Bài viết trình bày cụ thể về chiến lược lịch sự trong hành động cầu khiến qua khảo sát tác phẩm Con nhà nghèo của nhà văn Hồ Biểu Chánh.Hội thoại đang là lĩnh vực rất đáng được mọi người quan tâm, trong đó việc vận dụng những chiến lược lịch sự một cách khéo léo sẽ làm cách ăn nói trở nên uyển chuyển và đạt được hiệu quả giao tiếp cao. Lịch sự không phải chỉ khi con người hiện đại mà ngay từ thời xưa, người ta đã biết cách ăn nói khéo léo ấy. Qua việc khảo sát này sẽ cho chúng ta thấy rõ điều đó.
Trang 1BÀI KẾT THÚC HỌC PHẦN NGỮ DỤNG HỌC CHIẾN LƯỢC LỊCH SỰ TRONG HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN
QUA TIỂU THUYẾT CON NHÀ NGHÈO CỦA HỒ BIỂU CHÁNH
Trang 2CHIẾN LƯỢC LỊCH SỰ TRONG HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN
QUA TIỂU THUYẾT CON NHÀ NGHÈO CỦA HỒ BIỂU CHÁNH
Nguyễn Thị Thanh Nguyên – 1521402170154
vì nó liên quan đến những gì xảy ra trong cuộc thoại chứ không bị ràng buộc bởi các quy tắc
xã hội như lịch sự quy ước, nghĩa là chỉ hình thành và phát huy tác dụng khi có sự tương tácgiữa các thoại nhân Như vậy, chiến lược lịch sự thể hiện sự khôn khéo, tế nhị của người nóithông qua cách sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp với người nghe Mục đích của lịch sự chiến
lược là "để tỏ ra rằng thể diện của người đối thoại với mình được thừa nhận và tôn trọng" [1;
Thể diện âm tính (TDAT) “là mong muốn không bị can thiệp, mong muốn được
hành động tự do theo như cách mình đã lựa chọn” (J.Thomas) hay nói cách khác đó là “nhu cầu được độc lập, tư do trong hành động, không bị người khác áp đặt” (G.Yule) [1; tr.264]
Thể diện dương tính (TDDT) là cái “được phản ánh trong ý muốn mình được ưa
thích, tán thưởng, tôn trọng, đánh giá cao” (J.Thomas) [1; tr.264] Đó là thể diện mà người
tiếp nhận đã cố xây dựng nên và có sự áp đặt người khác phải tôn trọng, chấp nhận
Thể diện âm tính và dương tính là hai phạm trù bổ sung cho nhau Nếu thể diện âmtính là nhu cầu được độc lập, tự do hành động thì thể diện dương tính là nhu cầu mong muốnhòa đồng, gắn kết với người khác
Hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts – FTA) là những hành vi ngôn ngữ
nhất định và bản thân chúng đều tiềm tàng khả năng đe dọa, làm tổn hại đến bốn loại thể
Trang 3diện (thể diện âm tính người nói, thể diện âm tính người nghe, thể diện dương tính ngườinói, thể diện dương tính người nghe).
