Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại xã tiên phương, huyện chương mỹ, thành phố hà nội

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊNTRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC NGUYỄN VĂN HÀ THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN SUY DINH DƯỠNG CỦA TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI TẠI XÃ TIÊN PHƯƠNG, HUYỆN CHƯƠNG MỸ, THÀNH PHỐ HÀ N

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

NGUYỄN VĂN HÀ

THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ

LIÊN QUAN ĐẾN SUY DINH DƯỠNG

CỦA TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI TẠI XÃ TIÊN PHƯƠNG, HUYỆN CHƯƠNG MỸ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

THÁI NGUYÊN - 2015

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

NGUYỄN VĂN HÀ

THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ

LIÊN QUAN ĐẾN SUY DINH DƯỠNG

CỦA TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI TẠI XÃ TIÊN PHƯƠNG, HUYỆN CHƯƠNG MỸ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác.

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2015

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hà

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, các Thầy/ Cô giáo Khoa Y tế công cộng - Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi và trang bị cho tôi nhiều kiến thức quý báu trong học tập và nghiên cứu.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Vi Thị Thanh Thủy - người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này.

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới Phòng y tế, Trung tâm y tế huyện Chương Mỹ thành phố Hà Nội đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong thu thập

số liệu điều tra học , tập và nghiên cứu.

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đối với bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và hoàn thành luận văn này./.

Thái Nguyên, ngày 15 tháng 05 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Văn Hà

NCHS Trung tâm quốc gia về thống kê sức khỏe của Hoa Kỳ

(National Center for Health Statistics) NKHHC Nhiễm khuẩn hô hấp cấp NVYTTB/

CTV Nhân viên y tế thôn bản/ Cộng tác viên OR

Tỉ suất chênh (Odd - Ratio)

W/A Cân nặng theo tuổi (Weight for Age)

WHO Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization)

Lời cảm ơn ii

Danh mục chữ viết tắt iii

Mục lục iv

Danh mục bảng vi

Danh mục biểu đồ vii

ĐẶT VẤT ĐỀ

1 Chương 1: TỔNG QUAN 3

1.1 Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em hiện nay 3

1.1.1 Một số khái niệm 3

1.1.2 Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em hiện nay 8

1.2 Một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi 16

1.2.1 Trẻ bị SDD là do sai lầm về phương pháp nuôi dưỡng 17

1.2.2 Nhiễm khuẩn ở trẻ dẫn đến SDD 17

1.2.3 Thực hiện chương trình phòng chống SDD trẻ em hiện nay 18

1.2.4 Một số nguyên nhân khác 19

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 20

2.1 Đối tượng nghiên cứu 20

2.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

20 2.3 Phương pháp nghiên cứu 21

2.3.1 Phương pháp và thiết kế nghiên cứu 21

2.3.2 Phương pháp chọn mẫu 21

2.3.3 Các chỉ số nghiên cứu 23

2.6.1 Sai số ngẫu nhiên .27

2.6.2 Sai số hệ thống .27

2.7 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu .27

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 29

3.1 Tỷ lệ suy dinh dưỡng của trẻ em < 5 tuổi ở xã Tiên Phương 29

3.2 Một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi ở xã Tiên Phương 31

Chương 4: BÀN LUẬN 41

4.1 Thực trạng suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại xã Tiên Phương huyện Chương Mỹ thành phố Hà Nội năm 2014 41

4.2 Một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi 46

KẾT LUẬN 53

1 Thực trạng suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại huyện Chương Mỹ thành phố Hà Nội năm 2014 53

2 Một số yếu tố liên quan đến dinh dưỡng của trẻ em dưới 2 tuổi 53

KHUYẾN NGHỊ 54

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Bảng 1.2 Tỷ lệ SDD của trẻ em dưới 5 tuổi của Việt Nam phân bố theo

vùng sinh thái - năm 2013 12

Bảng 2.1 Phân bố cỡ mẫu cho các xã, phường nghiên cứu 22

Bảng 2.2 Phân loại suy dinh dưỡng theo Z-Score 25

Bảng 2.3 Phân loại mức độ thiếu dinh dưỡng ở cộng đồng trẻ em dưới 5 tuổi 25

Bảng 3.1 Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi 29

Bảng 3.2 Tỷ lệ suy dinh dưỡng của trẻ theo giới 29

Bảng 3.3 Phân bố các thể suy dinh dưỡng theo mức độ 31

Bảng 3.4 Mối liên quan giữa thực hành dinh dưỡng của người mẹ khi mang theo với SDD trẻ em 31

Bảng 3.5 Mối liên quan giữa cân nặng của bà mẹ tăng khi mang thai, giữa cân nặng của trẻ đẻ ra với SDD trẻ em 32

Bảng 3.6 Mối liên quan giữa các yếu tố thực hành dinh dưỡng và chăm sóc trẻ của bà mẹ với SDD trẻ em 33

Bảng 3.7 Mối liên quan giữa việc sử dụng thường xuyên một số thực phẩm trong tuần qua với SDD của trẻ 34

Bảng 3.8 Mối liên quan giữa nuôi con bằng sữa mẹ với SDD của con 35

Bảng 3.9 Mối liên quan giữa các yếu tố người mẹ với SDD của con 36

Bảng 3.10 Mối liên quan giữa một số yếu tố kinh tế, văn hóa của hộ gia đình người mẹ với SDD của con 37

Bảng 3.11 Mối liên quan giữa các yếu tố vườn ao chuồng của hộ gia đình với SDD của con 38

Bảng 3.12 Mối liên quan giữa các yếu tố thuộc chương trình chăm sóc sức khỏe trẻ em và người chăm sóc trẻ với SDD của con 39

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, HÌNH ẢNH

Biểu đồ 1.1 Tỷ lệ (%) suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi ở Việt Nam 11

Sơ đồ 1.1 Mô hình nguyên nhân SDD và tử vong - Uniceff 16

Hình 2.1 Bản đồ hành chính huyện Chương Mỹ, TP Hà Nội 20

Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ SDD theo nhóm tuổi 30

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tổ chức Y tế thế giới ước tính có khoảng 500 triệu trẻ em bị suy dinhdưỡng trên toàn cầu, trong đó 150 triệu trẻ em ở Châu Á, chiếm 44% tổng sốtrẻ em dưới 5 tuổi [62] Giai đoạn từ 1 đến 5 tuổi trẻ em có nguy cơ bị thiếuhụt dinh dưỡng cao Suy dinh dưỡng ở lứa tuổi này ảnh hưởng rất lớn đến sựphát triển thể chất và tinh thần của trẻ về sau Mặc dù, suy dinh dưỡng ít khi

là nguyên nhân trực tiếp gây tử vong, nhưng suy dinh dưỡng được cho là yếu

tố liên quan đến tử vong của khoảng 54% trẻ em (10,8 triệu) ở các nước đangphát triển [63] Quỹ nhi đồng của Liên hiệp quốc cũng thông báo: trên thếgiới hiện có khoảng 146 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị thiếu cân, phần lớn tậptrung ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ La tinh [64], [65]

