĨlĨ mĨ‚üĨ Sơ Mợ AĨÔZĨÚ, SĨơ sĨÔnÔeĨÏ xĨơ ÔeĨWûqĨiĨ WûOûĨ SơiĨÏ Wự | rĨWû mĨÌÌ£ürĨĨ

fganqLrku vkSj fganqLrku ds ckgj cSBs gekjs cgqr ls lkFkh

th tku ls bl xzaFk dh xzafFk;ksa dks lqy>kus esa yxs gq;s gSa] oks ;g tkuus dh dksf'k'k dj jgs gSa fd yky fdrkc esa tks dqN Hkh fy[kk gS oks vkf[+kj fy[kk gS] blfy;s ;g fugk;r t+:jh gks x;k Fkk fd lc ls igys yksxksa dks lgh rkSj ij ;g ekywe gks

fd yky fdrkc esa njvly fy[kk gSA esjs fopkj eas

rd igqapus dh eaft+y dks okyh ixMaMh ij pys fcuk gkfly dj ikuk 'kk;n eqefdu ughaA ;s gh otg Fkh fd

us yky fdrkc ds lHkh laLdj.kksa ds 'kq+ðre nsoukxjh fyI;karj.k ds fMftVy çk:i dks baVjuSV }kjk tu ekul rd igqapus dk fu.kZ; fy;k gSA

yky fdrkc ds Q+jeku 1939 o yky fdrkc ds vjeku 1940 dh bySDVªkWfud dkWfi;k¡ Hkh gekjs ikl rS;kj iM+h gSa ftudh Vkbfiax ox+Sjg dk dke esjs lqiq=kksa fpŒ _f"k çHkkdj o fpŒ jkgqy çHkkdj }kjk o"kZ 2004 ds nkSjku gh laiw.kZ dj fy;k x;k FkkA yky fdrkc 1942 o yky fdrkc

1952 dk dke Hkh rd+jhcu iwjk gks pqdk gSA vxj iafMr th us pkgk rks bu lHkh xzaFkksa dks Hkh cgqr tYn yksdkfiZr dj fn;k tk;sxkA gekjk vly ed+ln rks njvly ml fnu gh iwjk gksxk ftl fnu yky fdrkc ds lHkh ikap cs'kd+herh eksrh çR;sd yky fdrkc HkDr dks ck&vklkuh vkSj fcuk dksbZ iSlk [+kpZ fd;s gkfly gks tk;saxsA 'kk;n ;s gh egku iaŒ :i pan tks'kh th dks gekjh lPph Jðkatfy Hkh gksxhA

cgjgky] bl ekSd+s ij eSa loZJh fueZy dqekj Hkkj}kt th] jfcanj ukFk HkaMkjh th] çnhi 'kekZ th] MkWŒ lqjs'k paæ mik/;k; th] fofiu 'kqDyk th] dqychj cSal th] jkts'k dqekj th rFkk lquhy ,sykoknh dk rg&,&fny ls 'kqfØ;k vnk djuk pkgrk gw¡ ftUgksaus le; le; ij fofHkUu baVjuSV xzqiksa ds ek/;e ls bl iqLrd esa ekStwn x+yfr;ksa dh vksj /;ku fnyok;k vkSj bldks csgrj cukus esa esjh cgqr enn dhA eSa

bu lc egkuqHkkoksa dk rk&mez 'kqØx+qt+kj jgwaxkA

lknj

;ksxjkt çHkkdjA

© jkgqy daI;wVt+Z] ifV;kykA

çdk'kd dh iwoZ vuqefr ds fcuk bl çdk'ku ds fdlh Hkh Hkkx dksNkiuk rFkk bySDVªkWfud] e'khuh] QksVks çfrfyfi vFkok vU; fof/k lsiqu% ç;ksx iðfr }kjk mldk laxzg.k vFkok çlkj.k oftZr gSA

bl iqLrd dh fcØh bl 'krZ ij dh xbZ gS fd çdk'kd dh iwoZ vuqefr ds fcuk ;g iqLrd vius ewy vkoj.k vFkok fdlh vU;çdkj ls O;kikj }kjk m/kkjh ij iqu% foØ;] ;k fQj fdjk;s ij u nh tk;sxh] u csph tk;sxhA

bl çdk'ku dk lgh ewY; iqLrd ds vkoj.k ij eqfỉr gSA jcM+ dh eksgj] fpidkbZ xbZ iphZ] fLVdj ;k fdlh vU; fof/k }kjk vafdr dksbZHkh la'kksf/kr ewY; X+kyr gS rFkk ekU; ugha gksxkA

jfo çHkkdj] jkgqy daI;wVt+Z] Q+LVZ ¶yksj]

ekLVj çSl fcfYMax] 'ksjk¡okyk xsV] ifV;kykA

Qksu % 098769&30229] 0175&5008675a

20072007200820082009

liqnZe crks ek;s ûos'kjk]

rw nkuh fglkcs deks cs'kjkA

yky fdrkc ds tUenkrk iafMr :ipan tks'kh th

yky fdrkc ds ewy çdk'kd 'kekZ fxj/kkjh yky]

fuoklh Qjokyk

gekjk nwljk eøln bl xzaFk ds õfj;s yky fdrkc ds gj ml çseh rd igq¡pus dk gS tks fd fdlh Hkh :i esa vkSj dgha Hkh bl ij dke

dj jgk gSA cgqr ls yksx vius&vius rkSj ij bl dk;Z esa tqVs gq;s gSa]

ge ml fc[kjh gqbZ 'kfDr dks ,d txg bdëh djuk pkgrs gSa] rkfd

bl egku~ xzaFk dk çpkj&çlkj lqO;ofLFkr vkSj ;kstukcð rjhøs ls gks

x vihy

lds] vkSj ge pkgrs gSa fd ,sls lHkh yksx ,d gh IysVQkeZ ij bdës gksdj bl egku~ dke dks vatke nsaA ge mu lc egkuqHkkoksa dks tks fd gels tqúuk pkgsaxs] mUgsa gj çdkj dh lgk;rk dk vk'oklu nsrs gSaA

çLrqr iqLrd ‘yky fdrkc rhljk fgLlk (1941)’ ds vUr esa geus mnwZ] Qkjlh ,oa iatkch Hkk"kk ds dfBu 'kCnksa dh tks ,d Glossary

nh gS] mlds vfrfjDr xzqi us blh iqLrd esa ç;qDr yxHkx 50 iatkch] mnwZ vkSj Qkjlh Hkk"kk ls fy;s eqgkojksa vkSj yksdksfDr;ksa ds foLrkjiwoZd fooj.k lfgr ,d cqdySV Hkh vyx ls rS;kj dh gS D;ksafd LFkku vHkko

ds dkj.k bls iqLrd esa lfEefyr djuk laHko ugha Fkk] vr% ftl Hkh lTtu dks bldh õ:jr gks] og i=kkpkj }kjk bls gels fu%'kqYd çkIr

dj ldrk gSA

öyrh bUlkuh f÷rjr dk ,d fgLlk gS] blfy;s bl iqLrd esa Hkh gekjs }kjk dqN öyfr;k¡ vo'; gqbZ gksaxh] ftuls gesa voxr djokuk yky fdrkc ds gj çseh dk ÷õZ gSA ge ,slh lHkh bafxr öyfr;ksa dks

bl fdrkc ds vxys laLdj.k esa nwj djus dh dksf'k'k djsaxs] rFkk mu

lc lTtuksa dk /kU;okn lfgr uke Hkh ml vad esa çdkf'kr djsaxs] ftUgksaus bu öyfr;ksa ls ges okfd÷ djok;k gksA

blh flyflys esa gekjh mu egkuqHkkoksa ls çkFkZuk gS fd ftuds ikl iafMr th ds gkFkksa fo'ys"k.k dh gqbZ dksbZ dq.Myh ;k iafMr th ds lEcU/k esa dksbZ vkSj tkudkjh gks] rks os gesa vius iwjs irs vkSj VsyhQksu uEcj lfgr gesa lEidZ djsa rkfd bl tkudkjh dk yksd dY;k.k ds fy;s leqfpr ç;ksx fd;k tk ldsA ,slk ;ksxnku djus okys gj lTtu dks ,sLVªksLVwMSaV~l xzqi lEekfur djsxkA

vihy

iafMr th ds rhljs ûokc ‘yky fdrkc rhljk fgLlk(1941)’ dks yksdkfiZr djrs gq;s eqq>s csgn ûkq'kh gks jgh gSA eSa bl ekSds ij Jh ;ksxjkt çHkkdj vkSj bl fdrkc ds çdk'ku ls tqús gq;s gj egkuqHkko dks muds

bl ç;kl ds fy;s ,sLVªksLVwMSaV~l xzqi dh rj÷ ls cgqr cgqr eqckjdckn nsrk gw¡A ;gk¡ eSa Jh jktsUæ HkkfV;k th dk Hkh rg&,&fny ls 'kqfØ;k vnk djrk gw¡ ftUgksaus vius O;Lr dk;ZØe ls cs'køherh le; fudky

dj bl fdrkc esa iafMr th ds ckjs esa oks ckrsa ge rd igq¡pkb± gSa] ftUgsa tku ikuk 'kk;n gekjs fy;s dHkh laHko u gksrkA yky fdrkc vkSj iafMr

th ds ckjs esa HkkfV;k th dk ;g vkfVZdy ,d ,sfrgkfld egRo dh jpuk gS] tks fd yky fdrkc ds ckjs esa QSyh Hkzkafr;ksa vkSj fdaonafr;ksa dks nwj djus esa ,d ehy dk iRFkj lkfcr gksxhA vkus okys le; esa yky fdrkc ds vla[; çseh blds }kjk jks'kuh gkfly djrs jgsaxsA esjk –ù er

gS fd Hkfo"; esa yky fdrkc ds 'kks/kdrkZ bls ,d Historical reference

dY;k.k ds ekxZ ij vkxs cùsaxsA

fueZy dqekj Hkkj}kt]

2615@2] lSDVj 47&lh] p.Mhxù&160047 nwjHkk"k% 98884&44789 e-mail: nkbhardwaj@gmail.com

¡àÎàãÍààêÀ

Hkkjrh; euh"kk us T;ksfr"k dks osn dk us=k dgk gSA ftl çdkj ukd] dku] eq[k] gkFk] iSj vkfn gksrs gq, Hkh us=kghu 'kjhj ls lkalkfjd dk;ks± dk laiknu djuk dfBu gks tkrk gS mlh çdkj T;ksfr"k Kku ds fcuk osn fofgr dk;ks± dk laiknu yxHkx vlaHko gks tkrk gSA bl 'kkó

dh fo'ks"krk ;g fd blesa rdZ&fordZ vkSj yach&pkSúh O;k[;kvksa ds LFkku ij flðkarksa dk çR;{k :i ls nSfud thou esa mrkjk tkrk gSA 'kk;n

;gh dkj.k gS fd Hkkjr esa le;≤ ij T;ksfr"k vFkok T;ksfrfoZKku

dh fofHkUu fo/kk,a fodflr gksrh jgha gSaA

vk/kqfud ;qx esa T;ksfr"kdh uohure iðfr Þyky fdrkcß

dk [kwc çpkj&çlkj gqvk gSA chloha 'krkCnh ds iwokZðZ esa bl iðfr ds jpf;rk iañ :i pan tks'kh th us T;ksfr"k ds xwù jgL;ksa dks rRdkyhu yksd Hkk"kk mnwZ ds õfj, vke vkneh rd igqapkus dk lQy ç;kl fd;kA iafMr th us T;ksfr"k ds bl egk'kkó dks 5 iq"iksa ds :i esa çLrqr fd;k

‘yky fdrkc ds ÷jeku’] ‘yky fdrkc ds vjeku’] ‘yky fdrkc (rhljk fgLlk)’] ‘yky fdrkc (rjehe'kqnk)’] ‘T;ksfr"k dh yky fdrkc’A bu ik¡p iq"iksa esa rhljs iq"i dks iafMr th us dfork ds :i esa fy[kkA blds NksVs vkdkjds dkj.k Lusgo'k iafMr th bls ‘xqVdk’ dgrs FksA T;ksfr"k ds jgL;ksa dks le>us ds fy, iafMr th us ‘÷jeku’ vkSj

‘vjeku’ dks ,d lkFk iùus dkvkns'k fn;kA vius bl rhljs xzaFk esa iafMr

th us ,d çdkj ls ‘÷jeku’ vkSj ‘vjeku’ ds jgL;ksa dks [kksyus dk lQy ç;kl fd;k gSA viuh ljy Hkk"kk] mik;ksa ds lVhd ,oa ljy ç;ksxksa

ds dkj.k dqN v/kdpjs T;ksfrf"k;ksa us yky fdrkc dks mik;ksa dh iqLrd ek=k cuk dj j[k fn;k gS tcfd yky fdrkc us vius ewy :i esa euq"; ds pfj=k fuekZ.k ij õksj fn;k gSA ;fn ns[kk tk, rks gekjs nq"deZ] fpÙk vkSj pfj=k

dh v'kqðrk gh gekjs nq[kksa dk ewy dkj.k gSA

fdlh fo|k ds jgL; dks tkuus ds fy, mls ewy:i esa iùuk vko';d gSA ‘yky fdrkc’ uked bl xzUFk ds lHkh ik¡p Hkkx ewy:i

ls mnwZ Hkk"kk esa fy[ks x, gSaA vkt tcfd mnwZ Hkk"kk ds tkudkj vkSj iùus okys fujarj ?kVrs tk jgs gSa bu ikapksa Hkkxksa ds fgUnh esa fyI;arj.k dh deh lc txg eglwl dh tk jgh FkhA blfy, ladYi ;g cuk fd bl xzaFk ds ikapksa Hkkxksa dk fgUnh fyI;karj.k fd;k tk,A oSls rks ;g dke fdlh Hkh rjg ls ljy u Fkk ysfdu xzaFk dh ewy ikaMqfyfi;ksa@çfr;ksa dks tqVkus dk dke lcls dfBu FkkA yxHkx 15 o"kZ ds lrr ç;klksa ls rhu pkj o"kZ igys budh çfrfyfi;ksa dh O;oLFkk dh tk ldh vkSj fyI;arj.kdk dke 'kq# gqvkA çHkq Ñik ls iañ :i pan tks'kh Ñr yky fdrkc ds ikap esa ls çFke nks xzaFkksa ‘yky fdrkc ds ÷jeku&1939’ vkSj

