Hiện nay nhiều học sinh thành tớch học tập rất tốt, nhưng kỹ năng sống rất thấp, điều đú được thể hiện: trong giao tiếp, hợp tỏc khi làm việc nhúm, sống ớch kỷ, vụ tõm, thiếu trỏch nhiệm
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
Kĩ năng sống là những trải nghiệm cú hiệu quả nhất, giỳp giải quyết hoặc đỏp ứng cỏc nhu cầu cụ thể,trong suốt quỏ trỡnh tồn tại và phỏt triển của con người Kĩ năng sống bao gồm cả hành vi vận động của cơ thể và tư duy trong nóo bộ của con người Kĩ năng sống cú thể hỡnh thành một cỏch tự nhiờn, thụng qua giỏo dục hoặc rốn luyện của con người
Giỏo dục kĩ năng sống là giỏo dục cỏch sống tớch cực trong xó hội hiện đại, xõy dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thúi quen tiờu cực trờn cơ sở giỳp học sinh cú thỏi độ, kiến thức, kĩ năng, giỏ trị cỏ nhõn thớch hợp với thực tế xó hội Mục tiờu cơ bản của giỏo dục kĩ năng sống là làm thay đổi hành vi của HS, chuyển từ thúi quen thụ động, cú thể gõy rủi ro, dẫn đến hậu quả tiờu cực thành những hành vi mang tớnh xõy dựng tớch cực và cú hiệu quả để nõng cao chất lượng cuộc sống cỏ nhõn và gúp phần phỏt triển xó hội bền vững
Rốn luyện Kĩ năng sống cho học sinh là giỳp cỏc em rốn luyện kĩ năng ứng xử thõn thiện trong mọi tỡnh huống; cú thúi quen và kĩ năng làm việc theo nhúm, kĩ năng hoạt động xó hội; Giỏo dục cho học sinh thúi quen rốn luyện sức khoẻ, ý thức bảo vệ bản thõn, phũng ngừa tai nạn giao thụng, đuối nước và cỏc
tệ nạn xó hội
Đối với học sinh tiểu học việc hỡnh thành cỏc kĩ năng cơ bản trong học tập
và sinh hoạt là vụ cựng quan trọng, ảnh hưởng đến quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triển nhõn cỏch sau này
Hiện nay nhiều học sinh thành tớch học tập rất tốt, nhưng kỹ năng sống rất thấp, điều đú được thể hiện: trong giao tiếp, hợp tỏc khi làm việc nhúm, sống ớch
kỷ, vụ tõm, thiếu trỏch nhiệm với gia đỡnh và bản thõn.v.v những vấn đề đú đang là những cản trở lớn cho sự phỏt triển và hỡnh thành nhõn cỏch của một bộ phận thanh thiếu niờn, khiến khụng ớt cỏc bậc cha mẹ phải phiền lũng vỡ con, đặc biệt trong một xó hội phỏt triển năng động như hiện nay
Nhiều vị phụ huynh lo lắng trước tỡnh trạng con của mỡnh thiếu tự tin, luụn tỏ ra rụt rố khi cú cơ hội thể hiện mỡnh trước đỏm đụng hoặc cỏc em khụng biết cỏch xử lý tỡnh huống dự cỏc tỡnh huống rất đơn giản Một số học sinh cú lối sống khộp kớn với thực tại, đắm chỡm trong thế giới ảo của Internet của thế giới game, mà quờn đi và đỏnh mất những cơ hội kết bạn, thể hiện những khả năng tiềm ẩn của mỡnh, lo sợ rụt rố khi tiếp xỳc với cộng đồng, xó hội
Tỡnh trạng bạo lực học đường ngày càng gia tăng khi cỏc nhúm trẻ xấu luụn lấy sức mạnh cơ bắp hoặc đỏm đụng để bắt nạt, ức hiếp cỏc trẻ hiền lành, ngoan ngoón, ớt núi do đú kỹ năng tự bảo vệ mỡnh cũng cần được coi trọng
Chớnh vỡ vậy làm thế nào để giỳp cỏc em học sinh lớp 4 hỡnh thành được cỏc kĩ năng trờn được tốt, bản thõn tụi năm học 2014 – 2015 được nhà trường
phõn cụng trực tiếp giảng dạy lớp 4A đó đúc rỳt được “ Một số biện phỏp chỉ đạo giỏo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 thụng qua Hoạt động ngoài giờ lờn lớp ở trường Tiểu học và Trung học sơ sở Đụng Anh - Đụng Sơn- Thanh Húa” nhằm nõng cao chất lượng giỏo dục toàn diện học sinh.