Tính đến năm 2012, tỷ lệ suy dinh dưỡng ở Việt Nam là 16,2% Tuynhiên phân bố suy dinh dưỡng trẻ em không đều ở các vùng sinh thái khácnhau, cao nhất ở Tây Nguyên (25,3%), Trung du và miền núi phía Bắc(20,9%), thấp nhất là Đông Nam Bộ (11,3%), Đồng bằng Sông Hồng (11,8%)[6] Suy dinh dưỡng là hậu quả trực tiếp của thiếu ăn và bệnh tật, hậu quảgián tiếp của tình trạng mất an ninh lương thực, dịch vụ chăm sóc sức khoẻyếu kém, trình độ học vấn thấp…[5]

Xã Tiên Phương huyện Chương Mỹ nằm cách thủ đô Hà Nội khoảng20km về phía Tây, là vùng phân lũ của Thành phố Hà Nội, địa lý phân chiathành 2 vùng rõ rệt (vùng đồi gò và vùng chiêm trũng) từ đó mô hình bệnh tậtđiều kiện sinh hoạt phong tục tập quán có sự khác nhau, người dân sống chủyếu bằng nghề nông Đây là xã đông dân với dân số 15.876 người (thống kênăm 2014) Trong những năm qua đời sống văn hóa xã hội của xã có nhữngbước thay đổi, song bên cạnh đó xã Tiên Phương còn gặp rất nhiều khó khăn,đường giao thông liên thôn còn chưa đảm bảo, thu nhập bình quân đầu người

thấp Chính vì thế mà công tác chăm sóc sức khỏe cho người dân còn khó khăn, ảnh hưởng nhiều đến chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ em dưới 5 tuổi.

Câu hỏi đặt ra là thực trạng suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại

xã Tiên, Phương huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội hiện nay ra sao? Vàyếu tố nào liên quan đến tình hình suy dinh dưỡng cho trẻ em dưới 5 tuổi tại

xã Tiên Phương huyện Chương Mỹ thành phố Hà Nội hiện nay?

Chính vì thế chúng tôi tiến hành đề tài: Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại xã Tiên Phương huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội.

Đề tài nghiên cứu nhằm 2 mục tiêu như sau:

1 Xác định tỷ lệ suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại xã TiênPhương huyện Chương Mỹ thành phố Hà Nội năm 2014

2 Mô tả một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5tuổi tại xã Tiên Phương huyện Chương Mỹ thành phố Hà Nội

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em hiện nay

1.1.1 Một số khái niệm

1.1.1.1 Dinh dưỡng: Là tình trạng cơ thể được cung cấp đầy đủ, cân đối các

thành phần dinh dưỡng, đảm bảo cho sự phát triển toàn vẹn, tăng trưởng của

cơ thể để đảm bảo chức năng sinh lý và tham gia tích cực vào các hoạt động

xã hội [61]

1.1.1.2 Tình trạng dinh dưỡng:

Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm về chức phận, cấu trúc

và hoá sinh, phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể

Tình trạng dinh dưỡng là kết quả (sản phẩm) tác động của một haynhiều yếu tố như: Tình trạng an ninh thực phẩm hộ gia đình, thu nhập thấp,điều kiện vệ sinh môi trường, công tác chăm sóc trẻ em, gánh nặng công việclao động của bà mẹ

Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn ăn vào

và tình trạng sức khoẻ, khi cơ thể có tình trạng dinh dưỡng không tốt (thiếuhoặc thừa dinh dưỡng) là thể hiện có vấn đề sức khoẻ hoặc dinh dưỡng hoặc

cả hai [4], [5]

1.1.1.3 Suy dinh dưỡng:

Suy dinh dưỡng (SDD) là tình trạng cơ thể ngừng phát triển do thiếudinh dưỡng, gây giảm năng lượng Tất cả các chất dinh dưỡng đều có thểthiếu nhưng phổ biến nhất là thiếu protein và năng lượng Suy dinh dưỡngbiểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau nhưng đều ảnh hưởng đến sự phát triểnthể chất và tinh thần của trẻ em SDD bắt đầu từ biểu hiện chậm lớn cho đếncác thể nặng là Marasmus và Kwashiorkor

- Marasmus là thể thiếu dinh dưỡng nặng hay gặp nhất Đó là hậu quảcủa một chế độ ăn thiếu cả nhiệt lượng lẫn protein.

- Kwashiorkor ít gặp hơn Marasmus thường là do chế độ ăn quá nghèo

về protein mà gluxit tạm đủ

- Ngoài ra còn có thể phối hợp giữa Marasmus - Kwashiorkor [61]

*Định nghĩa thiếu dinh dưỡng Protein - năng lượng: Thiếu dinh dưỡng

protein - năng lượng là loại thiếu dinh dưỡng quan trọng nhất ở trẻ

em Thường biểu hiện bằng tình trạng chậm lớn hay đi kèm các bệnhnhiễm khuẩn

Thiếu dinh dưỡng protein - năng lượng ở trẻ em thường xảy ra do:

- Chế độ ăn thiếu về chất lượng và số lượng

- Tình trạng nhiễm khuẩn, đặc biệt là các bệnh đường ruột, sởi và viêmđường hô hấp cấp [37], [65]

1.1.1.4 Một số phương pháp đánh giá tình trạng dinh dưỡng

Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm chức phận, cấu trúc vàhoá sinh phản ảnh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể Để đánh giátình trạng dinh dưỡng, thời kỳ đầu người ta chỉ dựa vào các nhận xét đơn giảnnhư gầy, béo, tiếp đó là dựa vào một số chỉ tiêu nhân trắc như cân nặng, chiềucao, vòng cánh tay Ngày nay, người ta thấy tình trạng dinh dưỡng còn là kếtquả tác động qua lại phức tạp giữa các yếu tố với nhau như yếu tố môi trường,kinh tế, văn hoá cho nên tính chất phổ biến và nghiêm trọng của tình trạngSDD có thể coi như một số chỉ số hữu ích để đánh giá trình độ phát triển kinh

tế - xã hội Trong đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em hiện nay người tathường kết hợp sử dụng các phương pháp:

- Nhân trắc học;

- Điều tra khẩu phần và tập quán ăn uống;

- Khám lâm sàng;

- Các xét nghiệm chủ yếu là hóa sinh (máu, nước tiểu, );

- Các kiểm nghiệm chức phận để xác định các rối loạn chức phận dothiếu hụt dinh dưỡng;

- Điều tra tỷ lệ bệnh tật và tử vong để tìm hiểu mối liên quan giữa bệnhtật và tình trạng dinh dưỡng;

