Thực tế giảng dạyqua nhiều năm tôi nhận thấy một trong những hình thức tổ chức có hiệu quả và gâyhứng thú cho học sinh nói chung và học sinh trường THCS Lũng Cao nói riêng, đó là hoạt độ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÁ THƯỚC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Một số biện pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa ngữ văn khối 6,7- phần văn học dân gian đạt hiệu quả
ở trường trung học cơ sở Lũng Cao – Bá Thước – Thanh Hóa
Trang 22.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 042.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 052.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 062.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng
Trang 41 Mở đầu.
1.1 Lí do chọn đề tài.
Văn học là tấm gương phản ánh lịch sử và xã hội, giúp cho con người trở về cộinguồn và hướng tới tương lai Thế nhưng dạy học ngữ văn như thế nào để gây hứngthú và niềm say mê học tập cho các em học sinh? Đó là câu hỏi không dễ trả lời đốivới mỗi giáo viên dạy học môn ngữ văn Một mặt dạy học cần không ngừng đổimới về nội dung phương pháp, song bên cạnh đó cũng cần đổi mới cả về hình thức
tổ chức, nghĩa là cải tiến cách thức tổ chức để sao cho sau mỗi tiết dạy để lại tronghọc trò nhiều sự rung cảm, cảm xúc sâu lắng nhất về môn học Thực tế giảng dạyqua nhiều năm tôi nhận thấy một trong những hình thức tổ chức có hiệu quả và gâyhứng thú cho học sinh nói chung và học sinh trường THCS Lũng Cao nói riêng, đó
là hoạt động ngoại khóa văn học - một hình thức tổ chức bổ ích và mang tính tíchcực trong hoạt động dạy học môn ngữ văn ở trường THSC, đặc biệt là phần vănhọc dân gian
Từ lâu hoạt động thưởng thức văn học nói chung và hoạt động thưởng thức vănhọc dân gian nói riêng là một trong những hình thức phổ biến, được dân gian tiếnhành tổ chức sinh hoạt vào những dịp lễ, tết hoặc đình đám, hội hè… Thế nhưnghoạt động đó trong xu thế ngày nay có vẻ như đang dần bị quên lãng, hoặc dần bịxem nhẹ Thực tế không còn có nhiều người quan tâm, để ý đến văn học nhất là vănhọc dân gian- một kho tàng tri thức đồ sộ về mọi mặt đời sống do quần chúng laođông sáng tạo nên Đó là một sự thật đáng buồn, và trên thực tế cũng có không ítgiáo viên không còn thật sự tâm huyết với nghề nghiệp, chưa thật sự trăn trở trước
sự giảm sút hứng thú đối với việc học tập môn ngữ văn của học sinh trường mình,lớp mình dạy, chỉ chú ý dạy sao cho hết kiến thức và yêu cầu của sách giáo khoa đềra cách dạy học như vậy còn mang tính giáo điều, cứng nhắc, chưa chú ý đến cảmxúc và thái độ tiếp nhận bài học của học sinh, đang có dấu hiệu đi ngược lại với tưtưởng dạy học lấy học sinh làm trung tâm Bên cạnh đó tình trạng học sinh trên địabàn toàn huyện nói chung và có học sinh trường THCS Lũng Cao nói riêng đang
Trang 5cảm thấy không hứng thú với việc học môn ngữ văn, trong đó có phần văn học dângian được thể hiện rõ ràng nhất.