2 Mục đớch nghiờn cứu
Trang 2Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về giáo dục kỹ năng sống cho HS tiểu học, luận án đề xuất các biện pháp giáo dục kỹ năng sống cho HS tiểu học Đông Văn, huyện Đông Sơn, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện nhân cách cho HS tiểu học hiện nay
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp cho HS tiểu
học nông thôn miền núi phía Bắc
7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
7.1 Cơ sở phương pháp luận Vận dụng quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác -
Lênin, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà Nước về giáo dục phát triển toàn diện nhân cách con người trong công
cuộc đổi mới 7.2 Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng tổng hợp các phương
pháp nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn bao gồm:
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, khái quát hoá hệ thống lý luận của đề tài 4
Trang 3- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Các phương pháp điều tra về thực trạng giáo dục kỹ năng giao tiếp cho HS Tiểu học nông thôn miền núi phía Bắc hiện nay; phương pháp trò chuyện, phỏng vấn để thu thập thông tin về thực trạng; phương pháp quan sát được sử dụng để nhận biết các biểu hiện giao tiếp của HS trong hoạt động học, chơi - Phương pháp thực nghiệm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu, phương pháp chuyên gia để xây dựng các tiêu chí đánh giá kỹ năng giao tiếp của HS Tiểu học Phương pháp toán học để xử lý số liệu; phần mềm SPSS
8 Các luận điểm bảo vệ
Căn cứ mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu và giả thuyết khoa học cần chứng minh, luận
án đưa ra 3 luận điểm bảo vệ sau: 8.1 Giáo dục kỹ năng giao tiếp là nhiệm vụ quan trọng trong mọi nhà trường, đặc biệt nhà trường Tiểu học, nó là bộ phận chủ yếu của giáo dục kỹ năng sống, tạo nên hệ giá trị sống tích cực của HS 8.2 Giáo dục kỹ năng giao tiếp cho HS tiểu học được thực hiện bằng con đường tích hợp nội dung giáo dục
kỹ năng giao tiếp qua hoạt động nội khóa, qua hoạt động ngoài giờ lên lớp Các con đường này phải phối hợp với nhau, hỗ trợ cho nhau không làm quá tải nội dung chương trình 8.3 Giáo dục kỹ năng giao tiếp phải chú ý thông qua mối quan hệ giữa: Nhà trường - Gia đình - Xã hội, hỗ trợ bổ sung cho nhau, cùng hướng vào việc xây dựng trường học thân thiện - học sinh tích cực, thực hiện tốt mục tiêu giáo dục toàn
diện con người
Trang 4B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lí luận:
Với tầm quan trọng của kĩ năng sống trong quá trình hình thành nhân cách học sinh; trước nguy cơ tấn công và xâm nhập của tiêu cực và tệ nạn xã hội vào nhà trường; trước yêu cầu cấp bách của việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng nhiệm vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Luật giáo dục được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 14/06/2005 quy định mục tiêu giáo dục Tiểu học là:
“Giáo dục Tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, bước đầu xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học trung học cơ sở”
Thực hiện nghị quyết 40/2008/CT-BGDĐT ngày 22 tháng 7 năm 2008 của Bộ giáo dục và đào tạo Về việc phát động phong trào thi đua: “Xây dựng trường học thân thiện học sinh tích cực” trong các trường phổ thông giai đoạn 2008-2013, trong đó nội dung:
Rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh phù hợp với lứa tuổi của học sinh Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là trang bị cho học sinh những kiến thức, giá trị thái độ và kĩ năng phù hợp, trên cơ sở đó hình thành cho học sinh những hành vi, thói quen lành mạnh, tích cực, loại bỏ những hành vi thói quen tiêu cực trong các mối quan hệ, các tình huống và hoạt động hàng ngày
Tạo cơ hội thuận lợi để học sinh thực hiện tốt quyền, bổn phận của mình
và phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức
Bản thân nội dung hoạt động ngoài giờ lên lớp đã chứa đựng nhiều nội dung liên quan đến kĩ năng sống như: kĩ năng giao tiếp, ứng xử (với ông bà, cha mẹ, anh chị em, bạn bè, thầy cô giáo và mọi người xung quanh); kĩ năng bày tỏ ý kiến của bản thân, kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề phù hợp với lứa tuổi (trong các tinh huống ở gia đình, nhà trường và xã hội); kĩ năng giữ gìn vệ sinh cá nhân, kĩ năng tự phục vụ và tự quản lí thời gian, kĩ năng thu thập và xử lí thông tin về các vấn đề trong thực tiễn đời sống ở nhà trường, ở cộng đồng
Quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là quá trình tổ chức cho học sinh thực hiện các hoạt động học tập thông qua các hoạt động vui chơi rất phong phú, đa dạng như: kể chuyện theo tranh; quan sát tranh ảnh, băng hình, tiểu phẩm; phân tích, xử lí tình huống; chơi trò chơi, …Thông qua các hoạt động đó, sự tương tác giữa giáo viên với giáo viên, giữa học sinh với học sinh được tăng cường Vì vậy, mà trong năm qua, bản thân tôi đã tận dụng và phát huy nhiệm vụ dạy học và lồng ghép nội dung giáo dục kĩ năng sèng trong các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở lớp 4A để góp phần rèn luyện kỹ năng
sống cho học sinh Chính vì thế mà tôi đã đúc rút được: “Một số kinh nghiệm giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 thông qua Hoạt động ngoài giờ lên lớp ở trường Tiểu học và Trung học sơ sở Đông Anh - Đông Sơn- Thanh Hóa” trong nhà trường
Trang 5II Thực trạng:
1 Thực trạng chung:
Trong những năm gần đây, Bộ GD-ĐT đã đưa nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh vào chỉ thị về nhiệm vụ năm học Tuy nhiên, chương trình giáo dục kĩ năng sống chỉ thông qua việc giảng dạy theo phương pháp tích hợp vào các môn học, hiệu quả của việc giảng dạy lồng ghép vẫn chưa cao trong khi môn học kĩ năng sống vẫn chưa được đưa vào chương trình như một môn học chính khóa
Từ thực tế hiện nay tôi nhận thấy rằng : “Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Tiểu học thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp” cho các em học sinh là góp phần bổ sung sự thiếu hụt những điều mà các em còn ít được dạy ở nhà trường, ở gia đình Qua đó nhằm góp phần giáo dục cho các em trở thành những con người phát triển toàn diện, năng động, sáng tạo hòa nhập cùng cộng đồng, và có ích cho xã hội
2 Thực trạng về giáo dục kĩ năng sống qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp lớp 4A trường Tiểu học và Trung học cơ sở Đông Anh - Đông Sơn – Thanh Hóa.
Cũng như thực trạng chung, trường Tiểu học và Trung học sơ sở Đông Anh đã rất chú trọng việc dạy kĩ năng sống cho học sinh từ nhiều năm nay Các giáo viên trong quá trình giảng dạy đã rất quan tâm đến việc dạy kĩ năng sống cho học sinh
Nhà trường đã đưa về bộ sách dạy kĩ năng sống cho trẻ, và đến năm học này Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành cuốn sách Giáo dục kĩ năng sống trong các môn học ở tiểu học dành cho giáo viên Cuốn sách là tài liệu giúp giáo viên thực hiện việc nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực trong thời đại mới
Ngoài những thuận lợi trên tôi cũng gặp một số khó khăn trong quá trình giảng dạy như: là một giáo viên trẻ nên kinh nghiệm giảng dạy kĩ năng sống còn bị hạn chế Một số gia đình chưa quan tâm đến con em mình đúng mực, một số học sinh quá hiếu động, không quan tâm đến việc học hành và rèn luyện kĩ năng sống
Mặc dù ở một số môn học, giáo dục kĩ năng sống đã được đề cập đến Tuy nhiên, do nội dung, phương pháp, cách thức truyền tải chưa phù hợp với tâm sinh lí của đối tượng nên hiệu quả lồng ghép còn chưa cao
Qua thực tế giảng dạy ở lớp 4A, trường Tiểu học và Trung học cơ sở Đông Anh, bản thân thấy kĩ năng sống của học sinh chưa cao Chỉ một số học sinh có hành vi, thói quen, kĩ năng tốt Còn phần lớn các em có nhận xét, đánh giá về sự việc nhưng chưa có thái độ và cách ứng xử, cách xưng hô chuẩn mực Học sinh thể hiện kĩ năng còn đại khái, chưa mạnh dạn thể hiện kĩ năng của bản thân Các em còn ngại nói, ngại viết, khả năng tự học, tự tìm tòi còn hạn chế
Qua tiến hành khảo sát ( lần 1) ở lớp 4A đầu năm học với chủ đề “ Kĩ năng của em”; kết quả như sau:
Tổng số học
sinh
Kĩ năng tốt Có hình thành kĩ năng Kĩ năng chưa tốt
Trang 629 06 20.7 08 27.6 15 51.7
Tổng số
học sinh
Thực hành thảo luận nhóm Biết cách lắng nghe, hợp
tác
Chưa biết cách lắng nghe, hay tách ra
khỏi nhóm
Tổng số
học sinh
Ứng xử tình huống trong chơi trò chơi tập thể Biết cách ứng xử hài hòa, khá
phù hợp
Hay cãi nhau, xô đẩy bạn khi
chơi
Nhìn vào quả khảo sát trên cho ta thấy, số học sinh có kĩ năng sống tốt còn
ít và số học sinh có kĩ năng sống chưa tốt còn nhiều Chính vì vậy mà việc rèn kĩ năng sống cho học sinh là vấn đề cần quan tâm Từ những thực trạng trên thôi thúc bản thân tìm ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng “Học sinh chưa có kĩ năng sống” để từ đó tìm ra biện pháp rèn kĩ năng sống cho học sinh đạt hiệu quả
III Các giải pháp và tổ chức thực hiện:
Giải pháp 1 Giáo viên tuyên truyền các bậc cha mẹ thực hiện dạy các em các
kĩ năng sống cơ bản.