- Đánh giá các yếu tố sinh thái liên quan đến tình trạng dinh dưỡng vàsức khỏe

Trong đó hai phương pháp thường được sử dụng nhiều nhất là nhântrắc và điều tra nhân khẩu, mà các số đo nhân trắc là các chỉ số đánh giá trựctiếp tình trạng dinh dưỡng [38]

Sử dụng các số đo nhân trắc trong đánh giá tình trạng dinh dưỡng làphương pháp làm thông dụng và được áp dụng rộng rãi, các số đo nhân trắccủa cơ thể cung cấp sơ lược sự phát triển hay là kích thước có thể đạt đượchoặc là sự thay đổi của các kích thước này Chúng được dùng để mô tả tìnhtrạng dinh dưỡng của cá thể hay cộng đồng, phản ánh kết quả cuối cùng củaviệc cung cấp thực phẩm ăn vào, hấp thu, chuyển hoá các chất dinh dưỡngcủa cơ thể Sự lựa chọn các số đo nhân trắc tuỳ thuộc vào mục đích củanghiên cứu, cỡ mẫu, lứa tuổi, mặc dù có nhiều số đo nhân trắc khác nhaunhưng theo đề nghị của WHO để đánh giá tình trạng dinh dưỡng nên dùng các

số đo cân nặng, chiều cao Khi đánh giá các chỉ số nhân trắc, từng số đo riêng

lẻ về chiều cao hay cân nặng sẽ không nói lên được điều gì, chúng chỉ có ýnghĩa khi kết hợp với tuổi, giới hoặc kết hợp chỉ số nhân trắc để phân loại tìnhtrạng SDD

- Phân loại theo Gomez (1956): Đây là phương pháp phân loại được

dùng sớm nhất và hiện nay vẫn còn được dùng rộng giữa các số đo của đứatrẻ với nhau và phải được so sánh với giá trị của quần thể tham chiếu Hiệnnay, WHO đã khuyến cáo nên sử dụng quần thể tham khảo mới của WHO và

có 3 chỉ số thường dùng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi là cân nặng theo tuổi, cân nặng theo chiều cao và chiều cao theo tuổi.

- Cân nặng theo tuổi (CN/T): Là chỉ số đánh giá tình trạng dinh dưỡngđược dùng sớm nhất và phổ biến nhất Chỉ số này được dùng để đánh giá tìnhtrạng dinh dưỡng của cá thể hay cộng đồng Cân nặng theo tuổi thấp là hậuquả của thiếu dinh dưỡng nhưng không biết rõ là hiện tại hay đã từ lâu

- Chiều cao theo tuổi (CC/T): Chiều cao theo tuổi thấp phản ánh ảnhhưởng của thiếu dinh dưỡng kéo dài trong quá khứ Tuy nhiên, chỉ số nàykhông nhạy vì thế khi thấy trẻ bị còi thì có nghĩa là trước đó trẻ đã bị thiếudinh dưỡng từ lâu

- Cân nặng theo chiều cao (CN/CC): Là chỉ số đánh giá tình trạng dinhdưỡng cấp Chỉ số này không cần biết tuổi của trẻ và cũng ít phụ thuộc vàoyếu tố dân tộc vì nhìn chung trẻ dưới 5 tuổi có thể phát triển như nhau trêntoàn thế giới [38]

* Các cách phân loại tình trạng dinh dưỡng: Trong điều kiện thực địa,

người ta chủ yếu dựa vào các chỉ số, dựa trên chỉ số cân nặng theo tuổi quy raphần trăm của cân nặng chuẩn (quần thể tham khảo Harvard)

% cân nặng/ tuổi so

với chuẩn

Phân loại dinh dưỡng Độ suy dinh dưỡng

- Phân loại theo Wellcome (1970): Cách phân loại này cũng tương tự như Gomez nhưng chú ý thêm trẻ có bị phù hay không để hỗ trợ thêm trong

sự phân biệt giữa Marasmus và Kwashiorkor

% cân nặng theo tuổi

so với chuẩn

Phù

< 60% Marasmus - Kwashiorkor Marasmus

- Phân loại theo Waterlow

Cân nặng theo chiều cao (80% hay -2SD)

Chiều cao theo

tuổi

(90% hay -2SD)

Trên Bình thường Thiếu DD gầy còm

Dưới Thiếu DD còi cọc Thiếu DD nặng, kéo dài

- Cách phân loại dựa vào độ lệch chuẩn (hoặc Z-Score): Lấy điểmngưỡng dưới 2 độ lệch chuẩn (- 2SD) so với quần thể tham khảo NCHS đểcoi là trẻ SDD trong đó:

+ Đối với chỉ tiêu CN/T (xác định tỷ lệ trẻ em SDD thể nhẹ cân): Từdưới - 2SD đến - 3SD là SDD vừa (độ I); Từ dưới - 3SD đến - 4SD là SDDnặng (độ II); Dưới - 4SD là SDD rất nặng (độ III)

+ Đối với chỉ tiêu CC/T (xác định tỷ lệ trẻ em SDD thể thấp còi): Từ 2SD đến - 3SD là SDD độ I: Từ dưới - 3SD là SDD độ II

-+ Đối với chỉ tiêu CN/CC (xác định tỷ lệ trẻ em bị SDD thể gầy còm):

Từ dưới - 2SD là SDD, Từ trên + 2SD là thừa cân

- Phân loại dựa vào độ lệch chuẩn (hoặc Z-Score) của WHO: Lấy điểmngưỡng dưới 2 độ lệch chuẩn (-2SD) so với quần thể tham khảo mới củaWHO để coi là trẻ SDD trong đó:

+ Đối với chỉ tiêu CN/T (xác định tỷ lệ trẻ em SDD thể nhẹ cân): Từdưới - 2SD đến - 3SD là SDD nhẹ cân; Từ dưới -3SD là SDD nặng

+ Đối với chỉ tiêu CC/T (xác định tỷ lệ trẻ em SDD thể thấp còi); Từ 2SD đến - 3SD là thấp còi độ I; Từ dưới -3SD là thấp còi độ II

-+ Đối với chỉ tiêu CN/CC (xác định tỷ lệ trẻ em bị SDD thể gầy còm):

Từ dưới - 2SD là SDD; Từ trên + 2SD là thừa cân

- Phân loại mức độ thiếu dinh dưỡng ở cộng đồng trẻ em dưới 5 tuổi

Các thể SDD Mức độ thiếu dinh dưỡng

Thấp Trung bình Cao Rất cao

lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng là 30,2%; Châu Á: 35,1% Tại hộinghị quốc tế về dinh dưỡng họp tại Roma tháng 12 năm 1992 cho thấykhoảng 20% dân số các nước đang phát triển lâm vào cảnh thiếu đói, 192

triệu trẻ em thiếu dinh dưỡng do thiếu protein - năng lượng Phần lớn ngườidân ở các nước đang phát triển bị thiếu các vi chất dinh dưỡng, khoảng 40triệu người thiếu vitamin A, 200 triệu người bị thiếu máu thiếu sắt, 19% trẻ sơsinh cân nặng dưới 2500gr [25], [66].