‘yky fdrkc ds vjeku&1940’ dk mnwZ ls fgUnh esa fyI;arj.k esa lqèkh ikBdksa dks vfiZr dj pqdk gwaA

esjs fy, ;g ije g"kZ dk fo"k; gS fd bl egk'kkó ds rhljs iq"i ‘xqVdk’ dk fganh fyI;arj.k Jh ;ksxjkt çHkkdj çLrqr djus tk jgs gSaA esjk ;g ekuuk gS fd çHkkdj th ds lg;ksx ds fcuk 'kk;n ‘÷jeku’

vk'khokZn

vkSj ‘vjeku’ ds fgUnh fyI;arj.k ikBdksa rd vius 'kqð :i esa u igqap ikrsA ‘yky fdrkc’ ds fo"k; ds lkFk&lkFk mnwZ] fgUnh] iatkch] Qkjlh vkfn Hkk"kkvksa ij mudh idú vuwBh gSA ,sls ;ksX; O;fDr ds gkFk ls gksdj fudyk dksbZ Hkh fuekZ.k ,dne lgh o ijQSDV gksxkA

çLrqr iqLrd ds fy, vesjhdk fLFkr ‘yky fdrkc’ vkpk;Z Jh jktsUæ HkkfV;k th }kjk çLrqr iañ :i pan tks'kh th ds vUrjax laLej.k] muds thou dks igyh ckj iùus ds fy, feysxhA Jh jktsUæ HkkfV;k th iafMr th ds vR;ar fudV jgs gSa blfy, mudk gj laLej.k çkekf.kd ,oa vkf/kdkfjd gSA

Jh ;ksxjkt çHkkdj }kjk çLrqr xzaFk oSls rks gj rjg ls vuwBk vkSj fo'ks"krkvksa ls Hkjiwj gS ysfdu iqLrd ds var esa fn;k x;k yxHkx 650 'kCnksa

dk 'kCndks"k iqLrd dks vkSj mi;ksxh cuk x;k gSA

vf/kd D;k\ Jh ;ksxjkt çHkkdj th }kjk çLrqr bl ‘yky fdrkc’ ekyk ds vc rhu iq"iksa dk çkekf.kd fgUnh fyI;arj.k ikBdksa

rd igqap tk,xk blds fy, Jh ;ksxjkt th dks gekjk Lusgiw.kZ vk'khokZnA

nSoK iañ os.kh ek/ko xksLokeh vk'khokZn

Hkwfedk

sCâỈ㧠ă

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Wự erĨĨơÌiĨwĨ ÌlĨUĨsĨÏ,

eĨĨơ ÌÔMüxqĨiĨ xĨĨơD MüĨơ eĨaĨĨ SơiĨÏ Wự,

ÔTüUqĨĨlĨ mĨ‚üĨ Sơ Mợ AĨÔZĨÚ,

SĨơ sĨÔnÔeĨÏ xĨơ ÔeĨWûqĨiĨ WûOûĨ SơiĨÏ Wự |

rĨWû mĨÌÌ£ürĨĨÌ, eĨĨơ erĨĨơÌiĨwĨ MüÐ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ xĨơ sĨÏ aĨDÌ WưÌû, erĨĨơÌiĨwĨ MüÐ CxĨ lĨD mĨ®ÌiĨ Mợ oĨĨUơ qĨơÌ xĨoĨ MÑüNû MüWû SơiĨÏÌ WưÌû| sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ, erĨĨơÌiĨwĨ zĨĨx§Ĩ MüÐ LMü AĨkĨÑÌlĨMü lĨD zĨĨZĨĨ Wự eĨĨơ oĨÏxĨuĨÏÌ xĨSÏ Mợ iĨÏxĨUơ SzĨMü xĨơ zĨÑĐ WÒûD| CxĨ mĨ®ÌiĨ Mợ eĨlqĨSĨiĨĨ jĨơ mĨÌÌQûiĨ ÊmĨ cĨÌS eĨĨơzĨÏ| mĨÌÌQûiĨ ÊmĨ cĨÌS eĨÏ eĨĨsĨÌkĨU (mĨÌeĨĨoĨ) Mợ ÔTüUuĨĨsĨĨ aĨĨÌuĨ qĨơÌ eĨlqĨơ uĨ pĨĨUiĨ xĨUMüĨU xĨơ ÌQûÔTưülxĨ LMüĨElOỉxĨ qĨơÌ LMü aĨÔeĨơÌOûQû AĨÌÔTüxĨU MüÐ WựÍxĨrĨiĨ xĨơ ỊUOûĨrĨU WÒûL| CxĨ AlĨÔPơû erĨĨơÌiĨwĨ, sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨ ¥ĨĨlĨ ElWơÌû SưÌuĨMü zĨÌ£ü ²ĨUĨ ÍqĨsĨĨ| ExĨÏ ¥ĨĨlĨ MüĨơ AĨaĨơ oĨÔRûĨiĨơ WÒûL mĨÌÌQûiĨ eĨÏ lĨơ AmĨlĨơ eĨÏuĨlĨ Mợ ÃliĨqĨ ÌSlĨ iĨMü, MüpĨÏ ÌoĨlĨĨ MüĨơD ÔTüÏxĨ ÍsĨL, WûÔeĨĨUĨơÌ sĨĨơaĨĨơÌ MüÐ MüÌPûlĨ xĨqĨxrĨĨAĨơÌ MüĨơ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ erĨĨơÌiĨwĨ MüÐ qĨSS xĨơ WûsĨ ÌMürĨĨ|

eĨưxĨĨ ÌMü FmĨU ÍsĨZĨĨ Wự, sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ LMü ÌoĨsMÑüsĨ AlĨÔPûÏ iĨUWû MüÐ erĨĨơÌiĨwĨ Wự| pĨĨUiĨ qĨơÌ mĨịcĨÍsĨiĨ erĨĨơÌiĨwĨ MüĨơ uĨưÌSMü erĨĨơÌiĨwĨ Mợ lĨĨqĨ xĨơ eĨĨlĨĨ eĨĨiĨĨ Wự| xĨÌSrĨĨơÌ xĨơ cĨsĨiĨơ AĨ UWơû CxĨ erĨĨơÌiĨwĨ MüĨơ AĨqĨ AĨSqĨÏ Mợ

(xvi) Hkwfedk

ÍsĨL xĨÏZĨlĨĨ uĨ xĨqĨfĨlĨĨ AĨxĨĨlĨ lĨWûÏÌ| ÌMüiĨlĨÏ mĨịMüĨU MüÐ iĨĨơ MÑÌüQûÍsĨrĨĨÌ (lĨuĨĨÌzĨ, ²SĨÌzĨ uĨÔaĨưUWû), MüD iĨUWû MüÐ aĨhĨlĨĨLÌ, SzĨĨLÌ CirĨĨÌS eĨĨlĨlĨÏ mĨÔQûiĨÏ WưÌû iĨoĨ eĨĨ MüU MÑüNû xĨqĨfĨ qĨơÌ AĨlĨĨ zĨÑĐ WûĨơiĨĨ Wự| LMü oĨÔQûÏ xĨqĨxrĨĨ rĨWû Wự ÌMü Mü¹ ÌlĨuĨĨUhĨ Mợ eĨĨơ EmĨĨrĨ oĨiĨĨL eĨĨiĨơ WưÌû, uĨĨơ AĨqĨ iĨĨưU mĨU MüÌPûlĨ

uĨ qĨWÌûaĨơ WûĨơiĨơ WưÌû| U¦Ĩ kĨĨUhĨ, rĨĨ rĨ¥Ĩ, AlĨѸĨlĨ CirĨĨÌS eĨĨơ sĨaĨpĨaĨ LMü eĨĨÌiĨ ÌuĨzĨơwĨ ²ĨUĨ WûÏ ÌMüL eĨĨ xĨMüiĨơ WưÌû (AĨqĨ iĨĨưU mĨU LơxĨĨ MüWûĨ eĨĨiĨĨ Wự) CirĨĨÌS

- rĨĨÌlĨ ÌlĨuĨĨUhĨ MüĨ qĨĨaĨï MüÌPûlĨ Wự| MüĨưlĨ eĨĨlĨiĨĨ Wự ÌMü eĨĨơ U¦Ĩ AĨmĨ MüĨơ WûÔeĨĨUĨơÌ ĐmĨL qĨơÌ oĨơcĨĨ aĨrĨĨ Wự, uĨĨơ AxĨsĨÏ Wự pĨÏ rĨĨ lĨWûÏÌ, CirĨĨÌS| iĨĨơ AoĨ LMü xĨĨkĨĨUhĨ urĨÌ£ü xĨqĨxrĨĨ ÌlĨuĨĨUhĨ Mợ ÍsĨL YrĨĨ MüUơ? CxĨÏ xĨuĨĨsĨ MüĨơ mĨÌ0 ÊmĨ cĨlS eĨÏ lĨơ, sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ erĨĨơÌiĨwĨ mĨ®ÌiĨ Mợ ÔeĨỊUrĨơ WûsĨ ÌMürĨĨ|

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ iĨÚÔMợ MüĨơ xĨÌͤĨmiĨ qĨơÌ SơZĨlĨơ xĨơ mĨiĨĨ cĨsĨơaĨĨ ÌMü sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ qĨơÌ ÍxĨÔTïü eĨlqĨ MÑÌüQûsĨÏ WûÏ oĨlĨĨD eĨĨiĨÏ Wự eĨĨơ mĨịcĨÍsĨiĨ erĨĨơÌiĨwĨ Mợ AlĨÑxĨĨU oĨlĨiĨÏ Wự| oĨxĨ LMü WûÏ AÌiĨU Wự ÌMü sĨalĨ qĨơÌ eĨĨơ pĨÏ UĨÌwĨ WûĨơ, uĨWûĨÌ qĨơwĨ ÍsĨZĨ ÌSrĨĨ eĨĨiĨĨ Wự mĨWûsĨơ bĨU qĨơÌ WûqĨơzĨĨ qĨơwĨ UĨÍzĨ WûÏ YrĨĨơÌ WûĨơiĨÏ Wự, CxĨMợ mĨÏNơû YrĨĨ iĨMïü Wự, CxĨMüĨ eĨuĨĨoĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüÐ urĨĨ¢ühĨ mĨÔRûlĨơ

xĨơ mĨiĨĨ cĨsĨ eĨĨrĨơaĨĨ| uĨ ¢üqĨ xĨơ xĨpĨÏ bĨUĨơÌ qĨơ AĨaĨơ Mợ AÌMü ÍsĨZĨ ÌSL eĨĨiĨơ

WưÌû mĨU aĨịWûĨơÌ MüÐ ÎxjĨÌiĨ lĨWûÏÌ oĨSsĨÏ eĨĨiĨÏ| MÑÌüQûsĨÏ Mợ WûU bĨU uĨ aĨịWû Mợ ÍsĨL MüĨUMü uĨxiĨÑLÌ ÌlĨͶĨiĨ MüU SÏ aĨD WưÌû ÎeĨlĨ MüĨ AxĨU eĨĨiĨMü uĨ ExĨ Mợ mĨỊUuĨĨU mĨU WûĨơiĨĨ Wự| rĨWûÏ lĨWûÏÌ, eĨĨiĨMü Mợ bĨU, uĨ ExĨ qĨơÌ UZĨơ qĨuĨơzĨÏ, mĨĨsĨiĨÔ eĨĨlĨuĨU, mĨơÔQû mĨĨưkĨơ uĨ bĨU MüĨ AlrĨ xĨĨqĨĨlĨ CirĨĨÌS xĨpĨÏ MüĨ AxĨU eĨĨiĨMü mĨU WûĨơiĨĨ Wự| WûU aĨịWû MüĨ mĨịirĨơMü bĨU qĨơÌ lĨơMü (zĨÑpĨ) rĨĨ oĨS (AzĨÑpĨ) AxĨU WûĨơ xĨMüiĨĨ Wự| xĨpĨÏ aĨịWûĨơÌ MüÐ AcNûÏ rĨĨ oĨÑÚ AuĨxjĨĨ qĨơÌ WûĨơlĨơ uĨĨsĨÏ ÌlĨzĨĨÌlĨrĨĨÌ pĨÏ ÍsĨZĨÏ aĨD WưÌû rĨĨ ElĨ MüÐ AĨơU CzĨĨUĨ MüU ÌSrĨĨ aĨrĨĨ Wự| ÎeĨxĨ

