Nâng cao hiệu quả tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu và cách ứng phó với biến đổi khí hậu trong giảng dạy môn sinh học 9 ở trường THCS ban công

Ngày 12 tháng 10 năm 2010 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo đã có quyết định số 4620/QĐ-BGDĐT Phê duyệt kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu của ngành Giáo dục và đào tạo, tron

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài.

Nhân loại hiện nay đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng mang tính chất toàn cầu như: Xung đột sắc tộc, khủng hoảng kinh tế, hòa bình thế giới, vấn đề dân số Trong đó nổi lên vấn đề gay gắt nhất là về môi trường, biến đổi khí hậu, do áp lực của dân số ngày càng lớn, tăng trưởng kinh tế ngày càng cao, môi trường toàn cầu ngày càng bị ô nhiễm và suy thoái dẫn đến khí hậu trái đất đang bị biến đổi theo chiều hướng xấu làm ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người và gián tiếp đến tất cả các quốc gia trên thế giới

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn của BĐKH; đặc biệt là thiên tai, bão lụt, hạn hán diễn ra bất thường và khó đoán hơn trước Nhận thức rõ những ảnh hưởng to lớn và nghiêm trọng do BĐKH đến đời sống con người, sự phát triển kinh tế - xã hội, Đảng và Nhà nước ta xác định về lâu dài cần tích hợp mục tiêu ứng phó BĐKH vào trong các hoạt động giáo dục và đào tạo

2 Mục đích nghiên cứu.

Đối với ngành Giáo dục và đào tạo , giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu

là một trong những nhiệm vụ quan trọng Ngày 12 tháng 10 năm 2010 Bộ trưởng

Bộ Giáo dục và đào tạo đã có quyết định số 4620/QĐ-BGDĐT Phê duyệt kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu của ngành Giáo dục và đào tạo, trong đó

có đề án xây dựng kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu của

ngành Nhằm nâng cao nhận thức, khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu của ngành giáo dục, trang bị kiến thức kĩ năng, hành vi của các đối tượng trong ngành giáo dục và cộng đồng ứng phó với biến đổi khí hậu, góp phần tích cực vào việc thực hiện chương trình mục tiêu Quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu Giáo dục bảo vệ môi trường và ứng phó với BĐKH là một vấn đề cấp bách mang tính toàn cầu và là vấn đề có tính khoa học, tính xã hội sâu sắc Đặc biệt vấn đề này rất cần thiết cho các em học sinh - những chủ nhân tương lai của đất nước Làm thế nào để hình thành cho các em ý thức bảo vệ môi trường và thói quen sống vì một môi trường xanh - sạch - đẹp?

Việc lồng ghép, tích hợp nội dung BĐKH và ứng phó với BĐKH vào chương trình giảng dạy ở các môn học cấp THCS nói chung và môn Sinh học nói riêng là hoàn toàn phù hợp và cần thiết nhằm trang bị cho các em những kiến thức tốt nhất về BĐKH và cách ứng phó với BĐKH; đồng thời bản thân các em cũng chính là các cầu nối thông tin để tuyên truyền đến cộng đồng dân cư nơi các em sinh sống Vì vậy tôi đã áp dụng và bước đầu thành công Từ đó tôi viết thành sáng

kiến kinh nghiệm giúp đồng nghiệp tham khảo và ghóp ý xây dựng: " Nâng cao hiệu quả tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu và cách ứng phó với biến đổi khí hậu trong giảng dạy môn Sinh học 9 ở trường THCS Ban Công"

3 Đối tượng nghiên cứu:

Giáo dục BĐKH và ứng phó với BĐKH cho học sinh lớp 9A và 9B trường THCS Ban Công, Bá Thước, năm học 2016-2017

4 Phương pháp nghiên cứu.

a) Phương pháp điều tra

- Điều tra mức độ nhận thức của học sinh về thực trạng môi trường của Xã Ban Công trong các năm gần đây

- Sử dụng phiếu điều tra nhằm đo mức độ hiểu biết về thái độ hành vi của học sinh trong việc bảo vệ môi trường trước, trong và sau khi thực hiện phương pháp tích hợp

b) Phương pháp quan sát

Quan sát hoạt động vệ sinh lớp học đầu buổi học ở tất cả các buổi sáng trong tuần

[1]

quan sát ý thức tự giác trong buổi lao động vệ sinh vào chiều thứ sáu hàng tuần đề ra, từ đó tìm hiểu được thái độ hành vi của từng học sinh khi tham gia vệ sinh bảo vệ môi trường

c) Phương pháp thực nghiệm

Được tiến hành dưới dạng: Trắc nghiệm khách quan bằng các câu hỏi test trước, trong và sau khi thực nghiệm, trắc nghiệm chủ quan bằng hệ thống câu hỏi qua kiểm tra định kì và thường xuyên