Trước hết, người lớn phải gương mẫu, yêu thương, tôn trọng, đối xử công bằng với các em và đảm bảo an toàn cho các em Tạo điều kiện tốt nhất cho các
em vui chơi.Cô giáo, cha mẹ luôn khuyến khích các em nói lên quan điểm của mình, nói chuyện với các thành viên trong lớp, trong gia đình về cảm giác và về những lựa chọn của mình, cần giúp các em hiểu rằng nên có thông số để theo đó
mà lựa chọn, cố gắng không chỉ trích các quyết định của các em Việc này sẽ hình thành kĩ năng tự kiểm soát bản thân, rèn luyện tính tự tin cho các em khi tham gia các hoạt động và các buổi thảo luận sau này
Cô giáo, cha mẹ giúp các em phát triển sở thích, ý thích của mình và đảm bảo rằng người lớn có thể cung cấp thêm phương tiện để các em thực hiện ý thích đó.Cô giáo, cha mẹ cần dạy các em những nghi thức văn hóa trong ăn uống, biết cách sử dụng các đồ dùng ăn uống; Cụ thể: Các em được làm quen với những đồ dùng, vật dụng khác nhau, (bộ đồ bếp, bộ đồ ăn, bộ đồ uống…)
Sự sạch sẽ, gọn gàng, một thói quen nề nếp, sự sắp đặt ngăn nắp, ngay ngắn những bộ đồ dùng, vật dụng, thái độ ăn uống từ tốn, không vội vã, không khí cởi
mở, thoải mái và đầm ấm, những cuộc trao đổi nhẹ nhàng, dễ chịu… tất cả những yếu tố trên sẽ giúp các em có thói quen tốt để hình thành kĩ năng tự phục
vụ và ý nghĩa hơn là kỹ năng sống tự lập sau này
Việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua học tập – sinh hoạt ở nhà trường là điều hết sức cần thiết cho tương lai các em Để đạt được điều đó, giáo viên cần kiên trì, quyết tâm thực hiện từng bước và liên tục trong suốt quá trình giảng dạy
Trang 7Giáo dục kĩ năng sống cho mọi người nói chung và học sinh nói riêng là điều rất cần thiết Nó trang bị đầy đủ những kĩ năng cho các em để các em có được cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn Đồng thời giúp những em có thói quen xấu và hành vi tiêu cực trở thành con ngoan, trò giỏi và là người có ích cho xã hội sau này
Giải pháp 2: Xác định nội dung giáo dục kĩ năng sống.