Hkwfedk

xĨơ rĨWû ÔTưüxĨsĨĨ SĨơ sĨÔnÔeĨÏ qĨơÌ rĨĨÌlĨ MợuĨsĨ SĨơ zĨoSĨơÌ qĨơÌ WûĨơ eĨĨiĨĨ Wự ÌMü YrĨĨ aĨịWû zĨÑpĨ AxĨU MüĨ Wự rĨĨ AzĨÑpĨ AxĨU MüĨ| ESĨWûUhĨ Mợ iĨĨưU mĨU rĨÌS ÌMüxĨÏ MüĨ xĨÔrĨï LMü ÌuĨzĨơwĨ bĨU qĨơÌ lĨÏcĨ WÒûAĨ oĨưPûĨ WûĨơ iĨĨơ rĨÌS LơxĨĨ urĨÌ£ü qĨĨÌxĨ qĨÌSUĨ MüĨ xĨơuĨlĨ MüUiĨĨ Wự iĨĨơ ExĨ MüĨ sĨÔQûMüĨ oĨÏqĨĨU WûÏ UWơûaĨĨ| LơxĨĨ WûĨơlĨơ xĨơ MợuĨsĨ SĨơ zĨoSĨơÌ xĨơ WûÏ AĨmĨ MüĨơ xĨÔrĨï MüÐ WûĨsĨiĨ MüĨ CzĨĨUĨ ÍqĨsĨ aĨrĨĨ| ExĨ Mợ ÌlĨuĨĨUhĨ Mợ ÍsĨL ÌSrĨĨ aĨrĨĨ EmĨĨrĨ MüU sĨơlĨơ xĨơ sĨaĨpĨaĨ ÔTüĨưUlĨ sĨĨpĨ ÍqĨsĨiĨĨ Wự|

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ EmĨĨrĨ Mợ ESĨWûUhĨ SơÎZĨL - oĨĨỊUzĨ MüĨ mĨĨlĨÏ LMü oĨĨơiĨsĨ qĨơÌ pĨU MüU bĨU qĨơÌ UZĨ sĨơÌ rĨĨ pĨÔÚ cĨÏÌÌOûrĨĨơÌ MüĨơ SÍsĨrĨĨ QûĨsĨơÌ CirĨĨÌS| rĨWû EmĨĨrĨ qĨWûÔeĨ OûĨơOûMợ lĨWûÏÌ WưÌû| mĨU MÑüNû AÔMüsĨ Mợ mĨÏNơû sĨĨPûÏ sĨơ MüU bĨÔqĨlĨơ uĨĨsĨĨơÌ lĨơ ClWơÌû OûĨơOûMợ MüWû QûĨsĨĨ uĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ OûĨơOûMợ lĨĨqĨ MüÐ ÌMüiĨĨoĨơÌ iĨMü ÍsĨZĨ QûĨsĨÏÌ| sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ EmĨĨrĨ oĨWÒûiĨ WûÏ uĨư¥ĨĨÌlĨMü RÌûaĨ xĨơ aĨịWûĨơÌ Mợ MüĨUMü uĨ ElĨ bĨUĨơÌ, ÎeĨlĨ qĨơÌ rĨWû aĨịWû oĨưPơû WưÌû, uĨ SÕxĨUơ AxĨÔsĨĨơÌ Mợ AlĨÑxĨĨU oĨlĨĨL aĨL WưÌû| AYxĨU rĨWû EmĨĨrĨ eĨĨSÕ eĨưxĨĨ AxĨU ÌSZĨĨiĨơ WÒûL mĨĨL aĨL WưÌû| mĨÌÌQûiĨ ÊmĨ cĨlS eĨÏ lĨơ MợuĨsĨ uĨơ EmĨĨrĨ ÍsĨZĨơ WưÌû ÎeĨxĨ xĨơ oĨcĨĨuĨ WûÏ ÌMürĨĨ eĨĨ xĨMüiĨĨ Wự mĨU ÌMüxĨÏ MüĨ oĨÑUĨ lĨWûÏÌ| sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ qĨơÌ oĨWÒûiĨ mĨịMüĨU Mợ aĨịWû mĨịMüĨơmĨĨơÌ xĨơ oĨcĨlĨơ Mợ EmĨĨrĨ ÌSL aĨL WưÌû, sĨơÌMülĨ CxĨ MüĨ rĨWû qĨiĨsĨoĨ lĨ ÍsĨrĨĨ eĨĨL ÌMü CxĨ qĨơÌ WûU xĨqĨxrĨĨ MüĨ xĨqĨĨkĨĨlĨ ÌSrĨĨ aĨrĨĨ Wự|

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ qĨơÌ zĨÑĐ qĨơÌ WûÏ MüWûĨ aĨrĨĨ Wự ÌMü oĨÏqĨĨÚ MüĨ CsĨĨeĨ iĨĨơ oĨÔaĨưU SuĨĨ Mợ pĨÏ Wự qĨaĨU qĨĨưiĨ MüĨ MüĨơD CsĨĨeĨ lĨWûÏÌ, rĨWû SÒÌlĨrĨĨuĨÏ ÌWûxĨĨoĨ ÌMüiĨĨoĨ Wự, MüĨơD SĨuĨĨ-L-ÔZĨÑSĨD lĨWûÏÌ| YrĨĨơÌÌMü AĨmĨ MüĨơ AmĨlĨơ xĨÌÍcĨiĨ MüUqĨ TüsĨ, AcNơû rĨĨ oĨÑUơ, iĨĨơ pĨĨơaĨlĨơ WûÏ WưÌû| EmĨĨrĨ Mợ ÔeĨỊUL AĨmĨ AmĨlĨĨ

(xviii) Hkwfedk

ÌMüxĨÏ WûS iĨMü oĨcĨĨuĨ MüU xĨMüiĨơ WưÌû| oĨÑUơ aĨịWû Mợ AxĨU MüĨơ MüqĨ ÌMürĨĨ eĨĨ xĨMüiĨĨ Wự, mĨU mĨÔhĨï ÊmĨ xĨơ WûOûĨrĨĨ lĨWûÏÌ eĨĨ xĨMüiĨĨ| AĨưU eĨĨơ aĨịWû aĨịWû TüsĨ Mợ WưÌû ElĨ MüĨ iĨĨơ MÑüNû pĨÏ lĨWûÏÌ ÌMürĨĨ eĨĨ xĨMüiĨĨ, rĨÌS WûqĨ AmĨlĨơ mĨÔuĨïeĨĨơÌ ²ĨUĨ xĨÌÍcĨiĨ kĨlĨ uĨ xĨqmĮ̃Ĩ pĨĨơaĨlĨơ Mợ ẢkĨMüĨÚ WưÌû iĨĨơ ElĨ Mợ ²ĨUĨ xĨÌÍcĨiĨ mĨĨmĨĨơÌ MüĨơ pĨÏ iĨĨơ pĨÑaĨiĨlĨơ MüÐ ÎeĨqqĨơuĨĨÚ WûqĨĨÚ WûÏ Wự| uĨWû MüqĨï TüsĨ pĨÏ WûqĨơÌ pĨĨơaĨlĨĨ WûÏ Wự|

rĨWûĨÌ rĨWû MüWûlĨĨ oĨWÒûiĨ ÔeĨÊÚ Wự ÌMü MüD erĨĨơÌiĨwĨÏ AÌkĨĨ-kĨÑÌkĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ urĨĨMüUhĨ MüĨơ xĨqĨfĨơ ÌoĨlĨĨ xĨpĨÏ aĨịWûĨơÌ Mợ EmĨĨrĨ MüUuĨĨ SơiĨơ WưÌû ÎeĨxĨ xĨơ AlĨeĨĨlĨơ qĨơÌ zĨÑpĨ TüsĨ SơlĨơ uĨĨsĨĨ aĨịWû AzĨÑpĨ TüsĨ zĨÑĐ MüU xĨMüiĨĨ Wự rĨĨ AmĨlĨĨ AcNûĨ AxĨU SơlĨĨ oĨÌS MüU xĨMüiĨĨ Wự| qĨĨlĨ sĨÏÎeĨL rĨÌS MüĨơD QûĨYOûU ÌMüxĨÏ qĨÚÔeĨ MüĨơ xĨpĨÏ oĨÏqĨĨỊUrĨĨơÌ MüÐ SuĨĨLÌ rĨĨ LÌÌOûoĨĨrĨÌOûMü ÌmĨsĨĨ Sơ iĨĨơ YrĨĨ WûĨơaĨĨ, eĨĨơ ÌoĨqĨĨÚ lĨ pĨÏ WûĨơ, ExĨ Mợ oĨưYOûÏỊUrĨĨ ÎeĨxqĨ qĨơÌ mĨưSĨ WûĨơ eĨĨLÌaĨơ rĨĨ ÎeĨlĨ oĨưYOûÏỊUrĨĨ MüÐ ClxĨĨlĨÏ ÎeĨxqĨ qĨơÌ ÔeĨÊUiĨ Wự, ElĨ MüÐ SuĨĨD mĨÏlĨơ xĨơ xĨqĨĨÎmiĨ WûĨơ xĨMüiĨÏ WưÌû ÎeĨxĨ xĨơ MüĨơD AĨưU lĨD oĨÏqĨĨÚ zĨÑĐ WûĨơ eĨĨlĨơ MüÐ xĨÌpĨĨuĨlĨĨ Wự| CxĨ ÍsĨL CxĨ mĨ®ÌiĨ MüĨơ xĨqĨfĨơ ÌoĨlĨĨ OûĨơOûMüĨ oĨĨÔeĨÏ eĨĨiĨMü Mợ ÍsĨL lĨD EsĨfĨlĨ mĨưSĨ MüU xĨMüiĨÏ Wự| rĨWû ÌlĨrĨqĨ iĨĨơ mĨịcĨÍsĨiĨ erĨĨơÌiĨwĨ qĨơÌ pĨÏ mĨÔÚ iĨUWû xĨơ sĨĨaĨÔ WûĨơiĨĨ Wự, rĨÌS AĨmĨ ÌoĨlĨĨ qĨiĨsĨoĨ lĨÏsĨqĨ, qĨÔÌaĨĨ, WûÏUĨ, mĨÑZĨUĨeĨ CirĨĨÌS mĨWûlĨ sĨơÌaĨơ iĨĨơ AĨmĨ MüĨơ lĨÑÔYxĨĨlĨ mĨWÒÌûcĨlĨĨ ÌlĨͶĨiĨ Wự|

rĨWûÏ lĨWûÏÌ LMü AĨưU qĨWûĨlĨÑpĨĨuĨ ClOûUlĨưOû Mợ ÔeĨỊUL AmĨlĨÏ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ erĨĨơÌiĨwĨ MüÐ SÒMüĨlĨSĨÚ cĨsĨĨ UWơû WưÌû uĨ ESÕï MüÐ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨơ LlĨÍzĨLlOû ESÕï rĨĨÌlĨ mĨÑUĨiĨlĨ ESÕï MüÐ ÌMüiĨĨoĨ oĨiĨĨ UWơû WưÌû| sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ qĨơÌ xĨơ oĨ×WûxmĨÌiĨ MüĨ mĨ׸ ÌSZĨĨiĨơ WưÌû uĨ rĨWû SĨuĨĨ MüUiĨơ WưÌû ÌMü ElĨ Mợ mĨĨxĨ AĨMớüAĨơsĨĨÎeĨMüsĨ xĨuĨớ AĨÔTü CÌÌQûrĨĨ MüĨ mĨịqĨĨhĨ mĨ§Ĩ Wự ÌMü ElĨ Mợ uĨĨsĨÏ

Hkwfedk

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüD xĨĨư uĨwĨï mĨÑUĨlĨÏ Wự| sĨaĨiĨĨ Wự ElĨ Mợ ÍsĨL ESÕï pĨĨwĨĨ ÊmĨÏ ÍqĨPûĨD MüD xĨĨư xĨĨsĨ mĨWûsĨơ WûÏ oĨĨÌOû SÏ aĨD jĨÏ, oĨĨMüÐ MüÐ AĨqĨ eĨlĨiĨĨ MüĨơ ESÕï MÑüNû LMü xĨÌSrĨĨơÌ Mợ oĨĨS qĨơÌ ỊUsĨÏÔeĨ MüÐ aĨD| ElWơÌû CxĨ iĨUWû ÍsĨZĨlĨơ xĨơ mĨWûsĨơ MüqĨ xĨơ MüqĨ ESÕï pĨĨwĨĨ MüĨ CÌiĨWûĨxĨ eĨĨlĨ sĨơlĨĨ cĨĨÌWûL jĨĨ ÌMü rĨWû pĨĨwĨĨ Wự ÌMüiĨlĨÏ mĨÑUĨlĨÏ| ClOûUlĨưOû mĨU WûÏ LMü AĨưU xĨ‹lĨ AUoĨÏ pĨĨwĨĨ qĨơ erĨĨơqĨưOíûÏ MüÐ ÌMüiĨĨoĨ xĨơ mĨưjĨĨaĨĨơUxĨ MüÐ qĨzĨWÕûU jrĨĨơUqĨ MüĨơ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨ mĨ³ĨĨ oĨiĨĨiĨơ WưÌû rĨWû ÌSZĨĨlĨơ Mợ ÍsĨL ÌMü sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ AUoĨ xĨơ AĨD Wự| ClĨ sĨĨơaĨĨơÌ MüÐ AsmĨ oĨÑή mĨU iĨUxĨ AĨiĨĨ Wự| YrĨĨơÌ MüWû UWơû WưÌû rĨWû sĨĨơaĨ CxĨ iĨUWû MüÐ oĨĨiĨơÌ? ÍxĨÔTïü CxĨÍsĨrĨơ iĨĨÌMü ÌMüxĨÏ iĨÚÔMợ xĨơ ClĨ MüÐ SÒMüĨlĨSĨÚ cĨsĨiĨÏ UWơû| CxĨÏ mĨịMüĨU sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ lwjt Mợ xĨĨUjĨÏ Mợ WûĨjĨĨơÌ xĨÏkĨÏ cĨÌQûÏaĨÔRû Mợ LMü mĨịMüĨzĨMü Mợ mĨĨxĨ AĨ mĨWÒÌûcĨÏ sĨaĨiĨÏ Wự, ElWûĨơÌ lĨơ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨ ÌWÌûSÏ pĨĨwĨĨ qĨơÌ LơxĨĨ bĨÌOûrĨĨ AlĨÑuĨĨS ÌMürĨĨ ÌMü AĨqĨ AĨSqĨÏ cĨĨWûiĨơ WÒûL pĨÏ ÌMüxĨÏ ÌMüiĨĨoĨ MüÐ LơxĨÏ SÒaĨïÌiĨ lĨWûÏÌ MüU mĨĨLaĨĨ|

mĨịxiĨÑiĨ mĨÑxiĨMü sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ - iĨÏxĨUĨ ÌWûxxĨĨ qĨÔsĨ ÊmĨ qĨơÌ xĨlĨ