Hiện tại cũng chưa có một tài liệu hay hướng dẫn cụ thể nào về cách thức dạyhay tổ chức các hoạt động cho các tiết ngoại khóa phần văn học dân gian trongtrường THCS, do đó người giáo viên đứng lớp đang gặp phải không ít khó khăn,cản trở quá trình dạy học Đối với các trường vùng sâu, vùng xa điều kiện cơ sở vậtchất còn thiếu thốn, tài liệu và sách tham khảo rất ít, ý thức thái độ và động cơ họctập của học sinh còn nhiều hạn chế, sự chăm lo và phối hợp của phụ huynh chưamạng lại hiệu quả, tư tưởng ỉ, lại trông chờ vào nhà trường còn khá phổ biến tạitrường THCS Lũng Cao nơi có tới gần một trăm phần trăm học sinh là con em dântộc thiểu số (dân tộc Thái)
Thực tế qua việc giảng dạy và tiến hành khảo sát trong những năm học vừa qua
ở trường THCS Lũng Cao, tôi nhận thấy một thực trạng đáng buồn đó là đại đa sốhọc sinh không có hứng thú học văn nhất là phần văn học dân gian khối 6 và khối 7được thể hiện qua bảng số liệu sau:
STT Năm học Số HS
HS yêu thích họcmôn ngữ văn
HS không yêu thíchhọc môn ngữ văn
tổ chuyên môn và đặc biệt là của Ban giám hiệu nhà trường đã cho phép tôi đượctiến hành các hoạt động tổ chức ngoại khóa phần văn học dân gian cho học sinhkhối 6,7 tại trường THCS Lũng Cao và thu được hiệu quả tốt, góp phần làm tăng sựhứng thú học tập cho các em học sinh khối 6,7 Từ đó nâng cao nhận thức về vai trò
Trang 6của việc học tập và thưởng thức văn học trong nhà trường nói chung và các em họcsinh khối 6,7 trường THCS Lũng Cao nói riêng.
Vì vậy, tôi quyết định tìm hiểu và mạnh dạn đưa ra vài kinh nghiệm của mình
qua sáng kiến kinh nghiệm “Một số biện pháp tổ chức hoạt động ngoại khoá Ngữ văn khối 6,7 - phần văn học dân gian đạt hiệu quả ở trường trung học cơ
sở Lũng Cao- Bá Thước - Thanh Hóa”
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Như tôi đã trình bày ở phần trên, tôi chọn đề tài này với mục đích góp phầnnâng cao hiệu quả dạy các tiết học ngoại khóa ngữ văn học phần văn học dân giancho các em học sinh khối 6,7 ở trường THCS Lũng Cao nơi tôi hiện đang giảngdạy Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả cho dạy, học văn đồng thời giáo dục các
em hướng tới chân, thiện, mĩ , tạo đà tâm lí tốt để các em học tập hiệu quả hơn cácmôn khoa học khác, giảm bớt tâm lí nặng nề và ngại học của các em học sinh trongnhà trường
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Đề tài này tôi sẽ nghiên cứu, tổng kết và rút ra các biện pháp nhằm nâng caohiệu quả cho các tiết ngoại khóa phần văn học dân gian của môn Ngữ văn khối 6,7trường THCS Lũng Cao, đồng thời có thể áp dụng cho các trường lân cận trongcụm Quốc Thành – một cụm thuộc vùng cao, vùng sâu của huyện Bá Thước
Về đối tượng, tôi lựa chọn hình thức tổ chức ngoại khóa về mảng văn học dângian của khối 6,7 ở trong chương trình ngữ văn bậc THCS theo tài liệu sách giáokhoa ngữ văn và phân phối chương trình đã qui định làm đối tượng nghiên cứu chosáng kiến kinh nghiệm của mình
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Việc lựa chọn các phương pháp- cách thức để nghiên cứu cho một đề tài là rất
quan trọng, lựa chọn phương pháp đúng sẽ có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả
nghiên cứu và kết quả của đề tài Khi tiến hành nghiên cứu đề tài sáng kiến kinh
nghiệm này tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế tại trường THCS Lũng Cao
Trang 7- Phương pháp thu thập thông tin.