Để việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh đạt hiệu quả, cần phải thay đổi tư duy, tiếp đó là tiến hành nhiều giải pháp đồng bộ Giáo dục kĩ năng sống, theo cách hiểu hiện nay là giáo dục những cách ứng phó với những thử thách như: Tai nạn, điện giật, bị ngộ độc, động vật cắn, bị xâm hại tình dục, phòng, chống các tệ nạn xã hội… đây mới chỉ là mục đích trước mắt Mục đích quan trọng nhất, lâu dài đó là hình thành nhân cách cho học sinh, trong đó quan trọng nhất là giáo dục tình thân ái và các ứng xử văn hoá
Kĩ năng tự nhận thức: Xác định được giá trị bản thân, tự tin và tự trọng;
Kĩ năng giao tiếp: Phản hồi lắng nghe tích cực, trình bày suy nghĩ và ý tưởng, ứng xử-giao tiếp, thể hiện cảm thông;
Kĩ năng suy nghĩ, sáng tạo: Nêu vấn đề, bình luận vấn đề, tìm kiếm và xử
lý thông tin, phân tích-đối chiếu;
Kĩ năng ra quyết định: Xác định tìm kiếm các lựa chọn, giải quyết vấn đề, ứng phó, thương lượng;
Kĩ năng làm chủ bản thân: Xác định và đạt được mục tiêu của bản thân, quản lý thời gian, đảm nhận trách nhiểm, kiểm soát cảm xúc
Giải pháp 3: Gần gũi và tạo môi trường thân thiện với học sinh
Đầu tiên, sau khi nhận lớp, để tạo sự gần gũi và gắn kết giữa học sinh và giáo viên chủ nhiệm, bản thân sắp xếp nhiều thời gian cho học sinh được giới thiệu về mình, động viên khuyến khích các em chia sẻ với nhau về những sở thích, ước mơ tương lai cũng như mong muốn của mình với các em Đây là hoạt động giúp cô trò hiểu nhau, đồng thời tạo một môi trường học tập thân thiện và rất quan trọng để phát triển khả năng giao tiếp của học sinh Bởi học sinh không thể mạnh dạn, tự tin trong một môi trường mà giáo viên luôn gò bó và áp đặt
Ảnh minh họa: Giáo viên và học sinh lớp 4A đang trò chuyện
Trang 8Giải pháp 4: Rèn kĩ năng sống hiệu quả qua các tiết sinh hoạt lớp, hoạt động giáo dục, vui chơi ngoài giờ lên lớp.
Ngay những ngày đầu tiên khi các em vào lớp học, phát động các phong trào: qua cách ứng xử lễ phép như biết đi thưa về hỏi, chào hỏi những người lớn tuổi, biết xin lỗi khi có khuyết điểm, cảm ơn khi được tặng quà, vui vẻ hoà nhã với bạn bè, lễ phép với thầy cô và những người lớn tuổi, và tổng kết vào các tiết sinh hoạt lớp Bản thân học cách lắng nghe, tìm hiểu nguyên nhân, và dùng lời lẽ mềm mỏng bằng những tình cảm, cử chỉ yêu thương của mình khi yêu cầu điều gì đó với học sinh Tránh hành hung, nói nặng lời để các em bớt đi tính hung hăng đối với những học sinh nghịch ngợm, mắc lỗi
Để rèn kĩ năng sống có hiệu quả còn vận dụng thông qua các hoạt động ngoài giờ học Đó là qua các buổi ngoại khóa của trường, lớp Giáo viên cần tạo các tình huống chơi trong chế độ sinh hoạt hàng ngày của các em Vì đối với học sinh bậc học tiểu học trò chơi có một vai trò rất quan trọng trong việc rèn kĩ năng sống cho các em Các em lớn lên, học hành và khám phá thông qua trò chơi Các hành động chơi đòi hỏi các em phải suy nghĩ, giải quyết các vấn đề, thực hành các ý tưởng
Không những thế, khuyến khích các em cùng chia sẻ những cảm nhận, những suy nghĩ, những quan sát của mình với cô với bạn một cách thoải mái, tự nhiên không gò bó, áp đặt Hoặc ở những giờ sinh hoạt lớp, giờ ra chơi bản thân cùng các em tham gia những trò chơi dân gian, trò chơi giúp các em phát triển trí tuệ (Cờ vua, Ô ăn quan, cờ vua, kéo co, )
Ảnh minh họa: Lễ chào cờ đầu tuần
Trang 9Ảnh học sinh lớp 4 A đang chơi ô ăn quan
Ảnh học sinh đang chơi cờ vua
Trang 10Ảnh học sinh đang chơi kéo co
Bên cạnh đó, để rèn kĩ năng tự phục vụ, biết lao động vừa sức, biết trang trí lớp học xanh - sạch - đẹp, giúp các em yêu trường, yêu lớp hơn, bản thân đã hướng dẫn các em trồng cây xanh và chăm sóc cây xanh trong trường, trong lớp hàng ngày
Ví dụ: DẠY KỸ NĂNG TỪ CHỐI
Hoạt động 1: Trò chơi khởi động:
- Mục đích: Tạo sự vui vẻ cho học sinh.
- Tên trò chơi: Tôi thích cái gì?
Hướng dẫn chi tiết:
- Giáo viên để rất nhiều đồ văn phòng phẩm lên sàn nhà hoặc bàn
- Cả lớp đứng thành vòng tròn
Ảnh minh họa: Học sinh chăm sóc vườn hoa, cây cảnh