1941 qĨơÌ mĨịMüĨÍzĨiĨ MüÐ aĨD| mĨWûsĨÏ SĨơ mĨÑxiĨMơÌü sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ ÔTüUqĨĨlĨ

1939 qĨơÌ uĨ SÕxĨÚ ÌMüiĨĨoĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ AUqĨĨlĨ 1940 qĨơÌ NûmĨÏ jĨÏÌ| ÔTüUqĨĨlĨ qĨơÌ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüÐ lĨÏÌuĨ AjĨĨïiĨ xĨĨqĨÑÌSìMü zĨĨx§Ĩ uĨ WûĨjĨ MüÐ UơZĨĨAĨơÌ MüĨ ẢkĨMü uĨhĨïlĨ ÌMürĨĨ aĨrĨĨ| AUqĨĨlĨ qĨơÌ eĨlqĨ MÑÌüQûsĨÏ MüĨ ÌuĨuĨUhĨ ÌMürĨĨ aĨrĨĨ uĨ ÔTüUqĨĨlĨ MüÐ ÌMüiĨĨoĨ MüĨ xĨÌSpĨï SơiĨơ WÒûL xĨĨqĨÑÌSìMü, WûxiĨ UơZĨĨ uĨ eĨlqĨ MÑÌüQûsĨÏ MüĨơ ÍqĨsĨĨ ÌSrĨĨ aĨrĨĨ| xĨĨjĨ WûÏ ÔTüUqĨĨlĨ qĨơÌ WÒûD NûmĨĨD uĨ mĨịÔÔTü ÚÌQÌûaĨ MüÐ §ĨÑÌOûrĨĨơÌ MüĨơ xĨÑkĨĨUĨ aĨrĨĨ| CxĨÏ MüÔQûÏ MüÐ iĨÏxĨÚ ÌMüiĨĨoĨ, AĨmĨ Mợ WûĨjĨĨơÌ qĨơÌ Wự, mĨÌ0 eĨÏ xlĨơWû xĨơ CxĨơ aĨÑOûMüĨ MüWûiĨơ jĨơ uĨ rĨWû ÌMüiĨĨoĨ aĨÑOûMợ Mợ lĨĨqĨ xĨơ WûÏ mĨịÍxĨ® WÒûD|

(xx) Hkwfedk

CxĨ aĨÑOûMüĨ xĨÌxMüUhĨ MüÐ MợuĨsĨ 1000 mĨịÌiĨrĨĨÌ NûmĨÏ jĨÏÌ| CxĨ MüĨ qĨÑSìhĨ WûeĨĨÔeĨÏ mĨịưxĨ sĨĨWûĨưU qĨơÌ ´ĨÏ WûĨÌÔTüÔeĨ qĨĨơWûqqĨS MüÐ SơZĨ UơZĨ qĨơÌ WÒûAĨ| CxĨ MüÐ ExĨ xĨqĨrĨ MüÐqĨiĨ jĨÏ LMü ĐmĨrĨĨ Nû: AĨlĨĨ AĨưU rĨWû MüsĨMü¨ĨĨ ÔTüĨơOûĨơ WûĨFxĨ AqĨ×iĨxĨU uĨ kĨqĨïzĨĨsĨĨ (MüĨÌaĨÔQûĨ) xĨơ ÔZĨÚSĨ eĨĨ xĨMüiĨĨ jĨĨ| sĨơZĨMü MüÐ oĨeĨĨL mĨịMüĨzĨMü, mĨÌÌQûiĨ ÌaĨUkĨĨÚ sĨĨsĨ zĨqĨĨï eĨÏ MüĨ lĨĨqĨ ÍsĨZĨĨ aĨrĨĨ uĨ ElĨ MüÐ ÔTüĨơOûĨơ pĨÏ SÏ aĨD jĨÏ| MÑüNû mĨịÌiĨrĨĨÌ oĨơcĨlĨơ Mợ ÍsĨL SÏ aĨDÌ uĨ AlrĨ mĨÌÌQûiĨ ÊmĨ cĨÌS eĨÏ lĨơ AmĨlĨơ ÌlĨMüOû ÍqĨ§ĨĨơÌ Mợ ÍsĨL uĨ ÎeĨxĨ ÌMüxĨÏ MüĨơ CxĨ Mợ MüĨÌoĨsĨ xĨqĨfĨĨ, ElWơÌû qĨÑÔniĨ SơlĨơ Mợ ÍsĨL UZĨÏÌ|

CxĨ qĨơÌ MợuĨsĨ eĨlqĨ MÑÌüQûsĨÏ mĨU WûÏ ÔeĨĨơU ÌSrĨĨ aĨrĨĨ Wự| MÑÌüQûsĨÏ Mợ oĨĨUWû bĨU, ElĨ MüÐ ÌuĨzĨơwĨiĨĨLÌ, lĨĨư aĨịWû uĨ ElĨ MüĨ mĨịirĨơMü bĨU qĨơÌ mĨịpĨĨuĨ, LMü WûÏ bĨU qĨơÌ LMü xĨơ ẢkĨMü aĨịWûĨơÌ Mợ ÌuĨuĨUhĨ CirĨĨÌS ÌSL aĨL WưÌû| CxĨÏ ÌMüiĨĨoĨ qĨơÌ mĨWûsĨÏ oĨĨU sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ AlĨÑxĨĨU uĨwĨïTüsĨ oĨlĨĨlĨơ MüÐ oĨWÒûiĨ AĨxĨĨlĨ ÌuĨÍkĨ SÏ aĨD| CxĨ mĨÑxiĨMü qĨơÌ LMü AĨưU mĨWûsĨ MüÐ aĨD Wự, MüD bĨUĨơÌ

uĨ aĨịWûĨơÌ MüĨ uĨhĨïlĨ MüÌuĨiĨĨ Mợ ÊmĨ qĨơÌ ÌMürĨĨ aĨrĨĨ Wự| mĨÌÌQûiĨ ÊmĨ cĨÌS eĨÏ lĨơ xĨĨơcĨĨ ÌMü MüÌuĨiĨĨLÌ rĨĨS MüUlĨÏ AĨxĨĨlĨ WûĨơiĨÏ WưÌû CxĨ ÍsĨL ElWûĨơÌ lĨơ sĨaĨpĨaĨ WûU ÌuĨwĨrĨ Mợ ÍsĨL MüÌuĨiĨĨ MüĨ qĨĨkrĨqĨ cĨÑlĨĨ, iĨĨÌMü sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ mĨĨPûMüĨơÌ MüĨơ TüsĨĨSơzĨ CirĨĨÌS rĨĨS UZĨlĨơ qĨơ AĨxĨĨlĨÏ WûĨơ| aĨÑOûMüĨ LMü Portable ready reference Mợ ÊmĨ qĨơÌ AmĨlĨơ xĨĨjĨ UZĨlĨơ uĨĨsĨÏ mĨÑxiĨMü oĨlĨĨD aĨD Wự| ClĨ mĨ±ĨÌzĨĨơÌ qĨơÌ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨ AlĨqĨĨơsĨ ÔZĨÔeĨĨlĨĨ pĨUĨ WÒûAĨ Wự WûĨsĨĨÌÌMü ClWơÌû xĨqĨfĨlĨơ Mợ ÍsĨL jĨĨơÔQơû mĨịrĨĨxĨ MüÐ AĨuĨzrĨ£üĨ Wự| CxĨ mĨÑxiĨMü qĨơÌ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ erĨĨơÌiĨwĨ MüĨ xĨĨU ÌSrĨĨ aĨrĨĨ Wự uĨ rĨWû mĨÑxiĨMü aĨĨaĨU qĨơÌ xĨĨaĨU Wự|

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ mĨ±ĨÌzĨĨơÌ uĨ aĨ±ĨÌzĨĨơÌ qĨơÌ NÒûmĨơ ZĨÔeĨĨlĨĨơÌ uĨ AjĨĨớÌ MüĨơ xĨqĨfĨlĨơ uĨ RÕÌûRûlĨơ Mợ ÍsĨL cĨÌQûÏaĨRû qĨơÌ MÑüNû rĨÑuĨĨ sĨĨơaĨĨơÌ lĨơ aĨiĨ uĨwĨĨớÌ xĨơ LMü

Hkwfedk

eĨÑOû WûĨơ MüU ´ĨÏ ÌlĨqĨïsĨ pĨĨU²ĨeĨ uĨ mĨÌOûrĨĨsĨĨ Mợ ´ĨÏ rĨĨơaĨUĨeĨ mĨịpĨĨMüU MüÐ

UWûlĨÑqĨĨD qĨơÌ LMü sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ erĨĨơÌiĨwĨ AkrĨrĨlĨ aĨịÑmĨ oĨlĨĨD Wự ÎeĨxĨ MüĨ lĨĨqĨ

Wự LơxOíûĨơxOÕûQựlOỉxĨ aĨịÑmĨ(AstroStudents), CxĨ Mợ CsĨĨuĨĨ ClOûUlĨưOû mĨU LMü ÔTüĨơUqĨ pĨÏ oĨlĨĨrĨĨ Wự ÎeĨxĨ Mợ ²ĨUĨ ÌuĨµĨ pĨU Mợ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ mĨịơqĨÏ AmĨlĨơ ÌuĨcĨĨUĨơÌ MüĨ AĨSĨlĨ mĨịSĨlĨ MüUiĨơ WưÌû|

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ mĨịÌiĨ AstroStudents aĨịÑmĨ MüÐ ´Ĩ®Ĩ AaĨĨÔRû uĨ AkrĨrĨlĨ oĨơÍqĨxĨĨsĨ Wự| ClĨ MüĨ xĨoĨ xĨơ mĨWûsĨĨ krĨơrĨ jĨĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüÐ mĨĨÌcĨĨơÌ mĨÑxiĨMüĨơÌ MüÐ mĨịĨÎmiĨ| AlĨjĨMü mĨỊU´ĨqĨ uĨ MÑüNû xĨĨưpĨĨarĨ ²ĨUĨ ClWûĨơÌ lĨơ mĨĨÌcĨĨơÌ mĨÑxiĨMơÌü qĨÔsĨ ÊmĨ qĨơÌ RÕÌûRû ÌlĨMüĨsĨÏÌ| oĨWÒûiĨơUơ LơxĨơ sĨĨơaĨ pĨÏ WưÌû ÎeĨlĨ Mợ mĨĨxĨ qĨÔsĨ mĨÑxiĨMơÌü WưÌû uĨ uĨơ xuĨrĨÌ ClWơÌû mĨÔRûiĨơ pĨÏ lĨWûÏÌ rĨĨ ESÕï lĨ eĨĨlĨlĨơ MüÐ uĨeĨWû xĨơ mĨÔRû lĨWûÏÌ mĨĨiĨơ| ClĨ qĨơÌ xĨơ ẢkĨMüĨÌzĨ sĨĨơaĨĨơÌ lĨơ qĨÔsĨ mĨÑxiĨMơÌü ÌSZĨĨlĨơ iĨMü xĨơ pĨÏ ClMüĨU MüU ÌSrĨĨ| MÑüNû MüĨơ sĨaĨĨ ÌMü ElĨ MüÐ SÒMüĨlĨSĨÚ qĨơÌ MüWûÏÌ mĨịÌiĨxmĨkĨĨï lĨ mĨưSĨ WûĨơ eĨĨL iĨĨơ MÑüNû lĨơ xĨĨơcĨĨ ÌMü ¥ĨĨlĨ MüĨơ SoĨĨL UZĨlĨơ qĨơÌ WûÏ zĨĨrĨS ElĨ MüĨ pĨsĨĨ Wự|

sĨơÌMülĨ MüWûÏÌ lĨ MüWûÏÌ AĨmĨ MüĨơ LơxĨơ sĨĨơaĨ pĨÏ ÍqĨsĨ eĨĨLÌaĨơ eĨĨơ xĨSưuĨ SÕxĨUĨơÌ MüÐ xĨWûĨrĨiĨĨ MüUlĨơ Mợ ÍsĨL iĨimĨU UWûiĨơ WưÌû| CxĨÏ iĨUWû Mợ WưÌû qĨơUơ AlĨÑeĨ, AqoĨĨsĨĨ NûĨuĨlĨÏ ÌlĨuĨĨxĨÏ ´ĨÏ AzĨĨơMü pĨĨÌOûrĨĨ| ÌMüxĨÏ xĨqĨrĨ ÔZĨÑS qĨơUơ mĨĨxĨ MợuĨsĨ 1952 MüÐ mĨÑxiĨMü WûÏ jĨÏ uĨ qĨưÌ oĨĨMüÐ Mợ xĨÌxMüUhĨ pĨÏ mĨÔRûlĨĨ cĨĨWûiĨĨ jĨĨ| AĨuĨzrĨ£üĨ ÀuĨwMüĨU MüÐ eĨlĨlĨÏ Wự - uĨwĨĨớÌ xĨơ qĨơUơ AlĨÑeĨ,AzĨĨơMü eĨÏ lĨơ MüD U¬Ï ÌMüiĨĨoĨơÌ oĨơcĨlĨơ uĨĨsĨĨơÌ xĨơ xĨqmĨMïü oĨlĨĨ UZĨĨ Wự uĨ ElĨ xĨơ MüWû UZĨĨ jĨĨ ÌMü ESÕï pĨĨwĨĨ MüÐ erĨĨơÌiĨwĨ rĨĨ WûxiĨ UơZĨĨ mĨU MüpĨÏ pĨÏ MüĨơD mĨÑUĨlĨÏ mĨÑxiĨMü WûĨơ, uĨơ ElĨ xĨơ ÔZĨÚS sĨơÌaĨơ uĨ AcNûÏ MüÐqĨiĨ SơÌaĨơ| uĨwĨĨớÌ Mợ CliĨÔeĨĨU