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN

1 Cơ sở lý luận

- Xuất phát từ quan điểm chỉ đạo Nghị quyết trung ương của bộ chính trị vê BĐKH, Bộ Giáo Dục Tào Tạo đã ra chỉ thị về việc tăng cường công tác giáo dục BĐKH và ứng phó với biến đổi khí hậu, xác định nhiệm vụ trọng tâm cho giáo dục phổ thông là trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về BĐKH và ứng phó với biến đổi khí hậu bằng hình thức phù hợp trong các môn học và thông qua các hoạt động ngoại khoá

- Việt Nam được đánh giá là một trong 5 quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất của BĐKH và mực nước biển dâng Để ứng phó với BĐKH cần phải có những đầu tư thích đáng và nỗ lực của toàn xã hội

- Hiện nay ở cấp học trung học cơ sở, giáo dục BĐKH và cách ứng phó với BĐKH chưa phải là môn học chính khoá nên việc tích hợp giáo dục BĐKH và cách ứng phó với BĐKH vào môn học có liên quan đến kiến thức về môi trường là điều cần thiết Nhưng kiến thức giáo dục BĐKH và cách ứng phó với BĐKH không phải muốn đưa vào bài học nào cũng được, mà phải căn cứ vào nội dung của bài học có liên quan với vấn đề môi trường mới có thể tích hợp được Vậy chúng ta cần xác định nội dung kiến thức bảo vệ môi trường, mục tiêu tích hợp, địa chỉ tích hợp trong bài giảng sao cho hợp lí

- Mục tiêu giáo dục BĐKH trong sinh học 9 phải trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức tương đối đầy đủ về BĐKH và kỹ năng ứng phó với biến đổi khí hậu Các em phải ý thức được rằng giữ gìn bảo vệ môi trường sống là một trong những biện pháp hữu hiệu để hạn chế BĐKH Các hoạt động bảo vệ môi trường phải được thực hiện hàng ngày, ngay trong lớp học, giờ ra chơi, lúc nghỉ ngơi hay sinh hoạt trong gia đình và nơi công cộng Ngoài ra còn những lúc làm việc trên

đồng ruộng, khi trong rừng, lúc trong nhà máy hay nơi công sở Và học sinh cần phải biết cải tạo môi trường xung quanh bằng những việc làm đơn giản mà hiệu quả, hoặc cũng có thể nảy sinh những ý tưởng mới về bảo vệ môi trường chống biến đổi khí hậu

2 Thực trạng của vấn đề.

2.1 Những thuận lợi

Nhận thức được tầm quan trọng của biến đổi khí hậu trong công cuộc xây dụng đất nước, Đảng và nhà nước ta chủ trương phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường và phát triển xã hội bền vững Giáo dục BĐKH và cách ứng phó với BĐKH là cách hữu hiệu nhất, kinh tế nhất và bền vững nhất trong các biện pháp để thực hiện mục tiêu về BĐKH và cách ứng phó với BĐKH Muốn làm được điều này phải qua một quá trình lâu dài và xuyên suốt ngay từ khi còn nhỏ đến khi trưởng thành

2.2 Khó khăn

Tình hình chung: Kiến thức về BĐKH trong từng bài học nhiều, thời gian

trong tiết dạy thì có hạn Giáo viên giảng dạy môn sinh học chưa được cung cấp nhiều về tài liệu, phương tiện về phương pháp tích hợp nội dung giáo dục BĐKH

và cách ứng phó với BĐKH trong tiết học Dẫn đến việc giảng dạy kiến thức BĐKH hoặc dạy lồng ghép giáo dục BĐKH còn nhiều hạn chế

Tình hình địa phương Ban Công: Ban Công là một xã cửa ngõ khu Quốc

Thành có khá nhiều điều kiện thuận lợi Song song với việc phát triển về kinh tế thì vấn đề về môi trường cũng đáng phải quan tâm như: Mật độ dân số cao, rác thải sinh hoạt nhiều, khu xử lý rác thải chưa đúng quy định Số lượng phương tiện giao thông tăng lên thải ra lượng khí thải khổng lồ

2.3 Điều tra thực trạng

- Đa số học sinh của trường THCS Ban Công có ý thức chưa cao về môi trường khí hậu xung quanh mình Học sinh vẫn coi biến đổi khí hậu, thiên tai là chuyện của thiên nhiên không liên quan gì đến các em