Thống kê tỷ lệ SDD qua các cuộc điều tra quốc gia từ năm 1980 - 1992của 72 nước đang phát triển cho thấy tỷ lệ trẻ bị SDD thể nhẹ cân là 35,8%, tỷ

lệ trẻ còi cọc 42,7% và tỷ lệ trẻ gầy còm là 9,2% Trong đó châu Á có tỷ lệcao nhất, 42% trẻ em dưới 5 tuổi bị SDD thể nhẹ cân, 47,1% trẻ bị SDD thểcòi cọc và 10,8% trẻ gầy còm Nhiều năm gần đây, SDD ở trẻ em dưới 5 tuổitrên phạm vi toàn thế giới có xu hướng giảm Theo số liệu điều tra của 61quốc gia năm 1998 cho thấy tỷ lệ SDD trong 15 năm (1983-1998) giảm trungbình 0,54%/ năm, các nước Đông Nam Á có tỷ lệ giảm nhanh nhất khoảng0,9%/ năm [67]

Báo cáo của UNICEF ''Tiến bộ đối với trẻ em: Báo cáo về dinh dưỡng''

công bố ngày 2/5/2006 cho biết hơn 1/4 trẻ em dưới 5 tuổi ở các nước đangphát triển bị thiếu cân cuộc sống đang bị đe doạ Dinh dưỡng không đầy đủvẫn là đại dịch toàn cầu dẫn đến một nửa số ca tử vong là trẻ em, khoảng 5,6triệu trẻ em mỗi năm Theo báo cáo, kể từ năm 1990 tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổithiếu cân chỉ giảm nhẹ, đây là bằng chứng cho thấy thế giới đã không làmtròn nhiệm vụ với trẻ em Mặc dù đã có tiến bộ ở một số quốc gia, trong 15năm vừa qua các quốc gia đang phát triển trung bình mới chỉ giảm được 1,5%trẻ em thiếu cân Hiện tại, 27% trẻ em ở các nước đang phát triển bị thiếu cân(khoảng 14 triệu trẻ em) Gần 3/4 trẻ em thiếu cân trên toàn thế giới đangsống ở 10 quốc gia và hơn một nửa số đó sống ở 3 nước: Bănglađét, Ấn Độ,Pakixtan Năm 2004, tỷ lệ trẻ từ 0-59 tháng tuổi bị thiếu cân ở Bănglađét là48%, Ấn Độ là 47%, Pakixtan là 38% [64]

Các cuộc điều tra của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy tỷ lệ suy dinhdưỡng có sự chênh lệch nhiều giữa vùng nông thôn và thành thị Kết quả cuộckhảo sát về tình hình kinh tế xã hội quốc gia ở Indonesia năm 2003 cho thấy

tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi ở vùng thành thị là 25%, trong khi đó

ở nông thôn là 30% Tại Kenya, theo báo cáo chung năm 2003, tỷ lệ suy dinhdưỡng ở thành thị là 13% còn ở nông thôn là 21% Theo báo cáo tạm thời củaHAS năm 2003 tại vùng thành thị của Ai Cập, tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị suydinh dưỡng là 7%, vùng nông thôn tỷ lệ đó là 10% Báo cáo của UNICEFnăm 2000 cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới năm tuổi tại Iraq giữavùng thành thị và nông thôn cũng có sự khác biệt (ở thành thị là 15%, nôngthôn 18%)

Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách dinh dưỡng Quốc tế (IFPRI)trên cơ sở phân tích và tổng hợp các yếu tố, các khu vực đưa ra một tính toán

dự báo tỷ lệ suy dinh dưỡng (%) đến năm 2020 ở các nước đang phát triển

Bảng 1.1 Dự báo tỷ lệ SDD (%) đến 2020 ở các nước đang phát triển [66]

Bi quan

2020 Trung bình

2020 Lạc quan

-Chung các nước đang

phát triển

1.1.2.2 Ở Việt Nam

Cũng như ở các nước đang phát triển khác trên thế giới, tỷ lệ SDD ởnước ta vẫn còn ở mức cao so với một số nước trong khu vực Tỷ lệ suy dinhdưỡng trẻ em dưới 5 tuổi ở Việt Nam năm 1985 là 51,5%, năm 1995 là44,9%, năm 2005 là 25,5% và năm 2013 tỷ lệ này là 15,3% Nguyên nhânchính là do khẩu phần ăn chưa đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng của trẻ, dothiếu kiến thức nuôi dưỡng trẻ và còn do bệnh tật gây nên Tỷ lệ suy dinhdưỡng thể nhẹ cân so với tuổi ở trẻ dưới 5 tuổi nước ta giảm trung bình2%/năm và Việt Nam trở thành một trong những nước có mức giảm SDDnhanh nhất trên thế giới [5]

Biểu đồ 1.1 Tỷ lệ (%) suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi ở Việt Nam [6]

Bảng 1.2 Tỷ lệ SDD của trẻ em dưới 5 tuổi của Việt Nam phân bố theo vùng sinh thái - Năm 2013 [6].

Tên vùng CN/T (%) CC/T (%) CN/CC (%)

Bắc Trung bộ và duyên hải miền

Sở dĩ có kết quả như vậy là do chúng ta đã không ngừng triển khaiChương trình phòng chống SDD trẻ em trong chăm sóc sức khỏe ban đầu vàtiêu chí Quốc gia về y tế xã một cách sâu rộng trên phạm vi toàn quốc trongnhiều năm qua [1], [3] Bên cạnh đó, những tiến bộ trong công cuộc đổi mới

và tăng trưởng kinh tế cũng góp phần tạo nên nhiều cải thiện về tình hìnhcung cấp thực phẩm trên bình diện vĩ mô Khẩu phần ăn của người Việt Nam

đã có những thay đổi rõ rệt, cân đối hơn về mặt chất lượng, nhiều thức ănđộng vật, dầu mỡ, quả chín hơn trước đây [24], [32]

Trong suốt thập kỷ qua, mặc dù tốc độ giảm suy dinh dưỡng của nước ta

là khá nhanh và liên tục, song hiện nay SDD trẻ em vẫn còn ở mức cao, sốlượng trẻ dưới 5 tuổi bị SDD thể nhẹ cân vẫn còn gần 1,3 triệu trẻ và số trẻdưới 5 tuổi SDD thể thấp còi vẫn còn hơn 2,1 triệu trẻ [2] Chính vì vậy, chotới thời điểm này, SDD trẻ em vẫn còn là một thách thức lớn đối với nước ta

Tỷ lệ này cũng khác nhau giữa các vùng sinh thái Điều tra của ViệnDinh Dưỡng năm 2012 cho thấy những vùng có tỷ lệ SDD cao là Tây

Nguyên, vùng núi phía Bắc Nhìn chung ở vùng đồng bằng tỷ lệ SDD trẻ emthấp hơn ở các vùng khác Như vậy, tỷ lệ SDD trẻ em miền núi ở cả 3 thểluôn cao nhất Sự khác biệt khá lớn về tỷ lệ SDD trẻ em ở các vùng sinh tháikhác nhau, nhất là giữa nông thôn và thành thị ở nước ta một lần nữa khẳngđịnh nguyên nhân gây ra SDD trẻ em ở các vùng các tỉnh có sự khác biệt [6].Một số nghiên cứu gần đây cho thấy trẻ em bị thiếu sữa, trẻ đẻ ra nhẹcân, trẻ là con thứ nhất, thứ hai bị SDD với tỷ lệ cao là do mẹ thiếu kinhnghiệm nuôi con; tác giả còn thấy rằng mức sống thấp và môi trường khôngđảm bảo vệ sinh có ảnh hưởng đến tình trạng SDD trẻ em[7],[10],[14].