(xxii) Hkwfedk

uĨ WûÔeĨĨUĨơÌ ÌMüiĨĨoĨơÌ SơZĨlĨơ Mợ oĨĨS ElĨ MüÐ qĨơWûlĨiĨ UÌaĨ sĨĨD| ÌMüxĨÏ ÌSuĨÌaĨiĨ erĨĨơÌiĨwĨÏ Mợ mĨỊUuĨĨU lĨơ ElĨ MüÐ qĨ×irĨÑ Mợ mĨ¶ĨĨiĨ ElĨ MüÐ xĨpĨÏ ÌMüiĨĨoĨĨơÌ MüĨơ U¬Ï qĨơÌ oĨơcĨ QûĨsĨĨ ÎeĨlĨ qĨơÌ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ MüÐ qĨÔsĨ mĨịÌiĨrĨĨÌ rĨĨ ElĨ MüÐ oĨWÒûiĨ oĨÌÔRûrĨĨ ÔTüĨơOûĨơ MüĨmĨÏ jĨÏÌ| AzĨĨơMü eĨÏ lĨơ rĨWû mĨÑxiĨMơÌü ´ĨÏ mĨịpĨĨMüU MüĨơ ElĨ MüÐ AĨuĨzrĨ£üĨlĨÑxĨĨU EmĨsĨokĨ MüUuĨĨDÌ| rĨWûÏ lĨWûÏÌ, AĨưU pĨÏ ÌMüiĨlĨơ WûÏ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ xĨÏZĨlĨơ uĨĨsĨĨơÌ MüĨơ ElWûĨơlĨơ rĨWû mĨÑxiĨMơÌü mĨÔRûlĨơ Mợ ÍsĨL SÏÌ| CxĨ xĨơ LMü oĨĨiĨ iĨĨơ xmĨ¹ WûĨơ eĨĨiĨÏ Wự ÌMü ÎeĨlWûĨơÌ lĨơ AĨeĨ ¥ĨĨlĨ MüĨơ NÒûmĨĨ MüU UZĨĨ Wự, MüsĨ ElWûÏÌ MüÐ uĨWûÏ ÌMüiĨĨoĨơÌ U¬Ï Mợ pĨĨuĨ ÌoĨMơÌüaĨÏ|

LơxOíûĨơxOÕûQơÌûOỉxĨ aĨịÑmĨ MüĨ krĨơrĨ jĨĨ rĨWû ÌMüiĨĨoĨơÌ xĨuĨï-xĨĨkĨĨUhĨ MüĨơ qĨÔsĨ ÊmĨ qĨơÌ EmĨsĨokĨ MüUuĨĨlĨơ MüĨ, CxĨ Mợ ÍsĨL CÌOûUlĨưOû uĨ MüqmrĨÔOûU MüĨ qĨĨkrĨqĨ CxiĨơqĨĨsĨ ÌMürĨĨ aĨrĨĨ| CxĨ mĨÑlĨÏiĨ MüĨrĨï qĨơÌ mĨWûsĨ MüĨ ´ĨơrĨ ´ĨÏ rĨĨơaĨUĨeĨ mĨịpĨĨMüU lĨơ MüÐ| ElWûĨơÌlĨơ AmĨlĨơ SĨơ qĨơkĨĨuĨÏ mĨѧĨĨơÌ, GÌwĨ uĨ UĨWÒûsĨ MüÐ AlĨjĨMü qĨơWûlĨiĨ xĨơ xĨpĨÏ ÌMüiĨĨoĨĨơÌ MüÐ xMưüÌlĨÌaĨ MüÐ| ÌMüiĨĨoĨơÌ oĨWÒûiĨ mĨÑUĨlĨÏ jĨÏÌ uĨ MÑüNû mĨ׸ iĨĨơ oĨWÒûiĨ eĨeĨïU WûĨsĨiĨ qĨơÌ jĨơ| rĨĨơaĨUĨeĨ eĨÏ lĨơ ÔZĨÑS mĨịirĨơMü mĨ׸ MüĨơ LMü ÔTüĨơOûĨơ MüÐ pĨĨÌÌiĨ AQûĨơoĨÏ ÔTüĨơOûĨơzĨĨmĨ (Adobe Photoshop) xĨĨÔnOỉuĨơrĨU qĨơÌ sĨơ eĨĨ MüU xĨĨÔTü ÌMürĨĨ aĨrĨĨ, kĨooĨơ WûOûĨL uĨ OÕûOơû WÒûL zĨoSĨơÌ MüĨơ ESÕï xĨĨÔnOỉuĨơrĨU MüÐ qĨSS xĨơ eĨĨơÔQûĨ uĨ qĨÔsĨ mĨ׸ĨơÌ MüĨơ CxĨ WûĨsĨiĨ qĨơÌ MüU ÌSrĨĨ ÌMü mĨÔRûlĨơ qĨơÌ MüĨơD ÌSYÔMüiĨ lĨ WûĨơ| CxĨ iĨUWû mĨĨÌcĨĨơÌ xĨÌxMüUhĨĨơÌ Mợ WûÔeĨĨUĨơÌ mĨ׸ĨơÌ MüĨơ LMü LMü MüU Mợ PûÏMü ÌMürĨĨ aĨrĨĨ| rĨWû MüĨqĨ ÌmĨNûsĨơ MüD xĨĨsĨĨơÌ xĨơ cĨsĨ UWûĨ Wự| erĨÔÌ erĨÔÌ rĨWû xĨÌxMüUhĨ iĨưrĨĨU WûĨơiĨơ aĨL, ClWơÌû ÌlĨqĨïsĨ pĨĨU²ĨeĨ eĨÏ

CÌOûUlĨưOû mĨU xĨuĨï xĨĨkĨĨUhĨ Mợ ÍsĨL QûĨsĨiĨơ aĨL, MüD sĨĨơaĨĨơÌ lĨơ ÍxĨÔTïü ClĨ

ÌMüiĨĨoĨĨơÌ MüĨơ qĨÔsĨ ÊmĨ qĨơÌ mĨÔRûlĨơ Mợ ÍsĨL WûÏ ESÕï pĨĨwĨĨ xĨÏZĨÏ Wự uĨ AĨưU pĨÏ MüD xĨÏZĨ UWơû WưÌû|

Hkwfedk

LơxOíûĨơxOÕûQơÌûOỉxĨ MüĨ AaĨsĨĨ ÔMüSqĨ Wự ClĨ ÌMüiĨĨoĨĨơÌ MüĨ rĨjĨĨzĨÌ£ü

§ĨÑÌOûWûÏlĨ ÌWÌûSÏ ÍsĨÌmĨ-AliĨUhĨ iĨĨÌMü eĨĨơ sĨĨơaĨ ESÕï lĨWûÏÌ mĨÔRû xĨMüiĨơ, ElWơÌû qĨÔsĨ aĨịÌjĨ mĨÔRûlĨơ MüÐ xĨÑÌuĨkĨĨ WûĨơ eĨĨL| AoĨ iĨMü MüÐ ÍqĨsĨlĨơ uĨĨsĨÏ ÌWÌûSÏ qĨơÌ AlĨÔÌSiĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨĨơÌ MüÐ SÒSïzĨĨ iĨĨơ WûqĨ SơZĨ WûÏ cĨÑMợ WưÌû| rĨWû xĨĨơcĨĨ aĨrĨĨ ÌMü qĨÔsĨ mĨÑxiĨMü, ÎeĨxĨ iĨUWû mĨWûsĨơ NûmĨÏ jĨÏ ÌoĨsMÑüsĨ ÌoĨlĨĨ ÌMüxĨÏ pĨÏ TợU oĨSsĨ Mợ, ExĨÏ iĨUWû ÌWÌûSÏ ÍsĨÌmĨ qĨơÌ iĨưrĨĨU MüÐ eĨĨL| SơWûsĨÏ Mợ SưuĨ¥Ĩ mĨÌÌQûiĨ uĨơhĨÏ qĨĨkĨuĨ aĨĨơxuĨĨqĨÏ eĨÏ lĨơ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ Mợ ÔTüUqĨĨlĨ ÌSxĨqoĨU

2006 qĨơÌ mĨịMüĨÍzĨiĨ MüUuĨĨD| CxĨ MüĨrĨï Mợ ÍsĨL pĨÏ ElWơÌû LơxOíûĨơxOÕûQơÌûOỉxĨ uĨ

´ĨÏ rĨĨơaĨUĨeĨ mĨịpĨĨMüU MüĨ mĨÔhĨï xĨWûrĨĨơaĨ ÍqĨsĨĨ| mĨÌÌQûiĨ uĨơhĨÏ qĨĨkĨuĨ aĨĨơxuĨĨqĨÏ eĨÏ

²ĨUĨ ÍsĨmrĨĨÌiĨỊUiĨ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ AUqĨĨlĨ pĨÏ NûmĨ MüU AĨ cĨÑMüÐ Wự | LơxOíûĨơxOÕûQơÌûOỉxĨ

MüĨ rĨWû mĨịĨeĨưYOû sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ iĨÏxĨUĨ ÌWûxxĨĨ AĨmĨ Mợ xĨĨqĨlĨơ Wự|

sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ (iĨÏxĨUĨ ÌWûxxĨĨ) 1941 Mợ ÊmĨĨÌiĨUhĨ uĨ mĨịMüĨzĨlĨ Mợ ÍxĨsĨÍxĨsĨơ qĨơÌ qĨưÌ LMü mĨịÌiĨpĨĨzĨĨsĨÏ iĨĐhĨ MüĨ ÎÔeĨ¢ü ÌuĨzĨơwĨ iĨĨưU mĨU MüUlĨĨ cĨĨWÕÌûaĨĨ, AĨưU uĨWû Wự ´ĨÏ rĨĨơaĨUĨeĨ mĨịpĨĨMüU MüĨ WûĨơlĨWûĨU xĨÑmĨѧĨ, UĨWÒûsĨ mĨịpĨĨMüU| UĨWÒûsĨ lĨơ sĨaĨpĨaĨ NûWû uĨwĨï MüÐ AĨrĨÑ qĨơÌ WûÏ MüqmrĨÔOûU Mợ oĨĨUơ qĨơÌ xĨÏZĨlĨĨ zĨÑĐ MüU ÌSrĨĨ uĨ SxĨ uĨwĨï MüÐ AĨrĨÑ qĨơÌ LMü urĨuĨxĨĨÌrĨMü uĨưoĨ xĨĨCOû pĨÏ iĨưrĨĨU MüÐ ÎeĨxĨ Mợ ÍsĨL ExĨơ arĨĨUWû WûÔeĨĨU ĐmĨL MüĨ mĨĨỊU´ĨÍqĨMü pĨÏ ÍqĨsĨĨ LuĨqĨ ÌOíûorĨÔlĨ, CÌÌQûrĨlĨ LYxĨmĨịưxĨ CirĨĨÌS qĨơÌ ExĨ MüÐ iĨxuĨÏUơÌ NûmĨÏÌ| ElWûÏÌ ÌSlĨĨơÌ ExĨlĨơ ESÕï pĨÏ xĨÏZĨ sĨÏ uĨ MüqmrĨÔOûU Mợ ÔeĨỊUL ESÕï MüÐ OûĨCÌmĨÌaĨ pĨÏ| mĨịxiĨÑiĨ mĨÑxiĨMü, sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ iĨÏxĨUĨ ÌWûxxĨĨ MüĨơ UĨWÒûsĨ lĨơ sĨaĨpĨaĨ AMợsĨơ WûÏ ESÕï xĨơ ÌWÌûSÏ qĨơÌ ÍsĨmrĨĨliĨUhĨ uĨ OûĨDmĨ ÌMürĨĨ Wự| oĨĨS qĨơÌ CxĨMüÐ mĨịÔÔTüÚÌQÌûaĨ ´ĨÏ mĨịpĨĨMüU uĨ ´ĨÏ pĨĨU²ĨeĨ lĨơ MüÐ| CxĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨơ ÌlĨMüĨsĨlĨơ MüÐ qĨÑZrĨ mĨịơUhĨĨ xiĨĨơ§Ĩ WưÌû ´ĨÏ ÌlĨqĨïsĨ pĨĨU²ĨeĨ LuĨqĨ cĨÌQûÏaĨÔRû Mợ LơQûuĨĨơMợOû ´ĨÏ MÑüsĨoĨÏU ÍxĨÌWû oĨưÌxĨ uĨ LxOíûĨơxOÕûQưÌûOỉxĨ Mợ AlrĨ xĨSxrĨ|