- Tuy nhiên trong năm 2017 xã Ban Công cũng là địa phương chịu thiệt hại nặng nề của biến đổi khí hậu:

Cơn bão số 1: Gây mưa lớn làm thiệt hại 195kg cá tại 2 thôn Ba và Nghìa, làm ảnh hưởng 13.565m2 lúa chuẩn bị thu hoạch tại thôn Chiềng Lau, Nghìa, Ba, gây sạt lở 25m đường 521B, hỏng sân tiêu năng đập Na Quyến

Cơn bão số 2: Gây thiệt hại 3,696ha lúa tại thôn La Hán

- Do mưa lớn vào ngày 10/12/2017 trên địa bàn đã gây lũ lịch sử làm thiệt hại tài sản, hoa màu rất trầm trọng: Bò 1 con, lợn 3 con, gia cầm 3.020 con, cuốn trôi

370 cái ao nuôi cá, 27 lồng nuôi cá, làm hỏng 2 cái cầu treo, sập một căn nhà hoàn toàn, 42 nhà bị nước lũ ngập hoàn toàn, 2 gia trại bị cuốn trôi và nhiều thiệt hại khác

- Phương tiện phục vụ cho việc giáo dục biến đổi khí hậu chưa được đầu tư nhiều như: tranh ảnh, thông tin truyền thông, phim tài liệu

- Qua khảo sát thực trạng kiến thức về biến đổi khí hậu ở học sinh khối 9 trường THCS Ban Công đầu năm học 2016 - 2017 với số học sinh là 51 học sinh, qua khảo sát tôi chọn lớp 9A làm đối tượng nghiên cứu còn lớp 9B làm đối chứng tôi thu được kết quả như sau:

Điểm Ý thức về BĐKH và biện pháp ứng phó SL (%) SL (%)

Từ những kết quả khảo sát như trên tôi đưa ra một số biện pháp sau đây để các đồng nghiệp cùng tham khảo

3 Giải pháp và tổ chức thực hiện

3.1 Chọn lọc các bài học có nội dung tích hợp về giáo dục BĐKH và ứng phó với BĐKH trong môn Sinh học 9

Tên bài học Địa chỉ, tích hợp Mục đích giáo dục

Bài 21 - 24: Đột

biến

Tác nhân gây đột biến

Cơ sở khoa học và nguyên nhân của một số bệnh ung thư ở người từ đó giáo dục học sinh thái độ đúng trong việc sử dụng hợp lí thuốc bảo vệ thực vật, bảo vệ môi trường đất, nước, bảo vệ các loài bản địa

Bài 29: Bệnh và tật

di truyền ở người

Các biện pháp hạn chế

sự phát sinh bệnh và tật

di truyền

Đấu tranh chống sản xuất, thử, sử dụng vũ khí hạt nhân, vũ khí hóa học và các hành vi gây ô nhiễm môi trường Sử dụng đúng cách các thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ

Bài 30: Di truyền

học với con người

Hậu quả di truyền do ô nhiễm môi trường

Các chất phóng xạ và hóa chất có trong tự nhiên hoặc do con người tạo ra đã làm tăng

độ ô nhiễm môi trường, tăng tỉ lệ người người mắc bệnh, tật di truyền → cần phải đấu tranh chống vũ khí hạt nhân, vũ khí hóa học và phòng chống ô nhiễm môi trường

Bài 48: Quần thể

người

Liên hệ, lồng ghép

Ảnh hưởng của dân số tăng quá nhanh dẫn tới thiếu thức ăn nơi ở, nước uống, ô nhiễm môi trường, tăng khí thải nhà kính, tàn phá rừng và các tài nguyên khác, giảm bề mặt hấp thụ khí cácbôníc tăng tác động làm BĐKH

Bài 53: Tác động

của con người đối

Lồng ghép Tác động lớn nhất của con người đến môi

trường tự nhiên là phá hủy thảm thực vật, từ

Tên bài học Địa chỉ, tích hợp Mục đích giáo dục

với môi trường đó gây ra xói mòn và thoái hóa đất, ô nhiễmmôi trường, hạn hán, lũ lụt… Bài 54:Ô nhiễm môi

trường

Bài 56,57: TH tìm

hiểu tình hình môi

trường ở địa phương

Lồng ghép

Thực trạng ô nhiễm môi trường dẫn đến BĐKH Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường, gây BĐKH Biện pháp phòng chống