Trần Văn Điển và CS (2010) [19], nghiên cứu thực trạng bệnh suy dinhdưỡng và một số yếu tố liên quan ở trẻ em dưới 5 tuổi tại thị trấn Núi Đối-Kiến Thụy- Hải Phòng cho thấy trẻ đẻ ra nhẹ cân là trẻ thứ nhất là do bà mẹkhông có chăm sóc dinh dưỡng trong thai kỳ được đầy đủ Số bà mẹ có cânnặng tăng tính đến thời điểm đẻ >10kg chỉ chiếm 25% Theo tiêu chuẩn của

Tổ chức lương thực và nông nghiệp thế giới (F.A.O) trong thời kỳ mang thai,người mẹ phải tăng được 12,5 kg, trong đó 4 kg là mỡ, tương đương với36.000 kcal, là nguồn dự trữ để sản xuất sữa Nếu người mẹ không tăng đủcân trong quá trình thai nghén sẽ làm tăng nguy cơ mẹ bị suy kiệt, cân nặngtrẻ sơ sinh thấp và tỉ lệ tử vong cao [43], [58] Các nhà dinh dưỡng học chorằng mức tăng cân trung bình của bà mẹ trong suốt thai kỳ như sau: 3 thángđầu của thai kỳ tăng 1kg, 3 tháng giữa tăng từ 4- 5kg, 3 tháng cuối tăng từ 5 -6kg Tính chung đến cuối thai kỳ, người mẹ tăng được 10 -12kg [22]

Một số nghiên cứu khác lại cho thấy xu hướng thay đổi tỷ lệ SDD củanhóm trẻ dưới 5 tuổi tại một số địa phương tỷ lệ SDD không phụ thuộc vàođiều kiện kinh tế [21], [26]

Lê Thị Hợp đã được tiến hành trên hai nhóm trẻ, một nhóm theo dõi từ

sơ sinh đến 17 tuổi (1981-1998), một nhóm theo dõi từ sơ sinh đến 24 tháng

tuổi (1997-1998) So sánh với nghiên cứu tại Sóc Sơn cho thấy các chỉ sốnhân trắc của nhóm trẻ ngoại thành (Sóc Sơn) sinh ở những năm cuối thập kỷ

2000 vẫn kém hơn các chỉ số nhân trắc của cả hai nhóm trẻ nội thành: Cânnặng, chiều cao khi mới sinh của trẻ em Sóc Sơn vẫn thấp hơn cân nặng,chiều cao sơ sinh của trẻ em nội thành sinh năm 1981, 1997 và cân nặng,chiều cao của trẻ em Sóc Sơn trong suốt hai năm đầu đời (từ sơ sinh đến 24tháng tuổi) vẫn thấp hơn cân nặng, chiều cao của trẻ em nội thành sinh năm1997,[32]

Vũ Thanh Hương (2011), nghiên cứu tại Sóc Sơn Hà Nội cho thấy tỷ lệSDD thể nhẹ cân (CN/T) đánh giá theo chuẩn WHO của trẻ em năm 2009 là9,6% đã ở mức thấp theo phân loại ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng của tổ chức y

tế thế giới, tuy nhiên tỷ lệ SDD thể thấp còi (CC/T) là 28,7% vẫn còn ở mứccao Suy dinh dưỡng CN/T và CC/T đều xuất hiện rất sớm (ngay từ 1 thángtuổi) SDD thấp còi tăng nhanh sau 6 tháng tuổi và duy trì ở mức cao cho đến

24 tháng tuổi (28,7%),[36]

Nhiều nghiên cứu trên các vùng miền của cả nước cũng đã cho thấybệnh viêm đường hô hấp cấp và tiêu chảy có mối liên quan ngược chiều vớitình trạng dinh dưỡng của trẻ (trẻ mắc bệnh thì tình trạng dinh dưỡng kém đi)[16], [18] Nghiên cứu một số địa phương vùng đồng bằng sông Hồng chothấy trẻ ăn bổ sung sớm và dùng bột gạo là điểm đặc trưng của các bà mẹnông dân Nguyên nhân dẫn đến quyết định hành động của bà mẹ là niềm tinmạnh mẽ của họ vào tính ưu việt của gạo, dấu ấn truyền thống của vùng vănhoá lúa nước kết hợp với áp lực lao động ở nông thôn khiến bà mẹ phải đi làmsau kỳ nghỉ đẻ ngắn ngủi, [34], [36] Nghiên cứu của Lê Thị Hợp và cộng sựtại Lào Cai năm 2005 cho thấy tỷ lệ SDD ở trẻ dưới 5 tuổi vẫn ở mức cao vàrất cao ở các thể nhẹ cân (35,7%) và thấp còi (44,3%), còn thể gầy còm ởmức trung bình (9,4%) Không có sự khác biệt về tỷ lệ SDD ở trẻ trai và trẻ

gái Các yếu tố như mẹ là người dân tộc thiểu số, thực hành cho trẻ ăn bổsung không hợp lý, trẻ bị mắc tiêu chảy trong 2 tuần trước, có liên quan đếntình trạng SDD của trẻ [32] Nghiên cứu về thực hành nuôi dưỡng trẻ dưới 24tháng tuổi tại một số xã thuộc tỉnh Nghệ An, Quảng Bình, Hà Tĩnh, QuảngNgãi, Lai Châu, Điện Biên 2005 và Hà Tây 2006 cho thấy: Tỷ lệ bà mẹ chocon bú sớm trong vòng một giờ đầu sau khi sinh là 45,6%, tỷ lệ trẻ được bú

mẹ hoàn toàn là 45,5% và tỷ lệ bà mẹ thực hành nuôi dưỡng trẻ tốt chỉ đạt45,5% Tỷ lệ SDD thể nhẹ cân ở trẻ dưới 24 tháng tuổi tại các địa bàn nghiêncứu là 21,8% cao hơn so với số liệu chung toàn quốc năm 2005 - 2006.Nghiên cứu về tiến triển SDD ở trẻ em dưới 5 tuổi từ năm 1999 đến 2005 chothấy tỷ lệ SDD ở trẻ em đã giảm nhanh: Thể nhẹ cân giảm từ 45% (năm1990) xuống còn 25,2% (năm 2005), mức giảm trung bình là 1,3% mỗi năm