- Phương pháp thống kê, xử lí thông tin
- Phương pháp quan sát nhằm thấy được thái độ và hứng thú của học sinh khi họcphần văn học dân gian
Phương pháp thu thập, thống kê và xử lí thông tin, qua đó tôi đã thu được bảng sốliệu như sau:
STT Năm học Số HS
HS yêu thích họcmôn ngữ văn
HS không yêu thíchhọc môn ngữ văn
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Văn học Việt Nam được cấu thành bởi hai bộ phận: Đó là văn học dân gian và
văn học viết Văn học viết mới ra đời và tồn tại chỉ hơn mười thế kỉ, trong khi đónền văn học dân gian đã ra đời và phát triển từ rất lâu - trước khi có chữ viết và nềnvăn học viết hàng nghìn năm Mảnh đất màu mỡ văn học dân gian ấy đã soi sángtâm hồn và trí tuệ của dân tộc ta Góp phần bồi đắp cho tâm hồn, nhân cách, trí tuệcủa dân tộc ta thêm phần phong phú và đa dạng, nó được ví như một “túi khôn” củaquần chúng lao động và nhân dân ta Văn học dân gian bao gồm nhiều thể loại như:thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn, ca dao, tục ngữ, hò, vè, chèo, tuồng, sửthi, truyện cười, câu đố…vv Văn học dân gian do nhân dân lao động sáng tác chủyếu theo phương thức truyền miệng Ở Việt Nam văn học dân gian có một vị trí vaitrò rất quan trọng, qua hàng nghìn năm Bắc thuộc và ở thời kỳ dân tộc ta chưa cóchữ viết hoặc chữ viết chưa phổ biến, thì văn học dân gian đã có những đóng góplớn trong việc giữ gìn và phát huy vốn ngôn ngữ dân tộc, góp phần nuôi dưỡng tâmhồn nhân dân Chính tính chất nhân dân, tính chất dân tộc sâu sắc của văn học dângian từ nội dung cho đến hình thức đã có tác động to lớn đến sự hình thành và pháttriển của nền văn học viết về sau này Thực tế có nhiều tác giả lớn cũng thừa nhận
Trang 8họ đã chịu ảnh hưởng không nhỏ của các phương thức thể hiện trong văn học dângian như đại thi hào Nguyễn Du, Hồ Chí Minh, Tố Hữu …
Đặc điểm của văn học dân gian là những sáng tác theo phương thức diễn xướngmang tính tập thể và truyền miệng Do vậy tác phẩm văn học dân gian là để: nói -hát- kể - diễn Nhưng khi đưa vào nhà trường, nó tồn tại như một tác phẩm văn họcviết.Vì vậy nên cách tiếp cận một tác phẩm văn học dân gian theo đúng thể loại làrất khó đối với cả giáo viên và học sinh Tổ chức ngoại khóa là để cho học sinhđược nói, được hát, được kể, được diễn Làm như vậy là chúng ta đã đặt văn họcdân gian vào đúng môi trường diễn xướng của nó, không những giúp cho học sinh
mà còn giúp cho người giáo viên hiểu sâu sắc hơn về tác phẩm cũng như cách tiếpcận một tác phẩm văn học dân gian Đây là yêu cầu quan trọng bậc nhất mà bất kểmột người giáo viên dạy ngữ văn nào cũng phải tuân thủ trong quá trình giảng dạycủa mình
Dân tộc Việt nam được hợp thành bởi sự kết hợp hài hòa của nhiều thành phầndân tộc anh em, mỗi dân tộc sinh sống trên một lãnh thổ vùng miền khác nhau, mỗidân tộc lại có một nền văn hóa với những nét bản sắc rất riêng.Tất cả hợp lại, tạonên trên đất nước ta một nền văn hóa với nhiều màu sắc phong phú và đa dạng màtất cả đều được lưu giữ trong những tác phẩm văn học dân gian Do đó việc họctập, thưởng thức văn học dân gian là một nhu cầu không thể thiếu của mọi người,góp phần bảo tồn gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc nói chung và văn học dân giannói riêng, đặc biệt là các tác phẩm văn học hay và có giá trị nghệ thuật cũng nhưgiá trị tư tưởng được trích dạy trong chương trình sách giáo khoa trung học cơ sởkhối 6,7