Hành vi tôn vinh thể diện (Face Flattering Acts – FFA) là hành động mà khi thực
hiện thể diện âm tính và dương tính của người nói và người nghe được đề cao, được tôntrọng, còn gọi là hành vi giữ thể diện
Trong giao tiếp, các hành vi đều tiềm tàng nguy cơ đe dọa thể diện, vì thế, để đạt hiệuquả, người nói và người nghe cần tính đến mức độ đe dọa của hành động ở lời và tìm cáchđiều phối, giảm nhẹ nó Cách thức đó được trình bày qua hệ thống các chiến lược lịch sự dođược Brown và Levision tổng hợp, đây được xem là lý thuyết được xem là nhất quán và cóảnh hưởng sâu rộng hơn cả
Các chiến lược lịch sự bao gồm chủ yếu chiến lược lịch sự âm tính và chiến lược lịch
sự dương tính
Chiến lược lịch sự âm tính (CLLSAT) là hướng vào thể diện âm tính của người tiếp
nhận, vào lãnh địa cá nhân của đối tác Nó có tính né tránh hay hạn chế dùng những FTA vàphải có hành vi bù đắp, giảm nhẹ hiệu lực trong trường hợp buộc phải sử dụng CLLSATđược liệt kê với 15 chiến lược
Chiến lược lịch sự dương tính (CLLSDT) chú ý đến thể diện dương tính của người
tiếp nhận Phép lịch sự dương tính “nhằm thực hiện hành vi tôn vinh hai thể diện, tức những
hành vi làm gia tăng một trong hai thể diện của đối tác” [1; tr.270] CLLSDT được hệ thống
thành 10 chiến lược
Ngoài ra, các tác giả còn đề cập đến hình thức nói kín như một chiến lược lịch sự vớicách dùng hàm ngôn và lối nói mơ hồ, nhiều nghĩa Tuy nhiên, trong bài viết này chủ yếu tôi
đề cập đến hai chiến lược chính là CLLSAT và CLLSDT
Về các phương tiện ngôn ngữ biểu hiện, CLLS chủ yếu được thể hiện bằng các biệnpháp dịu hóa (hành vi ngôn ngữ gián tiếp, phương tiện tu từ, công thức cầu khiến, biện phápgiảm xốc, xin lỗi, xin phép, nêu lý do…); giảm thiểu hiệu quả xấu, các yếu tố tình thái hóa,biện pháp "tháo ngòi nổ", yếu tố vuốt ve, cứng rắn hóa…
2 Hành động cầu khiến là "hành động mà người nói sử dụng để khiến người nghe làm
cái gì đó" [4; tr.48] Theo sự phân chia của Searle, hành động cầu khiến thuộc nhóm hành
động điều khiển hay khuyến lệnh (directives) Đích ở lời là đặt người nghe vào trách nhiệm
Trang 4thực hiện một hành động nào đó trong tương lai Trạng thái tâm lý là sự mong muốn ngườinghe thực hiện Nội dung mệnh đề là hành động trong tương lai của Sp2 Các hành động ởlời thường gặp thông qua các động từ ngôn hành như ra lệnh, sai, yêu cầu, đề nghị, xin phép,khuyên, nhờ vả, xin… Hiệu lực ở lời của hành động cầu khiến được thể hiện qua vị từ Ởgóc độ lịch sự, hành vi cầu khiến có bản chất là sự áp đặt nên mức độ đe dọa thể diện ngườinghe cao vì có lực ngôn trung mạnh Do đó, để đảm bảo tính lịch sự trong giao tiếp, ngườinói cần khéo léo sử dụng các chiến lược lịch sự.
3 Vấn đề chiến lược lịch sự trong hành động cầu khiến cũng đã được nhiều nhànghiên cứu quan tâm Tuy nhiên, những bài nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc xem xét tính lịch
sự của một số hành động ngôn từ trong giao tiếp hằng ngày (Lịch sự trong hành động cầukhiến trong tiếng Việt) hay lịch sự trong giao tiếp trong sự đối sánh giữa tiếng Việt với tiếngAnh, tiếng Nhật Một số công trình nghiên cứu, các luận văn, bài báo khoa học cũng đã đềcập đến các phương tiện biểu hiện lịch sự nhưng không đặt nghiên cứu sâu mà nằm chungtrong phần hội thoại trong khảo sát các tác phẩm văn học của một tác giả (Hội thoại trong