ô nhiễm môi trường nói chung, giảm nhẹ và thích ứng với BĐKH tại địa phương

Bài 58: Sử dụng

hợp lí tài nguyên

thiên nhiên

Lồng ghép

Sử dụng tiết kiệm và hợp lí tài nguyên thiên nhiên Bảo vệ rừng và cây xanh trên trái đất

là bảo vệ đất, nước và các tác hại của BĐKH đối với con người

Bài 61: Luật bảo vệ

môi trường Lồng ghép

Nhằm ngăn chặn, khắc phục những hậu quả xấu do hoạt động của con người và thiên nhiên gây ra cho môi trường tự nhiên → giảm nhẹ tác động của BĐKH

Bài 63: Ôn tập sinh

vật và môi trường

Liên hệ, lồng ghép

Tổng hợp các kiến thức về bảo vệ môi trường, BĐKH và phòng chống thiên tai [2]

3.2 Thiết kế bài dạy phù hợp với mục tiêu

3.2.1 Thiết kế bài dạy phù hợp với nội dung giáo dục bảo vệ môi

trường.

Ví dụ 1:

TIẾT 30 BÀI 29 BỆNH VÀ TẬT DI TRUYỀN Ở NGƯỜI

I.Mục tiêu

1 Kiến thức

- Học sinh hiểu rõ được các bệnh và tật di truyền theo 3 nội dung sau:

+ Nguyên nhân

+ Biểu hiện hình thái và sinh lí

+Hậu quả: đối với bản thân người bệnh, với gia đình và xã hội

- Nắm rõ được nguyên nhân gây ra bệnh và tật di truyền (trong đó ô nhiễm

môi trường là chủ yếu)

- Đề ra được một số biện pháp bảo vệ môi trường sống

2 Kỹ năng

- Rèn kỹ năng truyết trình trước lớp

- Rèn kỹ năng hoạt động nhóm

- Rèn kỹ năng quan sát, khái quát hóa, tổng hợp kiến thức

3 Thái độ

- Giáo dục thái độ yêu thích môn học

- Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường

II Chuẩn bị

1 Học sinh

- Bài tập trình bày nhóm ở nhà,

- Tư liệu tham khảo, thông tin bổ sung

2 Giáo viên

- Máy tính, máy chiếu, phiếu học tập

- Thông tin về hội chứng claiphentơ, tơcnơ, siêu nữ, siêu nam

- Thông tin về nguyên nhân gây ra các khối U, ung thư

III Bài giảng

1 Ổn định lớp:

2 Kiểm tra bài cũ:

- Cho học sinh quan sát một số hình ảnh về đột biến gen và đột biến NST xảy ra ở người, động vật, thực vật Sau đó, đặt câu hỏi

-Các hình ảnh trên thể hiện điều gì? Học sinh trả lời miệng

-GV hỏi tiếp: Nguyên nhân gây ra các đột biến này? Học sinh trả lời miệng

3 Bài mới

Mở bài: Như vậy, đột biến xảy ra chỉ có một số ít là có lợi ở thực vật còn đa

phần ở động vật và người là có hại Vậy ở người có hại như thế nào và gây ra bệnh, tật gì?

HOẠT ĐỘNG 1 : MỘT VÀI BỆNH VÀ TẬT DI TRUYỀN Ở NGƯỜI

1 Mục tiêu

- Học sinh hiểu rõ được các bệnh và tật di truyền về nguyên nhân, biểu hiện hình thái và sinh lí, hậu quả đối với bản thân, gia đình và xã hội

- Nắm rõ được nguyên nhân gây ra bệnh và tật di truyền

- Rèn kỹ năng truyết trình trước lớp, kỹ năng hoạt động nhóm, kỹ năng quan

sát, khái quát hóa, tổng hợp kiến thức

- Giáo dục thái độ yêu thích môn học, ý thức bảo vệ môi trường

2 Cách thức tổ chức

-Tổ chức hoạt động học theo hình thức hoạt động nhóm chuẩn bị trước ở nhà, đến lớp hoàn thiện, thống nhất và trình bầy kết quả trước lớp

3 Kiểm tra đánh giá

Đánh giá mức độ hoàn thành bài tập của học sinh ở nhà, khả năng trình bầy trước lớp, sự đoàn kết thống nhất trong nhóm

HĐ của giáo viên HĐ của học sinh

-Giới thiệu: Để hiểu kĩ bệnh và tật di

truyền, giờ học trước thầy đã giao bài

tập cho từng nhóm

Bài tập: Nghiên cứu SGK, đọc sách báo

hoặc lên mạng lấy thông tin tìm hiểu

theo 3 tiêu chí:

+ Nguyên nhân

+Biểu hiện hình thái và sinh lí

+Hậu quả: với bản thân, gia đình và xã

hội

-Các nhóm cử đại diện lên bốc thăm -Từng nhóm cử đại diện lên thuyết trình bài tập của nhóm mình