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Như trên đã nói văn học dân gian vốn rất phong phú và đa dạng, với rất nhiềumàu sắc khác nhau, đó là một kho tàng đồ sộ về tri thức và kinh nghiệm sống củaquần chúng nhân dân trong suốt chiều dài của lịch sử dựng nước và giữ nước.Nhưng thực tế lại được giảng dạy trong chương trình quá ít So với số tiết học vănhọc trong cả chương trình ngữ văn bậc THCS thì số tiết phần văn học dân gian rất
Trang 9khiêm tốn chỉ có 16 tiết chia đều cho hai khối 6, 7, trong số này có nhiều tiết đãchuyển sang phần đọc thêm nên khi dạy thì phần lớn giáo viên cũng chỉ cho đọcqua loa, hoặc kĩ càng hơn thì cho học sinh ghi thêm phần ý nghĩa câu chuyện, màkhông thể dành thời gian để đi tìm hiểu và phân tích các giá trị nội dung và nghệthuật của tác phẩm Đặc biệt hơn nữa thời lượng dành cho phần ngoại khóa về vănhọc dân gian lại càng ít hơn (chỉ có 2 tiết – tiết 135, 136 kì 2 Ngữ văn lớp 7)
Một thực tế khi tôi tiến hành khảo sát bằng cách hỏi thông qua các tiết dạy tạitrường THCS Lũng Cao cho thấy có đến hơn 90 % số học sinh khối 6,7 được hỏikhông thể kể tóm tắt hoặc không nắm được ý nghĩa các câu chuyện dân gian rất haynhư Tấm Cám, Sự tích chú cuội cung trăng, Sự tích dưa hấu, Sự tích trầu cau những câu chuyện này không còn được đưa vào chương trình giảng dạy ở bậcTHCS Cá biệt hơn đa số các em còn không nhớ nổi hoặc không có ấn tượng gì vớicác câu chuyện dân gian đã được học và đọc thêm như Con rồng cháu tiên, Bánhchưng bánh giầy, Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, Sự Tích Hồ Gươm… ở lớp 6
và một số câu tực ngữ, ca dao trong chương trình ngữ văn lớp 7 Vậy là tình trạng
“thầy hỏi rồi thầy lại tự trả lời.” cứ thế tiếp diễn
Đứng trước thực tế khó khăn ấy, tôi cho rằng chỉ học chính khóa với số tiết quá
ít như vậy thì sẽ không đủ thời gian để chuyển tải những nội dung quan trọng vàcần thiết về văn học dân gian cho các em được và càng không thể giúp các em cóhứng thú hay quan tâm đến văn học dân gian nữa Vì lẽ đó tôi đã tiến hành ngoạikhóa phần văn học dân gian bằng cách lồng ghép trong các cuộc thi như rungchuông vàng, các đợt thi đua chào mừng những ngày lễ lớn như: ngày nhà giáo ViệtNam 20/11, ngày thành lập quân đội nhân dân Việt Nam 22/12, ngày thành lậpĐảng 3/2, ngày thành lập Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh 26/3 hoặc ngàysinh nhật Bác 19/5…vv
2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề.
Ngay từ đầu năm học, nhận sự phân công của chuyên môn nhà trường, tôi đã lên
kế hoạch và báo cáo các nội dung của phần ngoại khóa văn học dân gian sẽ đượclồng ghép trong các đợt thi đua, xin ý kiến chỉ đạo và cho phép cũng như sự tạo
Trang 10điều kiện của BGH và chuyên môn nhà trường, đồng thời phối kết hợp với đồng chíTổng phụ trách Đội và các thầy cô giáo chủ nhiệm, từ đó tôi mới tiến hành xâydựng đề cương và kế hoạch, qui định cụ thể về hình thức và thời gian tiến hànhbuổi ngoại khóa sao cho hiệu quả.