Dế Mèn phiêu lưu ký, Hội thoại trong Nỗi buồn chiến tranh, Hội thoại trong Truyện Kiều,
Hội thoại trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp) Nhìn chung, các nhà nghiên cứu chưa
đi vào phân tích hệ thống chiến lược lịch sự qua các lời thoại trong tác phẩm văn học, họ chỉdừng lại ở phương tiện ngôn ngữ biểu hiện nó và đôi khi có sự nhầm lẫn giữa phương tiệnbiểu hiện và chiến lược lịch sự
4 Vì thế, với hệ thống lý thuyết về chiến lược lịch sự, trong phạm vi bài viết này, tôitìm hiểu chiến lược lịch sự trong hành động cầu khiến qua khảo sát lời thoại nhân vật trong
tiểu thuyết "Con nhà nghèo" của nhà văn Hồ Biểu Chánh Qua đó, trước hết chúng ta thấy
được việc sử dụng các chiến lược lịch sự trong hành động cầu khiến như thế nào qua cáchứng xử của các nhân vật trong tác phẩm, nhờ đó chúng ta có thể tìm được chiến lược tối ưucho mỗi hành động thuộc phạm trù cầu khiến để có thể ứng dụng trong giao tiếp hằng ngày.Đặc biệt, cũng nhờ việc tìm hiểu này, chúng ta có thể thấy được tính cách nhân vật đượckhắc họa rõ nét thông qua việc sử dụng chiến lược lịch sự khi nói lời cầu khiến và điều đócũng góp phần thể hiện tư tưởng của nhà văn, đồng thời, thể hiện màu sắc văn hóa Nam Bộtrong văn hóa giao tiếp ứng xử Đồng thời, khẳng định được phong cách riêng của tác giảtrong việc sử dụng ngôn ngữ thuần Nam Bộ để thể hiện tính cách con người Nam Bộ
II Đặc điểm các chiến lược lịch sự trong hành động cầu khiến qua tác phẩm
"Con nhà nghèo"
1 Kết quả khảo sát
Trang 5Bảng1: Các chiến lược trong hành động ngôn từ cầu khiến
Chiến lược lịch sự dương tính (+) 23 24.73
Chiến lược lịch sự âm tính (-) 86 92.57
Qua kết quả khảo sát 93 lời thoại cầu khiến được thống kê ở bảng trên, chúng ta cóthể nhận thấy rằng với hành động cầu khiến thì người nói sử dụng cả hai CLLS, trong đó,chủ yếu sử dụng CLLS âm tính hơn là dương tính, vì như đã trình bày, bản chất của hành vicầu khiến là có nguy cơ đe dọa thể diện âm tính người nghe, tức mang tính áp đặt, xâmphạm quyền tự do của người nghe Ngoài ra, cũng có những trường hợp sử dụng kết hợp cảhai chiến lược dương tính và âm tính, vừa làm giảm thiểu áp đặt, đe dọa thể diện âm tính vừalàm tăng thể diện tạo mối quan hệ thân tính
Bảng 2: Các CLLSDT và CLLSAT trong hành động cầu khiến
qua tác phẩm " Con nhà nghèo"
Kết quả ở bảng 2, cho chúng ta hình dung được cụ thể các chiến lược âm tính vàdương tính đã được sử dụng trong tác phẩm CLLSAT chiếm đa số trong đó CLLSAT số 2 –dùng yếu tố rào đón, CLLSAT số 4 – giảm thiểu sự áp đặt, CLLSAT số 5 – tỏ ra kính trọng
có tần số sử dụng nhiều hơn
Để rõ hơn từng chiến lược được nhân vật trong tiểu thuyết "Con nhà nghèo" vận dụng
như thế nào, phần sau đây tôi sẽ phân tích các ngữ liệu tiêu biểu ở từng chiến lược cụ thể vàphương tiện ngôn ngữ biểu hiện chúng
2 Đặc điểm các chiến lược lịch sự trong hành động cầu khiến
Trang 6II.1 Chiến lược lịch sự dương tính
II.1.1 Chiến lược bày tỏ cho người nghe (Sp2) sự chú ý của mình đối với Sp2 (chiến lược số 1)
Trong lời cầu khiến, bày tỏ cho người nghe sự chú ý của mình với họ khi thể hiện ởviệc đề cập, quan tâm đến mong muốn, nhu cầu của họ hay biểu hiện bằng một lời chào, reomừng thân hữu