Tỷ lệ SDD thể thấp còi giảm từ 56,5% (năm 1990) xuống còn 29,6% (năm2005), mức giảm trung bình là 1,8% mỗi năm Mức giảm SDD không đềugiữa các vùng sinh thái khác nhau và có sự liên quan về mức giảm SDD vớimức giảm hộ nghèo lương thực thực phẩm

Đinh Đạo và CS (2011)[18], nghiên cứu hiệu quả bước đầu phòngchống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc thiểu số tại Bắc Trà My-Quảng Nam cho thấy: Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc thiểu

số tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân: 36,5%, trong đó 28,3% độ I, 6,8% độ II,1,4% độ III Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi: 62,8%, trong đó 43,0% độ I,19,8% độ II Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể gầy còm: 8,4% Các yếu tố liên quansuy dinh dưỡng trẻ em như nhóm tuổi; nhiễm khuẩn hô hấp cấp Các yếu tốliên quan đến bà mẹ: như kinh tế gia đình; nghề nghiệp; kiến thức về ăn bổsung, chất béo, rau quả và kiến thức chung; thực hành về ăn bổ sung, ăn 4nhóm dinh dưỡng hàng ngày và thực hành chung; niềm tin vào lãnh đạo địaphương, trưởng thôn, già làng và hội phụ nữ

1.2 Một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

Theo UNICEFF mô hình hóa các yếu tố liên quan đến SDD của trẻ <5tuổi như sau:

gián tiếp Thượng tầng tư tưởng và chính trị

Cơ cấu kinh tế Nguồn tiềm năng

Sơ đồ 1.1 Mô hình nguyên nhân SDD và tử vong- Unicef [65]

đúng cách: Cho đến nay, mọi người đều thừa nhận sữa mẹ là thức ăn tốt nhấtcho trẻ dưới 1 tuổi Sữa mẹ là thức ăn dễ tiêu hoá, dễ hấp thu và có tác dụngkháng khuẩn Chính vì thế mà trẻ được nuôi nhân tạo thường dễ bị mắc cácbệnh nhiễm khuẩn là một trong những nguyên nhân quan trọng gây SDD [3],[6].

- Do trẻ được ăn bổ sung không đúng cách: Trong những năm đầu đời,

cơ thể trẻ phát triển nhanh, đòi hỏi nhu cầu dinh dưỡng cao, sữa mẹ là thức ănđầu tiên và tốt nhất đối với trẻ nhưng không đủ thoả mãn nhu cầu cho cơ thểngày càng lớn của trẻ Vì vậy, từ tháng thứ 7 trở đi cần phải cho trẻ ăn bổsung Thời kỳ đầu ăn bổ sung là thời kỳ đe doạ SDD nhất đối với trẻ Cho trẻ

ăn bổ sung quá sớm, trẻ không hấp thu được, dễ bị rối loạn tiêu hoá Ngượclại, cho trẻ ăn bổ sung quá muộn, trẻ thường hay bị thiếu vi chất dinh dưỡng

và năng lượng Bên cạnh đó, cách cho ăn bổ sung không đúng về số lượng vàchất lượng, thiếu vệ sinh cũng dẫn tới SDD và bệnh tật [12], [13], [23]

- Do trẻ bị cai sữa sớm: Cai sữa sớm làm mất đi nguồn dinh dưỡng quýgiá đối với trẻ, nhất là khi mà nguồn dinh dưỡng từ thức ăn bổ sung khôngđược đầy đủ Hiện nay, WHO khuyến cáo các bà mẹ nên cho trẻ bú kéo dài18-24 tháng, không nên cai sữa cho trẻ trước 12 tháng tuổi Nghiên cứu ở TâyNguyên cho thấy tỷ lệ SDD ở nhóm trẻ được cai sữa trước 12 tháng (45,8%)cao hơn nhóm trẻ được cai sữa sau 12 tháng (32,2%) [56]

1.2 2 Nhiễm khuẩn ở trẻ dẫn đến SDD

- SDD còn gặp ở những trẻ sau khi bị mắc các bệnh nhiễm khuẩn nhưviêm phổi, ỉa chảy, lao, giun sán, Các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt là tiêuchảy ảnh hưởng rất nhiều đến tình trạng dinh dưỡng của đứa trẻ Nhiễm trùngdẫn đến các tổn thương đường tiêu hóa do đó làm giảm hấp thu, đặc biệt các

tình trạng dinh dưỡng của trẻ Người ta ước đoán rằng nhiễm trùng ảnh hưởngđến 30% sự giảm chiều cao ở trẻ.

- Hiện nay, người ta đã biết rõ có mối liên quan giữa SDD và nhiễmkhuẩn SDD làm tăng tính cảm thụ đối với nhiễm khuẩn và nhiễm khuẩn cóthể làm cho SDD nặng hơn [47], [49], [52]

1.2.3 Thực hiện chương trình phòng chống SDD trẻ em hiện nay

1.2.3.1.Mục tiêu của chương trình đến năm 2015 và năm 2020

- Giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toànquốc xuống 14% và dưới 10% vào năm 2020

- Giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn quốcxuống dưới 25% (năm 2015) và dưới 20% (năm 2020)

- Khống chế tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn quốc ởmức dưới 5% [4], [59], [60]

1.2.3.2 Tình hình thực hiện chương trình phòng chống SDD cho trẻ em < 5 tuổi Việt Nam.

Chương trình phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em đã được triển khainhiều năm và mang lại những thành tựu rất đáng kể Việt Nam đã có nhiềukinh nghiệm trong việc xây dựng hệ sinh thái V.A.C, trực tiếp cải thiện cơcấu bữa ăn gia đình, bữa ăn của các cháu trường mầm non Xây dựng mạnglưới cộng tác viên dinh dưỡng làm nhiệm vụ truyền thông giáo dục dinhdưỡng, theo dõi tăng trưởng của trẻ, tăng cân của bà mẹ trong quá trình mangthai, phục hồi dinh dưỡng cho trẻ em bị SDD nặng và bà mẹ mang thai cómức tăng cân thấp, phòng chống các bệnh nhiễm khuẩn, hướng dẫn thực hànhchế biến thức ăn bổ sung kết hợp với truyền thông giáo dục dinh dưỡng bằngnhiều hình thức khác nhau cũng là một nội dung hoạt động quan trọng của

sóc sức khỏe ban đầu [1], [9], [54], [57].

cơ tử vong cao [37], [46]