(xxiv) Hkwfedk

ÌWÌûSÏ eĨĨlĨlĨơ uĨĨsĨơ eĨĨơ sĨĨơaĨ ESÕï xĨÏZĨ UWơû WưÌû, uĨơ ClOûlĨứOû xĨơ ESÕï MüÐ ÌMüiĨĨoĨ mĨÔRû xĨMüiĨơ WưÌû uĨơ ÌWûlSÏ MüÐ CxĨ ÌMüiĨĨoĨ MüĨơ xĨĨqĨlĨơ UZĨ MüU ESÕï pĨĨwĨĨ xĨÏZĨlĨơ Mợ MüĨqĨ MüĨơ AĨxĨĨlĨ oĨlĨĨ xĨMüiĨơ WưÌû| CxĨ ÌWÌûSÏ ÍsĨmrĨĨÌiĨUhĨ qĨơÌ mĨ׸ xĨÌZrĨĨ uĨ mĨÌÌ£ü xĨÌZrĨĨ ÌoĨsMÑüsĨ ExĨÏ iĨUWû ÍsĨZĨÏ aĨD Wự eĨưxĨơ ÌMü qĨÔsĨ mĨÑxiĨMü qĨơÌ jĨÏ| rĨWûÏ lĨWûÏÌ WûUơMü mĨÌÌ£ü qĨơÌ A£ĨU pĨÏ EiĨlĨơ ÌWû WưÌû ÎeĨiĨlĨơ ÌMü

qĨÔsĨ aĨịljĨ qĨơÌ|

AĨeĨ aĨÑĐ mĨÔÍhĨïqĨĨ Mợ ÌSlĨ qĨơUĨ uĨ xĨpĨÏ sĨĨsĨ ÌMüiĨĨoĨ mĨịơÍqĨrĨĨơÌ MüÐ iĨUÔTü xĨơ ElĨ qĨWûĨmĨÑĐwĨ MüĨơ zĨiĨ zĨiĨ mĨịhĨĨqĨ uĨ LxOíûĨơxOÒûQựlOỉxĨ MüĨơ CxĨ LơÌiĨWûĨÍxĨMü MüĨrĨï mĨÔhĨï MüUlĨơ Mợ ÍsĨL WûĨÌSïMü oĨkĨĨD|

UĨÎeĨÌSU pĨĨÌOûrĨĨ

10529 Democracy Boulevard Potomac Maryland USA Phone: 301.983.8022 Email: Rajinderbhatia@Gmail.com

Þbls gejkg /kúdu&vks&ygw ds ns[kk gS]

flEr bldks rks fdlh us xq: ds ns[kk gSA

ckbl&,&ukõ gS esjs fy;s ÷ør ;s gh]

fd bl fdrkc dks eSaus Hkh Nw ds ns[kk gSAß

(xxvi) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

cqõqxZ yksx crkrs gSa fd yky fdrkc Qjeku 1939 o yky fdrkc ds vjeku 1940 iùus ckn yksxksa us iafMr th ls f'kdk;r fd ,d rks ;s nksuksa iqLrdsa gn ls ü;knk VSdfudy gksus dh otg ls cúh eqf'dy

ls le> vkrh gSa] nwljk buesa mik;ksa dk fõØ cgqr de fd;k x;k gSA ökfycu rHkh iafMr th us ;g yky fdrkc (rhljk fgLlk) 1941 lekt dks nsus dk fu.kZ; fy;kA vkSj blh xzaFk ds çdk'ku ds ckn gh yky fdrkc T;ksfr"k dk ijpe nqfu;k esa ygjkuk 'kq# gqvkA yxHkx 3 bap pkSúh o 7 bap yEch ;g iqLrd iafMr th dks bruh fç; Fkh fd vki bls blds uUgs vkdkj dh otg ls] cús I;kj ls xqVdk dgk djrs Fks] vkSj Hkh bls lHkh yksx xqVds ds uke ls gh tkurs gSa] iatkc esa dgha&dgha bls NksVh fdrkc ds uke ls Hkh ;kn fd;k tkrk gSA

çLrqr iqLrd yky fdrkc rhljk fgLLkk(1941) dks iafMr th }kjk fyf[kr ik¡pksa iqLrdksa esa ,d ûkkl eqdke gkfly gS] tgk¡ ÷jeku vkSj vjeku ,d nwljs ds iwjd gSa rFkk 1942 o 1952 ds laLdj.k Fkksús VSfDudy LoHkko ds gSa] ogha ;g laLdj.k vius vki esa gj rjg ls eqdfEey gSA dfork dk ç;ksx lcls igys blh xzaFk esa gqvk gS] ftlls bldh dforkvksa dks daBLFk djus dk pyu 'kq# gqvk vkSj blh pyu

dh otg ls gh yky fdrkc dk lans'k tu&tu rd igq¡pk vkSj bl fo|k dks loZ=k çflðh feyuh 'kq# gqbZA lknxh ds fygkõ ls ;g iqLrd ckøh pkjksa fdrkcksa esa ls lcls vOoy gS] brus de 'kCnksa esa brus egku~ fo"k; dks vius vki esa leks ysuk xkxj esa lkxj ls de ugha gSA ,slk ugha

fd T;ksfr"k ds fdlh i{k dk fõØ Nksú fn;k x;k gks] ckr dsoy la{ksi esa exj iwjh fu"Bk ls dh xbZ gSA o"kZQy dh lkj.kh dk pyu Hkh blh xzaFk ds lkFk gh 'kq# gqvk] tksfd ckn esa yky fdrkc T;ksfr"k dk ,d

iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

vfHkUu vax cukA gj Hkko esa fdlh ,d ;k ,d ls ü;knk xzg gksus

dh fLFkfr esa D;k mik; fd;k tk;s igyh ckj bldk fõØ cús foLrkj ls fd;k x;k gSA gj xzg ls lacaf/kr nsoh&nsorkvksa ds fp=k lcls igys blh fdrkc esaa iafMr th us fn;s gSa] ;gh ugha gj xzg ls lacafèkr usd vkSj cn dkjd oLrqvksa ds fp=k Hkh igys blh iqLrd esa çdkf'kr fd;s x;sA eaxy cn ds dkjd nsork dss ckjs esa loZçFke fõØ ;gha ls 'kq# gqvk] vkSj eaxy cn ds dkjd nsork dk fp=k dsoy blh xzaFk esa gh ik;k tkrk gSA

dgrs gSa fd ljyrk vkSj lknxh nks egku~ xq.k gSa] ysfdu lkFk

gh ;g Hkh dgk x;k gS fd bUgsa gkfly djuk mruk gh dfBu Hkh gSA ûkq'kføLerh ls ;gh ljyrk vkSj lknxh yky fdrkc dh vkRek gSA bruh lknh Hkk"kk esa ik¡p&ik¡p egkxzaFkksa dk fuekZ.k dksbZ ekewyh ?kVuk ugha gSA njvly yky fdrkc nqfu;k dk ,d ek=k ,slk xzaFk gS ftldh jpuk lkfgfR;d Hkk"kk vkSj 'kSyh esa dh xbZ gSA blesa ,d&,d y«õ dk pquko iafMr th us cúh lko/kkuh vkSj ûkwclwjrh ls fd;k gS] iwjs xzaFk esa ,d Hkh y«õ Qkyrw fn[kkbZ ugha iúrkA eqgkojksa] yksdksfDr;ksa vkSj lqanj o lVhd miekvksa dk tks bLrseky iafMr th us bu xzaFkksa esa fd;k gS] og cstksú gSA bu lc ds cöSj 'kk;n oks ckr u cu ikrh tks fd vkt gekjs lkeus gSA oSls rks cgqr ls mnkgj.k bl flyflys esa fn;s tk ldrs gSa ysfdu eSa

;gk¡ eqgkojs vkSj miek ds nks mnkgj.k is'k djuk pkgwaxkA l÷k uEcj 252 esa iafMr th /ku ds fujarj çokg dh ckr djrs gSa] vxj os pkgrs rks dsoy ;gh dgdj dke py tkrk fd ml tkrd ds ikl èku&nkSyr fujUrj vkrh jgsxhA ysfdu mudh çcqð lkfgfR;d lksp ns[ksa fd /ku dh fujarjrk c;ku djus ds fy;s mUgksaus iatkch Hkk"kk dh ,d çflð

(xxviii) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

yksdksfDrvkj <k¡xk] - pYyhvk¡ (iwjh yksdksfDr bl çdkj gS vkj <k¡xk]

ikj <k¡xk] fcPp VYye VYyhvk¡] vk.k dw¡tk¡] ns.k cPps] unh Ugko.k pYyhvk¡) dks ç;ksx fd;kA bl yksdksfDr esa pyrs gq, jgV dk fõØ gS tks fd dq,¡ ls fujarj ikuh fudky fudky dj [ksrksa dks nsrk gS] ;g fujarjrk dh ,d vf}rh; mnkgj.k gSA blh rjg gh c`gLir ûkkuk uEcj 10 (l÷k uEcj 50 ij) ds eans vlj ds ckjs esa iafMr th fy[krs gSa

‘mldh fõUnxh esa cPps us ûokc esa egy ns[ks] exj tkxus mij mlh VwVh gqbZ pkjikbZ v©j rosyk ûkjk¡ esa ysVs ik;kA’

÷kjlh Hkk"kk esa rosyk ûkjk¡ dk vFkZ gS ‘x/kksa dk vLrcy’A ;g miek

ds lqUnj bLrseky dh ,d ûkwclwjr felky gS] fd dgk¡ rks egy vkSj dgk¡

rosyk ûkjk¡a] gkykafd egy dh txg VwVh gqbZ pkjikbZ Hkh iwjh dgkuh c;ku

dj nsrh gS ysfdu rosyk ûkjk¡ ds bLrseky us bl iwjs mnkgj.k dks ,d

fcYdqy gh u;k vkSj lVhd :i ns fn;kA buds bykok Hkh ,sls vusdksa mnkgj.k bl fdrkc esa ekStwn gSa tks fd iafMr th dh çkSù vkSj ifjiDo lkfgfR;d lksp dh rj÷ b'kkjk djrh gSA

tgka /keZ&fujis{krk dh pk'kuh ls ljkcksj olq/kSo dqVqEcde~ dk

ifo=k lans'k bl egkxzaFk dh vkRek gS] ogha nhu&nqf[k;ksa dh enn vkSj thoksa ij n;k Hkko j[kuk bl xzaFk dh ewy f'k{kkvksa esa ls ,d gSA iwoZtUeksa

ds lafpr deks± ds flðkar ls Hkh Åij mB dj iafMr th us vkt ds lanHkZ esa mu öyfr;ksa dks nksckjk u nksgjkus dh f'k{kk nh gS tks fd ekuo ek=k

ds fy;s nq%[k vkSj eqlhcr dk dkj.k cu ldrh gSaA bl lanHkZ esa fir` _.k dk pSIVj vfr egRoiw.kZ gks tkrk gS tgk¡ ;s crk;k x;k gS fd dqÙkksa dks ekjus ;k lrkus] tho gR;k] fe=kksa ;k Hkkb;ksa ls /kks[kk] óh ij

iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

vR;kpkj] Hkzw.k gR;k] vlR; dguk] pfj=kghurk] /kks[kk/kúh vkSj Jki ;k cnnqvk dh otg ls bUlku ij fdlh u fdlh çdkj dk _.k pù tkrk gS] ftlds ifj.kke vDlj cgqr Hk;adj gqvk djrs gSaA ökSj ls ns[kus okyh ckr gS fd ;g pSIVj dsoy bu _.kksa dk fõØ ek=k ugha gS] cfYd blds õfj;s ,d ,slk lans'k fn;k x;k gS ftl ij vey djds vkSj bu cqjkb;ksa

ls cp dj dksbZ Hkh euq"; vius thou esa xq.kkRed ifjorZu yk ldrk gSA

bl xzaFk dh fyI;karj.k ds ihNs Hkh dbZ dkj.k gSa] lcls igys rks ;g fd fdlh Hkh xzFk dks ;fn mldh ewy õqcku esa gh iùk tk, rks mldh vkRek rd igq¡pus dk jkLrk vklku gks tkrk gS! nwljk lcls cúk dkj.k ;g Fkk fd bl xzaFk esa tks mnwZ] Qkjlh ,oa iatkch ds 'kCn] eqgkojs] vkSj yksdksfDr;k¡ bLrseky gqbZ gSa] muesa ls vfèkdrj dk VwVk QwVk ljykFkZ rks 'kk;n fd;k tk lds] exj mUgsa vuqokn djus ls vFkZ dk vuFkZ gks tkus