Nhờ vả: À ông Chủ, may dữ không! Vô đây ông Chủ, vô mà xử giùm vụ này một chút
[A; tr CCXXXIII]
Kinh lý Hai thể hiện sự vui mừng khi thấy ông Chủ qua nhà và cũng đúng lúc ông cầnnhờ Hương Chủ Khanh phân xử hộ vụ bất đồng quan điểm về ăn tiền đúc lót của dân vớiông Hương bộ Ông bày tỏ sự chú ý đến người nghe bằng lời chào thân hữu, tỏ ra quý mến,
đề cao người đối diện, chứng tỏ ông Hương Chủ là người quan trọng với ông Như thế,người nghe không có cảm giác bị áp đặt mà tự nguyện chấp nhận lời cầu khiến
II.1.2.Chiến lược gia tăng sự quan tâm của mình đối với người nghe (CLLSDT số 3)
Người nói thể hiện sự quan tâm đến người tiếp nhận lời cầu khiến bằng việc ngỏ lờimuốn giúp đỡ hay yêu cầu Sp2 để mình giúp đỡ:
- Con nhỏ bới tóc vụng quá Đem đây cô bới lại giùm cho [A; tr CCXXII]
Bà Hương Chủ Khanh yêu cầu cô Tư Thục để mình giúp bới lại tóc Bà Chủ đã lịch
sự để vừa làm tăng thể diện dương tính cho người nghe vừa làm cho thể diện âm tính không
bị đe dọa vì áp đặt, vì đây là hành động có lợi cho Sp2
Người nói cũng gia tăng sự quan tâm hướng về người nghe trong lời xin phép nhưhành động của bà Hương chủ:
- Quan Kinh lý nói phải lắm Mời quan Kinh lý ngồi uống nước, cho phép tôi vô lễ ra sau dạy bầy trẻ sửa soạn dọn cơm cho quan Kinh lý dùng [A; tr CCVI]
Khách đến nhà mà mình không tiếp thì thật là thất lễ, không lịch sự vì thế để ngườinghe vui vẻ chấp nhận cho hành động không thể tiếp chuyện, bà Hương Chủ trước tiên thểhiện sự quan tâm đến người nghe: bày tỏ sự tán đồng với ý kiến trước của quan Kinh lý, mờiquan ngồi uống nước và khi này bà mới chen lời xin phép vào Như vậy, gia tăng quan tâmđến người nói giúp bà tạo được thiện cảm trong mắt người đối diện và có thể nhận được hồiđáp tích cực từ người nghe
Trang 7- Đi về đi Bà với mợ Hai đương giận mà anh nói thế nào được Để mai mốt bớt giận rồi sẽ lên [A; tr LXIX]
Lời thoại trên là lời khuyên của thằng Phùng (thằng bếp nhà cậu Hai Nghĩa) dành choCai tuần Bưởi khi anh lên gặp bà Cai Hiếu và mợ Hai Nghĩa xin tha cho vợ mình nhưng bịmắng chửi nặng nề Người nói khuyên người nghe bằng việc gợi ý, chỉ dẫn thể hiện sự đồngcảm, chia sẻ với nỗi lo của người nghe
II.1.3 Chiến lược sử dụng những dấu hiệu báo mình cùng nhóm với Sp2 (CLLSDT số 4)
Trong giao tiếp, người đưa ra lời cầu khiến mong muốn người nghe thực hiện nộidung yêu cầu của mình, nhưng để người nghe cảm thấy thoải mái và thực hiện thì người phátngôn thường gộp ngôi để thể hiện mình cùng nhóm với người nghe
- Tôi muốn khi nào tôi với dượng về Gò Công chơi một chuyến Mình đi đã hơn hai
mươi mấy năm rồi mà không về lần nào hết, tôi nhớ bà con ở dưới quá [A; tr CLXVI]
- Bây giờ mình làm ăn khá rồi, mình về chơi, ai dám khinh khi mà sợ Thôi để chừng
gặt hái rồi, hai anh em mình đi [A; tr CLXVI]
Cai tuần Bưởi có lời yêu cầu, đề nghị Hương sư Cu quay về quê với mình nhưng erằng Hương sư Cu sẽ từ chối nên đã có chủ ý gộp ngôi để tạo cho người nghe sự đoàn kếtthân mật Cai tuần Bưởi khôn khéo, tỏ ý rằng mình rất mong muốn thực hiện yêu cầu cùngvới người nghe, rất mong tạo mối quan hệ tốt đẹp Thay vì nói một lời yêu cầu hướng về
người nghe đúng cách thức "tôi muốn dượng về Gò Công với tôi chơi một chuyến…" thì dùng
"tôi muốn tôi với dượng về Gò Công…" lịch sự hơn và dễ nhận được sự đồng ý hơn.