Để tiến hành ngoại khóa văn học dân gian đạt hiệu quả và tạo được sự lôi cuốnhấp dẫn đối với học sinh, từ đó tạo ra sự hứng thú đối với học sinh, tôi đã tiến hànhlựa chọn theo các chủ đề sau đây ( các chủ đề này tôi cho các em chuẩn bị trước vàituần)
* Chủ đề 1 : “Du lịch qua các miền bằng ca dao - dân ca”
Kho tàng dân ca nước ta vô cùng đa dạng và phong phú, vì vậy cho nên trongkhuôn khổ buổi ngoại khóa này tôi chỉ cho mỗi đội thi chọn và tập luyện 2 bài dân
ca đặc trưng cho mỗi vùng miền của nước ta (Bắc – Trung - Nam) Tôi chọn các bàidân ca cho các đội thi như sau: Vùng Bắc Bộ chọn 2 bài: Trống Cơm và Bèo dạtmây trôi, Vùng Bắc Trung Bộ, tôi chọn 2 bài dân ca mang đậm bản sắc và conngười xứ Thanh đó là: Hò sông Mã và Đi cấy, còn đến với vùng Nam Bộ tôi yêucầu các em tập hát 2 bài: Lí ngựa ô và Lí con sáo Sau khi chọn được các bài dân ca
cụ thể, tôi cho bốc thăm chọn bài và lưu ý các em hai bài tham gia thi phải ở haivùng miền khác nhau, có như vậy mới giúp các em thấy được sự đa dạng, phongphú về kho tàng dân ca của nước ta và tránh được cảm giác nhàm chán khi diễnxuất
Bằng hình thức này tôi sẽ giúp các em hiểu biết thêm về các làn điệu dân ca của
ba miền đất nước: Bắc-Trung-Nam Ở Bắc Bộ với những làn điệu dân ca - ca daomượt mà duyên dáng và hết sức tình tứ qua điệu “Trống Cơm” hay “Bèo dạt mâytrôi”…Ta đến với dân ca miền Trung cũng như con người miền Trung gồ ghề, gânguốc nhưng mặn mà và đằm thắm, nghĩa tình với những điệu như “Hò sông Mã”,
“Đi cấy”…tiếp theo ta sẽ đến với vùng đất xứ Nam Bộ mộc mạc và đầy tình nghĩa,chỉ với khúc hát “Lí ngựa ô” vui nhộn” Lí con sáo” nghe réo rắt, xúc động lòngngười, sẽ giúp ta hiểu được phần nào tâm hồn con người Nam bộ mộc mạc nhưngsống đầy tình nghĩa, thủy chung sâu nặng
Trang 11* Chủ đề 2 : “Đố vui tục ngữ - ca dao ”:
Đó là những câu đố có nội dung rất gần gũi và quen thuộc với đời sống lao độngsản xuất của các em ở nông thôn được đúc rút từ những kinh nghiệm thực tế laođộng, sản xuất trong mỗi gia đình nông thôn như: Con trâu, cái bừa, cây rơm, cáinơm, cái cào cỏ, cái gáo múc nước, cái nón Với nội dung này sẽ giúp các em tíchlũy thêm sự hiểu biết về vốn thành ngữ, tục ngữ, ca dao Từ đó rút ra những bài học
bổ ích và thú vị cho bản thân, phát triển óc tư duy và liên hệ với đời sống thực tiễn
Và hơn nữa giúp các em có thêm vốn thành ngữ - tục ngữ - ca dao để sử dụng trongquá trình nói và viết của bản thân mình, ngoài ra tôi còn cho các em hiểu thêm vềmột số câu chuyện như sự tích An Dương Vương xây dựng loa Thành, truyềnthuyết Thánh Gióng để từ đó các em thêm ngưỡng mộ, tự hào với truyền thống đấutranh dựng nước và giữ nước của tổ tiên ta ngày trước, bồi dưỡng ở các em tình yêuquê hương đất nước và bước đầu hình thành trong các em năng lực nhận xét đánhgiá nhân vật lịch sử…
* Chủ đề 3 :“Thi sưu tầm thành ngữ- tục ngữ- ca dao ”
Để giúp các em có thể tham gia tốt phần thi này, tôi đã đưa ra các chủ đề trướccho các nhóm, yêu cầu các em về nhà sưu tầm tìm hiểu, chuẩn bị kĩ lưỡng Các chủ