dh laHkkouk cgqr ü;knk cù tkrh gSA iwoZ esa yky fdrkc ds dqN laLdj.kksas

ds rFkkdfFkr vuqoknksa ls tks viwj.kh; {kfr gqbZ mlls dkSu ifjfpr ughaA mnkgj.kr% bl laLdj.k esa ,d txg ,d iatkch dh çflð yksdksfDr gS%

vkj <k¡xk] ikj <k¡xk] fcPp VYye&VYyhvk¡]

vk.k dw¡tk¡] ns.k cPps] unh Ugko.k pYyhvk¡A

D;k bldk vuqokn fd;k tk ldrk gS\ th ugha] flQZ ljykFkZ djus dh dksf'k'k dh tk ldrh gSA blh iqLrd esa 'kCn lqFkjk o lqFkjs 'kkg

dk dbZ txg ij ç;ksx gqvk gSA lqFkjk okLro esa ,d tu&tkfr dk uke

gS rFkk bUgsa lqFkjk D;ksa dgk tkrk gS vxj bldk mYys[k djus cSBsa rks cgqr yEch pkSúh O;k[;k dh õ:jr iúrh gSA vr% fyI;karj.k dk ekxZ

gh gesa loksZÙke çrhr gqvkA ;s dksbZ ,dek=k mnkgj.k ugha gSa ,sls cgqr

(xxx) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

ls mnkgj.k bl xzaFk esa vkidks feysaxs] blhfy, geus vuqokn ugha fyI;k¡rj.k dk fu.kZ; fy;kA

ge yksd dY;k.k gsrq bl fyf[kr xzaFk ds ewy Lo:i ls fdlh Hkh çdkj dh NsúNkú ds gd esa ughs] vkSj u gh ge ;g pkgrss gSa fd fdlh Hkh 'kCn ds xyr vFkZ gh lekt rd igq¡ps] D;ksafd ,d öyr vFkZ

cgqr lh Hkzk¡fr;ksa dks iSnk djus ds fy, dkQh gksrk gS] vr% ge fdlh

Hkh Hkzkafr dks QSykus ds egkiki ls gj le; cpuk pkgrs gSaA D;ksafd gekjk edln rks bl xzaFk ds ckjs esa QSyh xyrQgfe;ksa o Hkzkafr;ksa dks nwj djuk gSA

eSa igys Hkh võZ dj pqdk gw¡ fd ge yksx bl xzaFk ds ewy Lo:i ls fdlh çdkj dh Hkh NsúNkú ds fugk;r f[kyk÷ gSa] vr% geus blds fyI;k¡rj.k ds nkSjku viuh rj÷ ls ,d Hkh 'kCn ;gk¡ rd fd ,d ek=kk rd dk gsjQsj ugha fd;kA esjs cgqr ls fe=kksa dh jk; Fkh fd gjsd i`"B ds uhps mlesa bLrseky gq, eqf'dy 'kCnksa ds vFkZ fn, tk,¡ rkfd iùus okys dks vklkuh gks] ysfdu gekjh uõj esa ;g Hkh fdrkc ds ewy :i ls f[kyokú Fkk] vr% geus bl lq>ko dks ugha ekukA ysfdu esjs ije fe=k fnYyh fuoklh Jh vfuy Hkkj}kt th us ,d cs'køherh e'kfojk fn;k ftls [kkfjt djus fd fgekør eSa u dj ldkA mudk er Fkk fd mnwZ] Qkjlh] o iatkch ds eqf'dy 'kCnksa ds ;fn vFkZ u fn, x, rks Hkzkafr;k¡ QSyus dk o vFkZ dk vuFkZ gksus dh laHkkouk vkSj ü;knk cù ldrh gSaA D;ksafd D;k tkus dksbZ iùus okyk fdlh 'kCn dks D;k le> cSBs] ;fn ,slk gksrk gS rks bl egku~ xzaFk ds çpkj çlkj ds dk;Z dks cgqr cúk èkDdk yxus dh laHkkouk ls badkj ugha fd;k tk ldrk] vkSj bldk lhèkk lhèkk vFkZ gekjs eøln dk ukdke;kc gksuk gksxkA blh otg ls esjs ije

iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

fe=k Jh vfuy Hkkj}kt th ds y«õksa dks Qwy pùkrs gq, geus bl xzaFk

ds var esa mnwZ] Qkjlh] iatkch esa yxHkx 650 eqf'dy 'kCnksa ds vFkZ fn, gSa] vr% xzaFk dk ;g fgLlk lçse o lknj eSa mUgsa gh lefiZr djrk gw¡A dqN vged yksx vDlj iafMr th dh Hkk"kk vkSj punctuation ij lokfy;k fu'kku yxkus dh fgekdr djrs gSa] rFkk muds fy[ks xzaFkksa dh Hkk"kk dks "alien" rFkk 'kSyh dks "ill punctuated" dgrs gSaA gkykafd bl xzaFk

esa ckj&ckj dgk x;k gS fd Þnqfu;koh fglkc fdrkc gS dksbZ

nkok&,&ûkqnkbZ ughaß] blfy, eSa dksbZ nkok rks ugha d:axk exj mu

lc yksxksa dks cús vnc o ûkywl ls ;g lans'k igq¡pkuk pkgwaxk fd iafMr

th dh Hkk"kk o 'kSyh ij maxyh mBkus okys egkuqHkko vxj mnwZ õqcku ls okfd÷ gksrs rks 'kk;n ,slh csgwnk ckrsa u djrs D;ksafd ,slh mEnk

ns[kus dks feysxkA èkksdk] >wV] >wVk] vLFkku] mikvks] lqHkkvks] vLFkkiu] uw¡g] /kh] nksgrk] nksgrh] C;ksikj] C;ksikjh] Msyk vkSj òki vkfn 'kCn (ftUgsa dqN vukúh yksx vke cksypky ;k viHkza'k 'kCn le>us dh vDlj Hkwy

dj cSBrs gSa) njvly 'kqð Qkjlh Hkk"kk ds çkekf.kd lkfgfR;d 'kCn gSa tks

fd iafMr th ds mPp ntsZ ds Hkk"kk Kku dks n'kkZrs gSa] vc jgh iatkch Hkk"kk

ds 'kCnksa] eqgkojksa] o yksdksfDr;ksa dh ckr] rks fdlh Hkh ys[kd dh dye u rks vkt rd vkapfydrk ls ökf÷y jgh gS vkSj u gh 'kk;n vkxs dHkh jgsxhA

R;kx vkSj cfynku gekjs ns'k dh ijaijk jgh gSA Hkkjrh; ewY;ksa esa bUgsa cgqr Å¡pk ntkZ gkfly gS] gekjs iafMr th Hkh blh R;kx vkSj cfynku dh lk{kkr ewfrZ gSaA T;ksfr"k ds ik¡p&ik¡p egkxzaFk jpus ds ckn Hkh muds vanj dHkh çflfð ;k uke ikus dh dksbZ >yd fn[kkbZ ugha

(xxxii) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

iúrhA ;gk¡ rd fd bu xzaFkksa ij crkSj jpf;rk viuk uke rd nsus ls Hkh mUgsa xqjsõ jgk] vkSj uke fn;k Hkh rks vius ppsjs HkkbZ iaafMr fxj/kkjh yky 'kekZ dk ftudk fd ökfycu bYe T;ksfr"k ls dksbZ ysuk nsuk Hkh ugha FkkA ;gh ugha og lTtu ftUgksaus bl fdrkc dh dkfrcdkjh(Calligraphy) viuk esgurkuk ysdj dh mUgsa Hkh vk'khokZn nsuk vkSj mudk uke vius xzaFk esa 'kkfey djuk iafMr th ugha HkwysA os lnSo ;gh dgrs jgs fd tks dqN Hkh mUgksaus fy[kk gS] oks fdlh v–'; 'kfDr dh nsu gS os rks bl egku~ dk;Z dks iwjk djus ds ,d fufeÙk ek=k gSaA lkjh fõanxh fcuk fdlh fufgr LokFkZ ds dsoy ekuo dY;k.k dh Hkkouk dk ikyu djrs gq;s vkSj vius uke o çflðh dk cfynku djus

dh fgEer fdlh flð iq#"k ds ikl gh gks ldrh gSA

tks balku viuh Hkwy dk vglkl dj ysa] vkSj le; jgrs mUgsa lq/kkjus dh dksf'k'k djs] esjs û;ky esa ,slk O;fDr vke vkneh ds Lrj ls cgqr Åij dk gksrk gSA yky fdrkc ds ÷jeku 1939 tc çdkf'kr gqbZ rks iafMr th us ns[kk fd dkfrcdkjh vkSj NikbZ dh otg ls dbZ öyfr;k¡ vHkh jg xb± gSa] vki ml egku~ vkRek dh Hkkouk vkSj yxu

dk vankõk yxk;sa fd mUgksaus rqjUr gh vius vxys xzaFk yky fdrkc ds vjeku 1940 ds var esa vyx ls ,d pSIVj ns fn;k ftlesa fd foLrkjiwoZd gj ml öyrh dk fõØ fd;k x;k tks fd yky fdrkc ds

÷jeku 1939 esa jg xbZ FkhA mUgksaus u dsoy mu öyfr;ksa dk fõØ gh fd;k] cfYd mu xyr 'kCnksa dh txg dkSu lk lgh 'kCn gksuk pkfg;s l÷k uEcj vkSj iafDr uEcj lfgr yksxksa rd igq¡pk;kA blh eøln ls mUgksaus ,d ^nq#Lrhukek* (Correction Slip) Hkh lkFk esa Niok nh rkfd öyrh yxus dh xqatk;'k gh ûkRe gks tk;sA

iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

geus vius çkphu _f"k;ksa dks rks ugha ns[kk ysfdu ;g lc ckrsa tku ysus ds ckn dqN dqN vglkl õ:j gks jgk gS fd gekjs _f"k&eqfu Hkh iafMr th tSls gh jgs gksaxsA

yky fdrkc ds igys rhu laLdj.k ‘yky fdrkc ds ÷jeku (1939)’] ‘yky fdrkc ds vjeku (1940)’ vkSj ‘yky fdrkc rhljk fgLlk(1941)’ dk fyI;arj.k eSaus røjhcu rhu lky igys gh dj fy;k Fkk] ysfdu yky fdrkc ds çdk'ku ds çfr QSyh Hkzk¡fr;k¡] vkRefo'okl

dh deh vkSj vlQyrk ds Mj dh otg ls eSa bUgsa iqLrd ds :i esa çdkf'kr u djk ldkA nSoK iafMr os.khekèko xksLokeh th }kjk yky fdrkc ds igys nks fyI;karfjr laLdj.k çdkf'kr gksus ds ckn mUgksaus

‘yky fdrkc rhljk fgLlk (1941)’ ds çdk'ku ds fy;s eq>s çksRlkfgr fd;k] gkykafd og ûkqn Hkh bldk fyI;karj.k dj pqds Fks vkSj ;g iqLrd yxHkx iwjh rjg ls çdk'ku ds fy;s rS;kj Hkh Fkh] ysfdu mudh gkfnZd bPNk Fkh fd bl iqLrd dk çdk'ku dk;Z esjs }kjk gh laiUu gksA fl÷Z

;gh ugha mUgksaus eq>s bl iquhr dk;Z ds fy;s gj çdkj dh lgk;rk dk vk'oklu Hkh fn;k vkSj le; le; ij mudh cgqewY; jk; crkSj vk'khokZn Hkh eq>s feyrh jgh ftlds fy;s eSa lnSo mudk _.kh jgwaxkA

oSls rks esjs cgqr ls lkFkh bl egku~ xzaFk ds fyI;karj.k djus esa esjs çsj.kk òksr jgs gSa] ysfdu bldk eq[; Js; dsoy nks O;fDr;ksa dks gh tkrk gSA ,d gS esjs cús HkkbZ vkSj ,sLVªksLVwMSaV~l ds la;kstd Jh fueZy dqekj Hkkj}kt th rFkk nwljs esjs NksVs csVs fpañ jkgqy çHkkdjA bu nks vkRekvksa dh yxu vkSj vFkd esgur dk urhtk gS fd vkt ;g xzaFk laHkor% 'kqðre :i esa vkids eqckfjd gkFkksa esa igq¡pk gSA tgk¡ jkgqy us