Bà Cai Hiếu cũng dùng cách xưng hô gộp ngôi khi khuyên cô con dâu nóng nảy củamình:
- Thôi, con Mình bỏ tù vợ thằng Bưởi được rồi, mà con nó ở nhà liu chiu lít chít tôi
nghiệp [A; tr XIII]
Như vậy, có thể thấy xưng hộ gộp ngôi với ý yêu cầu người nghe cùng thực hiện hànhđộng với mình, như vậy, thể diện dương tính của người nghe được nâng cao và có tính lịch
sự hơn là một lời yêu cầu đơn phương
II.1.4 Chiến lược hứa hẹn đề nghị, giúp đỡ (CLLSDT số 10)
Trang 8Trong hành động cầu khiến, để Sp2 thực hiện nội dung cầu khiến mà Sp1 muốn Sp2làm Người nói thể hiện qua việc hứa giúp đỡ hay tỏ ra sẵn sàng giúp đỡ.
Điển hình là trong lời khuyên, chủ ngôn thường đưa ra chỉ dẫn hay hứa giúp đỡ ngườitiếp nhận nhằm làm cho họ cảm thấy thể diện dương tính của mình được tôn vinh mà nghetheo Đó là sự khéo léo trong giao tiếp, bởi lời khuyên nếu không tính trước mức độ đe dọathể diện, có thể dẫn đến bất lịch sự vì mang tiếng "dạy đời" hay trở nên quá soi mói vào việcriêng của người khác
- Qua tính như vầy có lẽ được Em bưng trầu rượu lên lạy bà Cai… Đem đi liền bây giờ đi, rồi chiều tối qua về qua òn ỉ nói giùm cho [A; tr LXII]
- Thôi, em về đi Để qua nói giùm coi được không [A; tr LXIX]
(Hương quản khuyên Cai tuần Bưởi)
Hương quản thể hiện sự sẵn lòng giúp đỡ Cai tuần Bưởi để mong hắn thực hiện ý màmình đã đề ra
Lời hứa hẹn trong hành vi xin phép cũng giúp người nói tạo mối thân tình với người
nghe: Trưa rồi Tôi kiếu cô, để tôi về kẻo trời nắng Để tôi về tôi tính lại ít bữa rồi tôi sẽ cho
cô hay [A; tr CCXVII].
II.1.5 Chiến lược tỏ ra lạc quan (CLLSDT số 11)
…Em ưng đi, đừng ái ngại chi nữa Qua dám chắc vợ chồng như hai em đây trời không nỡ để nghèo khổ đâu, mà dầu có nghèo đi nữa, cũng thuận hòa vui vẻ, hơn vợ chồng họ nhiều lắm [A; tr CXLIV]
Ba Rạng tỏ ra lạc quan khi đưa ra lời đề nghị, yêu cầu Tư Lựu cưới anh Cu Ngườinói có ý đề cao người nghe, thể hiện sự tin tưởng nhằm làm cho người nghe cảm thấy sựthân tình mà thực hiện yêu cầu Tỏ ra lạc quan với nhìn tích cực là cách tạo ra sự thoải mái,thân mật trong giao tiếp cũng là cách làm giảm thiểu sự áp đặt lên người nghe và cho thấyngười nói đang tôn vinh người nghe
II.2 Chiến lược lịch sự âm tính
II.2.1 Chiến lược dùng lối nói gián tiếp đã thành quy ước (CLLSAT số 1)