-Các nhóm khác quan sát lắng nghe cho nhận xét, nêu ý kiến hoặc thắc mắc những điều muốn tìm hiểu thêm

-Bạn thuyết trình sẽ trả lời, nếu không trả lời được các bạn trong nhóm sẽ giúp đỡ hoặc các nhóm khác sẽ trả lời giúp

-Nếu không trả lời được, thầy giáo sẽ

-Nhóm 1 Bệnh Đao

Các em quan sát thêm hình ảnh về bệnh

đao

-Nhóm 2 Bệnh Tơcnơ

Các em quan sát thêm hình ảnh về bệnh

Tơcnơ

giúp đỡ

Kết quả của nhóm 1

Kết quả của nhóm 2 Người bị bệnh đao

Bộ NST người bị bệnh Tơcnơ

Người bị bệnh Tơcnơ

-Nhóm 3 Bệnh bạch tạng và bệnh

câm điếc bẩm sinh

Kết quả của nhóm 3

Nhóm 4 Một số tật di truyền ở người

Bệnh nhân bạch

tạng

Bệnh nhân câm điếc bẩm sinh

Tật khe hở môi hàm

Bàn tay, chân nhiều ngón

-Giáo viên chốt lại

-Bổ sung thêm thông tin hội chứng:

+ Hội chứng patau

+ Hội chứng siêu nữ

+ Hội chứng siêu nam

+ Hội chứng claiphentơ

Có giải thích về từ dùng “ Hội chứng”

và “ Bệnh di truyền”

+ Thông tin về nguyên nhân gây ra các

khối U, ung thư:

Tích hợp môn Vật lí: Tia cực tím

(UV là sóng điện từ có bươc sóng

ngắn hơn ánh sáng nhìn thấy), bức xạ

ion hóa gây tổn thương tế bào, gây rối

loạn trao đổi chất trong tế bào

Tích hợp môn Hóa học : Các chất

hóa học: khói amiăng, khói thuốc lá

(chứa chất nicotin và các vòng thơm

hiđrocacbon), acrylamide (có trong

bim bim, khoai tây chiên) … các chất

này xuyên sâu vào mô, tế bào gây đột

biến gen, đứt gãy NST

Tích hợp môn Địa lí: Biến đổi khí

hậu làm trái đất nóng lên, băng ở 2 cực

Bàn tay, bàn chân dính ngón

Tia UV hay tia cực tím

Khói thuốc lá

tan ra làm diện tích đất liền bị thu hẹp,

nhiều vùng bị ngập mặn, đồng thời

giải phóng một lượng lớn các chất gây

ung thư

Do các loại vi rút: Vi rut viêm gan

A, vi rút HPV …

HOẠT ĐỘNG 2 : CÁC BIỆN PHÁP HẠN CHẾ TẬT, BỆNH DI TRUYỀN

1 Mục tiêu

- Nêu được các biện pháp hạn chế ô nhiễm môi trường, ô nhiễm không khí, ô nhiễm hóa chất, ô nhiễm chất phóng xạ

- Hậu quả của việc kết hôn gần( kết hôn cận huyết), sinh con ở độ tuổi lớn Từ đó

đề ra biện pháp hạn chế kết hôn gần

- Biết được là học sinh phải làm gì để bảo vệ môi trường, bảo vệ bản thân trước các tác nhân gây nên tật, bệnh di truyền ở người

2 Cách thức tổ chức

Tổ chức hoạt động nhóm kết hợp với cá nhân tự nghiên cứu, tìm hiểu thông tin để hoàn thành nhiệm vụ được giao

3 Kiểm tra đánh giá

Đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ được giao của từng cá nhân và của nhóm, khả năng trình bầy trước lớp, sự đoàn kết thống nhất trong nhóm

HĐ của giáo viên HĐ của học sinh

GV : Cho học sinh xem đoạn video

sau đó hoàn thành phiếu học tập

Cho các nhóm trình bày kết phiếu

học tập, các nhóm khác bổ sung

1 Nguyên nhân

-Nguyên nhân phát sinh tật bệnh di

truyền?

-Giáo viên chốt lại: 3 nguyên nhân

chính:

+ Ô nhiễm môi trường

+ Sinh con ở độ tuổi lớn

+ Kết hôn giữa những người mang

-Học sinh theo dõi đoạn băng hình về các tác nhân gây nên tật bệnh di truyền

-Thảo luận theo nhóm, hoàn thành phiếu học tập

- Nhóm được thầy chọn sẽ trình bày, các nhóm khác bổ sung hoàn thành kiến thức

Hiện tượng băng tan

do biến đổi khí hậu