- Gia đình đông con, kinh tế khó khăn: Gia đình đông con thường đi kèmvới kinh tế khó khăn, cha mẹ không có đủ điều kiện và thời gian để chăm sóc

và nuôi dưỡng trẻ Ninh Thị Nhung (2012)[42], nghiên cứu tình trạng dinhdưỡng và đặc điểm khẩu phần của trẻ em từ 25- 60 tháng tuổi tại 2 trườngmầm non thuộc 2 xã/phường của thành phố Thái Bình năm 2011 cho thấy tỷ lệSDD và một số yếu tố liên quan cho thấy tỷ lệ SDD của nhóm trẻ thuộc cácgia đình có 1-2 con thấp hơn ở nhóm trẻ thuộc các gia đình có 3 con trở lên[39]

Hà Xuân Sơn và CS (2012)[46], nghiên cứu thực trạng SDD trẻ em dưới

5 tuổi tại xã Đồng Việt- Yên Dũng- Bắc Giang và các yếu tố liên quan chothấy trình độ văn hoá của người mẹ còn thấp, dịch vụ chăm sóc y tế chưa đầyđủ

- Một số nghiên cứu cho thấy trẻ bị tật bẩm sinh (sứt môi, hở hàm ếch,tim bẩm sinh ): Dị tật bẩm sinh ảnh hưởng rất nhiều đến tình trạng dinhdưỡng của trẻ Tỷ lệ SDD nặng ở những trẻ có dị tật bẩm sinh (34,6%) caohơn so với nhóm trẻ không có dị tật bẩm sinh (10,2%) [7], [17]

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Trẻ em dưới 5 tuổi không mắc các bệnh bẩm sinh

- Bà mẹ hoặc người nuôi dưỡng trẻ dưới 5 tuổi không mắc các bệnh tâm thần, rối loạn trí nhớ

2.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 6/2014 - 3/2015

- Địa điểm nghiên cứu: Xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ, TP Hà Nội

Địa điểm nghiên cứu

Hình 2.1 Bản đồ hành chính huyện Chương Mỹ, TP Hà Nội

Xã Tiên Phương nằm gần trung tâm của huyện Chương Mỹ, phía ĐôngNam giáp thị trấn Chúc Sơn, phía Đông giáp xã Phụng Châu, phía Nam giáp

xã Ngọc Hòa, phía Tây giáp xã Phú Nghĩa, phía Bắc giáp xã Tân Hòa (huyện

dãy đồi đất cao khoảng 80m chạy dọc lên Quốc Oai) Xã có diện tích3,19km², dân số năm 2014 là 15.876 người, số trẻ em dưới 5 tuổi là 1.085 trẻ

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp và thiết kế nghiên cứu

Sử dụng phương pháp nghiên cứu mô tả, thiết kế cắt ngang

n: Số trẻ dưới 5 tuổi cần nghiên cứu

Z1-/2: Giá trị điểm Z tại mức ý nghĩa , với  = 0,05  Z1-/2 = 1,96

nx = Nx

N

Trong đó:

nx: Cỡ mẫu cần lấy ở mỗi thôn

Nx: Số trẻ dưới 5 tuổi của từng thônn: Cỡ mẫu nghiên cứu toàn xã (n=400)N: Tổng số trẻ dưới 5 tuổi của xã Tiên Phương (N=1.080)Thay vào công thức, tính được cỡ mẫu nghiên cứu cho từng xã/ phường như bảng 2.1 dưới đây:

Bảng 2.1 Phân bố cỡ mẫu cho các xã, phường nghiên cứu

STT Tên thôn Số trẻ dưới 5 tuổi

hiện có của từng thôn

Số trẻ dưới 5 tuổiđược chọn của từng thôn

- Tỷ lệ SDD thể nhẹ cân (cân nặng/ tuổi)

- Tỷ lệ SDD thấp còi (chiều cao/ tuổi)

- Tỷ lệ SDD thể gầy còm (cân nặng/ chiều cao)

- Tỷ lệ SDD theo giới nam và nữ

- Tỷ lệ SDD theo nhóm tuổi: <6 tháng, 6-11 tháng, 12- 23 tháng, 24-35tháng, 36-47 tháng, 48-60 tháng

- Tỷ lệ SDD theo các mức độ: độ I, độ II, độ III

3.3.3.2 Mối liên quan đến tình trạng SDD trẻ em dưới 5 tuổi

- Mối liên quan giữa SDD với thực hành dinh dưỡng của bà mẹ khi mang thai:

+ Ăn kiêng: kiêng các thức ăn giàu dinh dưỡng: cá, trứng, thịt trâu bò + Tăng cân khi có thai dưới10kg và trên 10kg

- Mối liên quan giữa SDD với yếu tố chăm sóc, nuôi dưỡng như:

+ Thời điểm ABS: là thời điểm cho trẻ ăn thêm các thức ăn khác ngoàisữa mẹ, ăn bổ sung đúng là sau 6 tháng tuổi, ăn bổ sung sớm là trước 6 thángtuổi

+ Chất lượng bữa ABS: sử dụng thường xuyên (≥1 lần/ngày) hay khôngthường xuyên các thực phẩm giầu protein năng lượng như thịt, cá, tôm, cua,đậu đỗ, quả chín

+ Bú mẹ sau đẻ: bú sớm trong vòng 30 phút hay bú muộn sau 30 phút.+ Thời gian cai sữa: bú kéo dài đến 18 tháng tuổi hay cai sữa sớm trước

18 tháng tuổi

- Mối liên quan giữa SDD với các yếu tố văn hóa xã hội và gia đình:

+ Loại nhà ở: nhà kiên cố hay nhà tạm/bán kiên cố

+ Phương tiện truyền thông: có hay không có các phương tiện truyền thông như đài, ti vi, sách báo

thuộc vào bố mẹ về kinh tế, lối sống, cách chăm sóc trẻ.

+ Nguồn cung cấp thực phẩm hộ gia đình: chăn nuôi, trồng trọt

- Mối liên quan giữa SDD với các yếu tố cá nhân của người mẹ:

+ Trình độ học vấn của người mẹ: tiểu học, THCS,THPT

+ Nghề nghiệp của người mẹ: Làm ruộng, nghề khác

+ Tuổi của người mẹ: dưới 30 tuổi và trên 30 tuổi

- Mối liên quan giữa SDD với các yếu tố bệnh tật và chăm sóc y tế của trẻ:

+ Ốm do mọi nguyên nhân trong 2 tuần trước thời điểm điều tra

+ NKHH cấp (ho, sốt) trong 2 tuần trước thời điểm điều tra

+ Tiêu chảy trong 2 tuần trước thời điểm điều tra

+ Trẻ được theo dõi biểu đồ tăng trưởng

+ Trẻ được theo tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch

2.3.4 Phương pháp đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới các chỉ số thường dùng làcân nặng theo tuổi (W/A), chiều cao theo tuổi (H/A), cân nặng theo chiều cao(W/H) Thiếu dinh dưỡng được ghi nhận khi các chỉ tiêu nói trên thấp hơn hai