Người nói tránh việc đe dọa thể diện người nghe bằng cách dùng lối nói gián tiếp,cách nói đã trở nên quen thuộc trong ứng xử thông thường Đối với hành động cầu khiến,người nói thường sử dụng hình thức câu hỏi cầu khiến để thay câu cầu khiến trực tiếp gây
Trang 9cảm giác áp đặt, bất lịch sự và nêu lên được nguyện vọng của chủ ngôn mong người nghethực hiện
- Nó sổ rồi con trai Thằng nhỏ trộng đến, tóc đen trạy Tôi muốn mình chạy lên nói cho cậu Hai hay đặng cậu mừng, được không? [A; tr XXV]
- Con nó gửi thơ nói như vậy, má nó liệu lẽ nào? Sao nãy giờ ngồi lặng thinh, không
nói chi hết [A; tr CCLXVI]
- …Bây giờ anh Hai với anh Ba tôi bị chuyện, vậy anh làm ơn để cho tôi mượn số tiền ấy đặng lo cho anh Hai tôi, rồi thủng thẳng tôi sẽ trả được không? [A; tr CXXXII]
Cấu trúc "…muốn…được không?", "…nào?" "Sao…" chúng ta thường rất ưa dùng trong
cuộc sống, đó là cách hỏi – cầu khiến, hỏi nhưng là yêu cầu người nghe thực hiện và so vớicách nói trực tiếp thì rõ ràng tế nhị hơn
II.2.2 Chiến lược dùng yếu tố rào đón (CLLSAT số 2)
Yếu tố rào đón đối với hiệu lực ở lời nhằm giảm nhẹ mức độ đe dọa thể diện ngườinghe khi người nói thực hiện hành động cầu khiến được phổ biến trong hành vi nhờ vả, yêucầu, thỉnh cầu
- Cậu Hai đây cũng như mẹ Vậy cậu biết việc gì xin cậu làm phước nói giùm lại cho
cháu hiểu [A; tr CCLXXIX]
- Tôi cậy anh Thôn làm ơn hỏi giùm chung quanh đây có ai sẵn lòng chịu nấu cơm… Kiếm giùm chút nghe anh Thôn…[A; tr CCI]
Các yếu tố rào đón "làm ơn/ làm phước…giùm" được người nói đưa vào như một sự
ràng buộc để người nghe thực hiện nhưng bằng một cách khéo léo cho người nghe thấy được
sự chân thành của người nói Yếu tố rào đón làm giảm đi hiệu lực ngôn hành của hành độngcầu khiến làm cho nó "dịu hóa" hơn và người cầu khiến có thể nhận được lời hồi đáp tíchcực từ người nghe
Ngoài ra, người nói còn sử dụng hình thức nêu lý do, mục đích thêm vào lời cầukhiến như một yếu tố rào đón:
- Bẩm thầy, vợ tôi nó làm chuyện gì đâu, xin thầy làm ơn nói cho tôi biết, thiệt tôi không hay chuyện gì hết [A; tr LVII]
Trang 10- Thưa cậu, xin cậu thương giùm chớ tôi có biết liệu làm sao bây giờ [A; tr LXXXI] -… Xin anh Hai chị Hai làm ơn nói giùm lại với cô Tư không biết duyên nợ trời khiến làm sao mà tôi thương cô lung lắm…Tôi nói thiệt với anh Hai chị Hai, phận của tôi bây giờ là vậy đó Nếu anh Hai chị Hai thương tôi, nói giùm thì chắc cô hết chê tôi nữa.