đề mà tôi lựa chọn rất gần gũi, thân thuộc với các em Giúp các em dễ sưu tầm tìmhiểu, dễ nhớ, dễ thuộc Phần này tôi đưa ra 4 nội dung như sau: Ca ngợi tình yêuquê hương - đất nước ; Tình cảm gia đình; Quan hệ thầy- trò ; Kinh nghiệm laođộng sản xuất Qua việc sưu tầm ca dao, tục ngữ thành ngữ dân gian giúp các emthấy được sự phong phú, đa dạng của ca dao, tục ngữ, thành ngữ nước ta.Từ đógiúp các em hình thành và phát triển tình cảm yêu lao động sản xuất, qúy trọng tìnhcảm gia đình, quý trọng tình cảm thầy trò, tình yêu quê hương đất nước
* Chủ đề: 4 “Thi kể chuyện dân gian”:
Tháng ba là tháng thanh niên, các hoạt động của nhà trường đều phải hướng vào
chủ điểm chào mừng ngày thành lập Đoàn Ngoài các hoạt động như tổ chức giảibóng đá giữa các chi đội, thi rung chuông vàng… các em còn hay được tham giavào hoạt động văn nghệ do đoàn, đội tổ chức, thông qua các cuộc thi như vậy tôi đã
Trang 12lồng ghép, đưa ra các câu hỏi có liên quan đến phần văn học dân gian cho các emtìm hiểu và học thuộc để chuẩn bị tổ chức ngoại khóa có hiệu quả.
Tôi đã cho học sinh tìm hiểu một số thể loại văn xuôi dân gian như: Truyện cổtích, truyện truyền thuyết, truyện thần thoại, truyện ngụ ngôn, truyện cười…sau đólựa chọn những tác phẩm có nội dung phục vụ cho hoạt động ngoại khóa Ở chủ đềnày tôi dự kiến sẽ cho các em thi kể chuyện các tác phẩm tự sự dân gian, cụ thểnhư: Thể loại truyền thuyết gồm có: “Sự tích Hồ Gươm” “Con rồng cháu tiên”hoặc “ Bánh chưng bánh giầy” “Thánh Gióng” “Sơn Tinh Thủy Tinh” hay thể loạitruyện cổ tích gồm có: Sọ Dừa,Thạch Sanh, Em bé thông minh…Đây là những vănbản các em đã được học trong chương trình ngữ văn khối 6,7 Ngoài ra có thểkhuyến khích các em sưu tầm chọn kể một câu chuyện dân gian khác ngoài chươngtrình chính khóa đã học Sở dĩ tôi cho các em chọn kể hai thể loại truyện dân giannhư trên là giúp các em ngược về với cội nguồn của dân tộc Đại Việt, lịch sử hàohùng của cha ông trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước, từ đó giúp các emkhắc sâu truyền thống yêu nước, tự hào dân tộc Không chỉ như vậy mà qua phầnthi kể chuyện dân gian giúp các em rèn luyện tự tin, mạnh dạn hơn khi đứng trướcđám đông, đồng thời rèn kĩ năng nói lưu loát mạch lạc cho học sinh
Để tiến hành một tiết ngoại khóa đạt hiệu quả, tôi đã xây dựng thành các bướcsau đây:
*Công tác chuẩn bị:
Muốn hoạt động ngoại khóa đạt hiệu quả cao thì công tác chuẩn bị là một khâuhết sức quan trọng tạo nên sự thành công của chương trình Tôi đã chủ động lên kếhoạch hoạt động và đề xuất với Ban giám hiệu nhà trường về công tác tổ chứcngoại khóa, sau khi ban giám hiệu nhất trí, tôi thực hiện một số khâu như sau: Tôi đã phối hợp với các đồng nghiệp trong tổ chuyên môn và giáo viên tổng phụtrách đội, tiến hành lựa chọn học sinh tham gia thi (chọn ba đội tham gia thi- mỗiđội 10 em có đầy đủ thành phần học sinh lớp 6,7 Mỗi nhóm cử một bạn đội trưởngmột bạn thư kí (gần giống với thảo luận nhóm trong các giờ học) và phân côngnhóm giáo viên có trách nhiệm phụ trách hướng dẫn cho các em luyện tập) Trên cơ