(xxxiv) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

cús th tku ls bls mnwZ ls fgUnh esa fyI;karfjr djus esa esjh lgk;rk dh] rFkk ckn esa bldks daI;wVj ij cúh esgur ls VkbZi fd;k ogha vknj.kh; fueZy th us fnu jkr ,d djds bldh çw÷jhfMax dh] og Hkh ,d ckj ugha] dbZ ckjA ;fn fueZy th dk lkFk u feyk gksrk rks 'kk;n bl xzaFk esa cgqr lh öyfr;k¡ jg xbZ gksrhA eSa gj ckj viuh rj÷ ls bls 'kqðre :i esa rS;kj djrk Fkk ysfdu fueZy th dh dq'kkxz cqfð vkSj iSuh uõj

gj ckj dksbZ u dksbZ xyrh <w¡< gh ysrh vkSj ;fn la;ksxo'k dksbZ öyrh

jg Hkh tkrh rks mls jkgqy <w¡< ysrkA D;ksafd Jh fueZy dqekj Hkkj}kt th

,sLVªksLVwMSaV~l xzqi ds çeq[k gSa] vr% mudh vuqefr ds fcuk bl xzaFk dks çdk'ku ds fy, çSl esa nsus esjs fy, eqefdu ugha Fkk] vr% tc os larq"V

gq, rHkh eSaus xzaFk dks çdkf'kr djokus dh fgEer dhA esjh Hkwfedk rks ek=k ,d Non Playing Captain dh gh jgh] oukZ lkjk dke rks bu nksuksa ds }kjk gh laiUu gqvk gSA vr% lkjk Js; vknj.kh; Jh fueZy dqekj Hkkj}kt

th rFkk fpañ jkgqy çHkkdj gh dks fn;k tkuk pkfg,A

bl fdrkc ds ckjs esa QSyh Hkzkafr;k¡ vkSj fdaonafr;ksa dks nwj djuk gekjk eøln jgk gS] blesa ge fdrus lQy jgs] bldk ÷Slyk rks oÃr gh djsxk ysfdu yky fdrkc ds ,d liwr dk fõØ eSa ûkkl rkSj

ij djuk pkgwaxk tks fd yxHkx 37&38 lky ls Hkkjr Hkwfe ls cgqr nwj la;qDr jkT; vesjhdk esa jgrs gq, Hkh bl eøln dks iwjk djus ds fy;s th&tku ls yxs gq;s gSa] vkt vxj bl egku~ xzaFk ds ckjs esa QSyh Hkzkafr;ka dqN de gqb± gSa] rks og dsoy bl iq.; vkRek dh otg ls&esjh eqjkn

Jh jktsUæ HkkfV;k th ls gSA ewy :i ls vEckyk Nkouh fuoklh Jh HkkfV;k

th ds iwjs ifjokj us yky fdrkc ds çpkj&çlkj tks ljkguh; dk;Z fd;k gS] og csfelky gSA mÙkj Hkkjr ds yky fdrkc vuq;kb;ksa ds ikl ewy

iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

xzaFkksa dh çfrfyfi;ksa bUgha ds ifjokj ls vkb± gSaA vkt vxj yky fdrkc

ds jpf;rk ds rkSj ij iafMr :ipan tks'kh dk uke yksx tkurs gSa rks os fl÷Z Jh jktsUæ HkkfV;k th dh cnkSyr] oukZ vkt Hkh yksx bl ifo=k xzaFk dks vjc ns'k ls vk;k gqvk ;k lwjt ds lkjFkh }kjk fy[kk gqvk gh le> jgs gksrsA yky fdrkc 1939 o yky fdrkc 1940 ds laLdj.k eq>s Hkh Jh jktsUæ HkkfV;k ds vuqt Jh v'kksd dqekj HkkfV;k th ds eqckfjd gkFkksa

ls gh çkIr gq;s FksA ;gka eSa ,d vkSj ckr ûkkl rkSj ij fy[kuk pkgwaxk fd iafMr :i pan tks'kh dh nqyZHk rLohjksa esa ls ,d rLohj tks fd baVjuSV

ij Hkh dbZ txg miyCèk gS] (rFkk iafMr os.khekèko th }kjk fyI;karfjr yky fdrkc ds igys nks laLdj.kksa esa Hkh lfEefyr gS) dks vius dSejs

ls ûkhapus dk 'kŠZ Hkh Jh v'kksd dqekj HkkfV;k th dks gh gkfly gSA mYys[kuh; gS fd ;g rLohj [khapus dk vuqjksèk Lo;a iafMr th us fd;k FkkA iafMr th ds lkFk HkkfV;k ifjokj dh ?kfu"Brk dk lcwr bl iqLrd esa Jh jktsUæ HkkfV;k th }kjk fy[kh xbZ Hkwfedk gSA ftl rjg HkkfV;k th dks ;g ukõ gS fd mUgsa vkSj muds ifjokj dks iafMr :ipan tks'kh th

dk vk'khokZn çkIr gS] fcYdqy mlh rjg esjs fy;s Hkh ;g ckbl&,&xoZ

gS fd eq>s Hkh Jh jktsUæ HkkfV;k th dk Lusg çkIr gS] vkSj eSa yksxksa dks cús xoZ ls crkrk gw¡ fd eSa mUgsa tkurk gw¡A

;gk¡ eSa ,d vU; egku~ vkRek dk fõØ vkSj èkU;okn djuk viuk ÷õZ&,&võhe le>rk gw¡] ftuds fõØ ds cöSj 'kk;n ;g lc dok;n vèkwjh jgrh] og gSa esjs cús HkkbZ vkSj yky fdrkc egkxzaFk ds lPps vuq;kb;ksa ds vxqvk iafMr çnhi dqekj 'kekZ thA yky fdrkc ds vkè;kfRed igyww ls gesa vxj fdlh us :c: djok;k rks og iafMr çnhi dqekj 'kekZ th gh gSaA yky fdrkc ds vkè;kfRed igyw dks tkuus ds

(xxxvi) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

ckn rks ekuks gekjh vk¡[kksa ls õgkyr ds dbZ p'es mrj x;s] vkSj lksp

ds uqDrk&,&uõj ls ökfycu gekjk iquZtUe gqvk] oukZ ge vkt rd vaèksjs esa gh HkVd jgs gksrsA T;ksfr"k dks osn dh vk¡[k D;ksadj dgk tkrk gS& ;g ckr gesa yky fdrkc dk ,d vkè;kfRed xzaFk dh rjg euu djrs gq, Kkr gqbZ] vkSj bldk lkjk Js; HkkbZ çnhi þq ekj 'kekZ th dks tkrk gS] eSa vkSj esjs ,sLVªksLVwMSaV~l ds lc lkFkh iafMr çnhi þq ekj 'kekZ th

ds lnSo vkHkkjh jgsaxsA

fiNys yxHkx ,d n'kd esa yky fdrkc dk ijpe u dsoy iwjs Hkkjr esa cfYd nqfu;k ds dksus&dksus esa cúh 'kkuks 'kkSør ls ygjk;k gSA vkt bl xzaFk dh èkwe mu ns'kksa esa Hkh eph gS tgk¡ fd bYe&,&T;ksfr"k dks laHkor% öSj&bLykeh vkSj gjke rd ekuk tkrk gSA esjs fy;s ;g cús xoZ dh ckr gS fd ikfdLrku tSls bLykeh ns'k esa Hkh vkt yky fdrkc

ds lPps vuq;kbZ mHkj jgs gSa] vkSj yky fdrkc dh f'k{kkvksa dks v{kj'k% vey esa yk jgs gSaA ewy xzaFk ds vHkko esa ogk¡ Hkh bl fo|k ds ckjs esa vusdksa öyr÷gfe;k¡ yksxksa ds fnekö esa Fkha] ysfdu ,sLVªksLVwMSaV~l xzqi us

tc ls ewy mnwZ xzaFk baVjuSV ij miyCèk djok;s gSa] rc ls u fl÷Z ikfdLrku esa blds vøhnreanksa dh rknkn esa btk÷k gqvk cfYd cgqr

ls yksxksa us ekalkgkj lfgr vU; cqjkb;ksa ls Hkh rkSck dj yh gSA vki ;øhu ekus fd gekjs dgus ij ekalkgkj tSlh vknr Nksúus okyksa dh la[;k Hkkjr

dh ctk; ikfdLrku esa ü;knk gSA

eSa ;gk¡ yky fdrkc T;ksfr"k esa f=kewfrZ ds uke ls çflð mu rhu ukStokuksa paMhxù fuoklh ,MoksdsV dqychj flag cSal] tkya/kj fuoklh Jh eus'oj flag dkSaMy] fnYyh fuoklh Jh jktho ds- [kêj dk fõØ djuk

iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

viuk ije dÙkZO; le>rk gw¡] bu lc us mez esa eq>ls cgqr NksVs gksus

ds ckotwn Hkh esjk gj le; ekxZn'kZu fd;k vkSj vius cs'køherh lq>koksa

ls eq>s jks'kuh fn[kkrs jgsA eSa bUgsa K3( Kulbir, Kondal, Khattar) ds uke ls

;kn djrk gw¡] ;s rhuksa ukStoku esjs ckõw vkSj esjs fny dh /kúdu dk fgLlk gSaA bUgsa ns[kdj eq>s iwjk Hkjkslk gS egku~ yky fdrkc vc lqjf{kr gkFkksa esa gS] vkSj eq>s bl ckr ij drbZ 'kd ugha fd Hkfo"; esa yky fdrkc dk ijpe bUgha ukStokuksa ds gkFk esa gksxkA

vkt ls pUn lky igys ,sLV ªksLVwMSaV~l xzqi us ,d ûokc ns[kk Fkk&gjsd yky fdrkc çseh rd bl fdrkc dks 'kqðre :i esa igq¡pkus dk] dke cgqr eqf'dy Fkk ysfdu lkSHkkX; ls gesa dqN ,sls lkFkh feyrs x;s ftudh lksp gekjh lksp ls esy [kkrh FkhA blh flyflys esa ‘yky fdrkc ds ÷jeku (1939)’ vkSj ‘yky fdrkc ds vjeku (1940)’ ds fyI;arj.k ds dfBu dk;Z dk chúk iafMr os.kh ek/ko xksLokeh us mBk;k vkSj lQyrkiwoZd mls iwjk Hkh fd;kA vc ‘yky fdrkc rhljk fgLlk (1941)’ dk fõEek gekjs liqnZ fd;k x;k gSA ge blesa fdrus lQy gq;s] bldk fu.kZ; rks le; gh djsxk ysfdu ;gk¡ eSa ,d ckr Li"V dj nsuk pkgw¡xk fd bl fdrkc ds çdk'ku dk dk;Z geus fdlh vkfFkZd ykHk dh uh;r ls ugha fd;k] gekjk eøln tgk¡ tuekul rd bl xzaFk dks 'kqðre :i esa igq¡pkuk gS] ogha bl xzaFk ds õfj;s yky fdrkc ds

gj ml çseh rd igq¡puk pkgrs gSa tks fd fdlh Hkh :i esa vkSj dgha Hkh

bl ij dke dj jgk gSA vxj bl dksf'k'k ds }kjk ge yksx vius xzqi

dk nk;jk cùkus esa l÷y jgrs gSa rks ge le>saxs fd gekjk eøln dke;kc gqvkA

(xxxviii) iafMr :i pan tks'kh th dk rhljk [+okc

dgrs gSa fd bUlku öyfr;ksa dk iqryk gS] u pkgrs gq;s Hkh gels tkus vutkus bl iqLrd esa dqN öyfr;k¡ õ:j jg xbZ gksaxh vkSj

ge gj ml 'kûl ds rg&,&fny ls 'kqØxqõkj gksaxs tks fd bl fdrkc

dh deh&csf'k;ksa ds ckjs esa gesa crk;sxk blfy;s gj ml vkneh ls ftlds

eu esa yky fdrkc ds çfr Jðk vkSj lEeku gS] gkFk tksú dj ;g öqõkfj'k djrs gSa fd os gesa gekjh =kqfV;ksa ds ckjs esa õ:j voxr djk;sa rkfd Hkfo"; esa bu öyfr;ksa ls cpk tk ldsA

92168&98998Email: yrprabhakar@gmail.com, yr_prabhakar@yahoo.com.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

¡ï³àê

D;k gqvk Fkk D;k Hkh gksxk] 'k©ø fny esa vk x;kA

bYe Tkksfr"k gLr js[kk] gky lc Qjek x;kA

tue þq Myh ;k fd panj] fgLls nks cryk x;kA

gkFk nk;k¡ ys þs ck;k¡] Hksn gS le>k x;kA

tue jk'kh ?kj esa igys] yXku þs fy[kok x;kA

yxu igyk fgUnlk fxu dj] 12 ?kj pyok x;kA

bl rjg ij þq Myh iwjh djþs ] tc cuok x;kA

gky lc xzg ûkkukokjh] dkih ;s fy[kok x;kA

Hksn ckøh bruk j[kk] mez dks fNiok x;kA

yúdk yúdh xks u cksyk] cPpk ;s cryk x;kA

tue þq Myh enZ nk;k¡] igys gS j[kok x;kA

v©jr þq Myh panj ck;k¡] ihNs gS yxok x;kA

b'kkjru gh ckr dj þs gky] lc iùok x;kA

nks Nis Fks fgLls igys] ,d ;s cuok x;kA

÷õZu tue þq Myh cewtc rqyk yxu gLc õSy gSA

Åij dh þq Myh esa yxu dks ,d dk fgUnlk nsdj gLc õSy

gksxhA

(i) gkykr ns[kus þs fy;s c`gLir ûkkuk uEcj 1] lwjt uEcj 2oöSjg eqykfgõk djsaA blh rjg gh c"kZQy iù ysaA

( ) gj xzg þs ûkkukokj vlj þs 'kq# esa t¨ phõsa fy[kh gSa

tc oks iSnk g¨axh] bl ûkkuk uEcj esa fn;k gqvk vlj 'kq#g¨xkA elyu 'kqDdj uEcj 1&9 esa l÷sn xk; gS ;k 'kknh 25osalky eank Qy 'kq# gksxkA

D;k Vsok nq#Lr Hkh gS l÷k uEcj 425 lcls igys ns[ksaA

1

3 2 4

5 6 7

8 9 10 11 12

jkgq lwjt panj

11 12 1

2 3 4 5 6

jkgq lwjt panj