[A; tr XXI]
Trong lời nhờ vả này, anh Cu còn rào đón bằng cách dùng lại thông tin cũ (người
nghe đã nói trước đó) theo lối giả định "nếu anh Hai chị Hai thương tôi" và sự tiên đoán với lời rào đón phương châm về chất "thì chắc" "tôi nói thiệt" làm cho lời nhờ vả chân thành, khẩn
thiết và bày tỏ niềm mong muốn người nghe thực hiện lời nhờ đó
Những lời rào đón như vậy thể hiện cho người nghe thấy rằng người nói hoàn toànkhông ép buộc, áp đặt người nghe thực hiện mà vì hoàn cảnh bắt buộc (nêu lý do) và ngườinói mong người nghe hiểu mà thực hiện Lời rào đón vừa giúp giảm nhẹ sự tác động củahành vi cầu khiến vừa làm cho người nói không bị phản hồi tiêu cực từ người nghe
Trong lời xin phép, rào đón còn thể hiện được rằng người nói biết trước sự "vôphép"của mình, biết hành động đó là gây cho người nghe sự áp đặt nhưng "rào đón" mongngười nghe thông cảm mà chấp nhận yêu cầu
- Thưa ông, tuy ông mới tới, công việc sắp đặt chưa yên, song tôi xin phép mà thỉnh
ông qua nhà dùng bữa cơm chiều với tôi, đặng trước là ông biết nhà tôi, sau nói chuyện chơi [A; tr CC]
Lời rào đón trong giao tiếp được biến đổi với nhiều dạng phong phú, cho nên việc sửdụng rào đón như một chiến lược lịch sự là một cách thức tốt để tránh nguy cơ làm mất lòngngười khác mà vẫn đạt được mong ước của mình
II.2.3 Chiến lược tỏ ra bi quan (CLLSAT số 3)
Khi cầu khiến, người nói có thể tỏ ra mình chán chường, buồn rầu, không hy vọngnếu như người nghe không thực hiện yêu cầu của mình
- Tôi nói thiệt nếu con tôi mà hiểu thấu thói hư của tôi hồi trước, thì tôi phải chết chớ tôi không thể nào dám ngó mặt nó nữa Mình nghĩ lại mà coi, con mình nó ăn học, chớ
không phải là đứa ngu dốt… Xin mình thương giùm phận tôi [A; tr CCXXV]
Trang 11-…Con đã nên người rồi, nếu có chuyện chi, xin cha tỏ thiệt cho con hiểu Nãy giờ
thấy cha buồn, thì con buồn lắm Nếu cha giấu con thì cha buồn hoài, rồi con làm sao mà vui được [A; tr CCLXXVIII]
Tỏ ra bi quan để tác động vào tình cảm người nghe, mong tìm sự đồng cảm và nhưthế hiệu lực cầu khiến cũng được giảm thiểu đi bởi người nói đã né tránh đe dọa thể diệnngười nghe, làm người cảm thấy sự áp đặt nặng nề mà ngược lại tỏ cho người nghe niềmmong mỏi thiết tha được chấp thuận
Chiến lược này thường được dùng nhiều trong lời thỉnh cầu, van xin của các nhân vật:
- Bẩm bà, xin bà thương giùm thân phận bọt bèo Vợ con nó dại, nên nói bậy nói bạ, xin bà miễn chấp nó Nếu bà không thương, bà bỏ tù nó, thì khổ cho con lắm Lúa của con gặt còn ê hề, sắp nhỏ của còn liu nhiu lít chít, con biết làm sao được Trăm lạy bà
thương cho [A; tr LXVII]
- Xin bà thương, phận tôi là tôi tớ của bà sống thác cũng nhờ bà tôi đâu dám bày
mưu bày kế gì [A; tr LIII]
Người nói ý thức hạ thể diện của mình mà tỏ ra bi quan, không còn hy vọng để mongngười nghe thực hiện yêu cầu của mình Chiến lược này làm cho lời cầu khiến trở nên khẩnthiết hơn
II.2.4 Chiến lược giảm thiểu sự áp đặt (CLLSAT số 4)
Trong giao tiếp, khi đưa ra lời cầu khiến người nói thường ý thức làm giảm mức độ
của nó bằng biểu thức giảm thiểu (tôi chỉ dám xin phép, phiền anh một chút, có lẽ là…) hay
sử dụng các yếu tố tình thái giảm nhẹ (có lẽ, có thể là, hình như là, nghe đồn, nghe đâu, tôi
đoán, tôi nghĩ, một chút, một tí, một cũng, chỉ, hơi,…) Theo khảo sát, trong tác phẩm chủ
yếu người nói thường dùng các yếu tố tình thái "một chút", "tôi tưởng…", "có lẽ…", "…đi mà", "nhé",
"nghe"…
- Quan Kinh lý không uống nhiều thì uống ít, phải uống một chút đặng đói bụng mà
dùng cơm chớ [A; tr CCXXIV]
- Tôi về đây trước thăm anh chị, sau nói chuyện riêng với con tôi một chút [A; tr.
CCLXXV]
- …Tôi tưởng quan Kinh lý muốn ông bà lên chơi thì mời trong lúc này có lẽ tiện hơn [A; tr CCXXVIII].