độ lệch chuẩn (dưới -2SD) so với quần thể tham khảo mới của WHO

Chuẩn mới của WHO đánh giá SDD dựa vào Z- Score (điểm –Z) đượctính theo công thức:

Chỉ số đo được – số trung bình của quần thể tham chiếu

Z- Score =

Độ lệch chuẩn của quần thể tham chiếu

≥ -2 Không SDD Không SDD Không SDD

< -3 Thấp còi nặng Nhẹ cân nặng Gầy còm nặng

- Đánh giá kết quả:

+ Cân nặng theo tuổi thấp dưới -2SD: Phản ánh tình trạng suy dinhdưỡng thể nhẹ cân (Underweight) Đây là chỉ tiêu được dùng sớm nhất, phổbiến nhất và tiện dụng cho phép nhận định tình trạng dinh dưỡng nói chung,song có nhược điểm là không phân biệt được suy dinh dưỡng mới xảy ra haykéo dài đã lâu

+ Chỉ tiêu chiều cao theo tuổi thấp dưới -2SD phản ánh tình trạng thiếudinh dưỡng kéo dài hoặc SDD trong quá khứ làm cho đứa trẻ bị còi cọc (Thểthấp còi- Stunting)

+ Cân nặng theo chiều cao thấp so với điểm ngưỡng dưới -2SD theoquần thể tham khảo NCHS phản ánh SDD ở thời điểm hiện tại, mới xảy ralàm cho đứa trẻ bị ngừng lên cân, tụt cân, trở nên gầy còm (Wasting)

2.3 mức độ ếu d dưỡ ở cộ đồ rẻ em dướ 5 uổ

Chỉ tiêu Mức độ thiếu dinh dưỡng theo tỷ lệ %

Thấp Trung bình Cao Rất cao

Thấp còi (Stunting) < 20 20 - 29 30 - 39  40Nhẹ cân (Underweight) < 10 10 - 19 20 - 29  30

- Tính tuổi: Theo WHO/1983, kể từ ngày sinh nhật lần thứ bao nhiêu thìtrẻ bắt đầu bấy nhiêu tuổi.

- Cân nặng: Sử dụng cân đồng hồ Nhơn Hoà có độ chính xác tới 0,1kg,

trọng lượng tối đa là 25kg Cân đã được kiểm tra, chuẩn hoá, hiệu chỉnh về 0trước khi tiến hành nghiên cứu và luôn điều chỉnh lại sau mỗi buổi cân Khicân, trẻ chỉ mặc bộ quần áo mỏng, với trẻ lớn phải bỏ giày dép Kết quả đượcghi theo đơn vị kilogam với 1 số lẻ

- Đo chiều cao: Sử dụng thước đo bằng gỗ có độ chính xác đến 0,1cm.Kết quả được tính theo đơn vị centimet với 1 số lẻ

+ Đối với trẻ dưới 24 tháng tuổi: Đo chiều dài nằm, thước đo đặt trênmặt phẳng nằm ngang, đặt trẻ nằm ngửa trên thước, một người giữ đầu trẻ saocho mắt trẻ nhìn thẳng lên trần nhà, đỉnh đầu chạm vào êke gỗ cố định ở vị trí

0 cm Một người giữ thẳng đầu gối trẻ sao cho 2 gót chân sát nhau và dùngêke di động áp sát vào lòng bàn chân trẻ với điều kiện gót chân trẻ phải áp sátmặt của thước và êke phải vuông góc với trục thước đo

+ Đối với trẻ từ 24 đến 60 tháng: Đo chiều cao đứng bằng thước gỗ có

độ chính xác 0,1 cm Trẻ đi chân không, đứng quay lưng vào thước đo Ngườithứ nhất giữ cho 2 đầu gối trẻ thẳng, 2 chân sát nhau sao cho gót chân, mông,vai và đỉnh chẩm chạm vào mặt phẳng thẳng đứng của thước; người thứ 2 mộttay giữ cằm trẻ sao cho tầm mắt trẻ nhìn thẳng ra phía trước, tay kia kéo êkecủa thước áp sát đỉnh đầu trẻ và vuông góc với thước đo

2.4.2 Phỏng vấn

Phỏng vấn trực tiếp các bà mẹ là mẹ của các trẻ đã được lựa chọn bằng

bộ phiếu phỏng vấn để thu thập các thông tin về đặc điểm chung của đốitượng nghiên cứu và các yếu tố liên quan các yếu tố liên quan đến tình trạng

Số liệu được xử lý theo phương pháp thống kê y học trên máy vi tính với

sự hỗ trợ của các phần mềm sau:

- Epidata: nhập và kiểm soát số liệu

- WHO Anthro 2005: tính toán các chỉ số nhân trắc với cơ sở dữ liệu làchuẩn tăng trưởng mới của WHO

- SPSS 18.0: xử lý và phân tích các yếu tố liên quan bằng các thuật toánthống kê mô tả và phân tích

+ Mô tả tần số, tỷ lệ % của các biến số nghiên cứu

+ Sử dụng test thống kê χ2 để kiểm định các mối liên quan với tình trạngSDD của trẻ với mức ý nghĩa p<0,05

2.6 Biện pháp khống chế sai số

2.6.1 Sai số ngẫu nhiên

Hạn chế sai số ngẫu nhiên bằng cách đảm bảo cỡ mẫu và tuân thủ đúngphương pháp chọn mẫu

có tính kiểm tra chéo giữa các thông tin

- Sai số thu thập thông tin: Chuẩn hóa bộ công cụ thu thập số liệu, tậphuấn kỹ cho các điều tra viên và kiểm chứng bằng điều tra thử

2.7 Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu

- Làm việc với chính quyền địa phương về mục đích, nội dung, cáchthức tiến hành nghiên cứu và xin phép được triển khai

nghiên cứu một cách tự nguyện Kết quả nghiên cứu các vấn đề liên quan đến

cá nhân được giữ kín

- Nghiên cứu tiến hành sau khi được phép của Hội đồng khoa học nhàtrường

- Kết quả nghiên cứu chỉ để phục vụ cho công tác chăm sóc sức khỏechứ không phục vụ mục đích nào khác

Bảng 3.1 Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi

Nhận xét: Tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân (16%), suy dinh dưỡng thấp

còi (25,8%), và suy dinh dưỡng gầy còm (6,5%) đều ở mức trung bình theophân loại mức độ thiếu dinh dưỡng ở cộng đồng

Bảng 3.2 Tỷ lệ SDD của trẻ theo giới

Thể SDD Giới Số trẻ

điều tra

Số trẻ SDD Tỷ lệ (%) p

Nhận xét: Nhìn chung tỷ lệ suy dinh dưỡng theo giới chưa có sự khác

biệt giữa nam và nữ Tuy nhiên nữ giới có tỷ lệ SDD cao hơn nam giới ở cả

02 thể nhẹ cân và thể thấp còi, nhưng chưa có nghĩa thống kê với p>0,05