Đào tạo và hành nghề luật tại hai quốc gia pháp và đức dưới góc độ luật so sánh

Tiểu luận môn luật học so sánh đề tài Đào tạo và hành nghề luật tại hai quốc gia pháp và đức dưới góc độ luật so sánh Đào tạo và hành nghề luật của Đức và Pháp So sánh để thấy sự tương đồng và khác biệt trong hệ thống pháp luật của các nước này

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TIỂU LUẬN LUẬT SO SÁNH

Đào tạo và Hành nghề Luật tại hai quốc gia Pháp và Đức dưới góc độ

Luật so sánh

Giảng viên hướng dẫn: Th.S Đặng Thị Minh Ngọc

Nhóm sinh viên thực hiện: Nhóm số 17 – Chủ đề số 4

DANH MỤC VIẾT TẮT VÀ LƯỢC DỊCH

I Danh mục viết tắt:

1 DHPL = Dòng họ pháp luật

2 LS = Luật sư

3 LTAHPLB = Luật Tòa án Hiến pháp Liên bang

II Danh mục lược dịch:

1 Staatsanwalt (tiếng Đức) = Công tố viên

2 Professor der Rechte (tiếng Đức) = Giáo sư luật

3 Commission d’avancement (tiếng Pháp) = Ủy ban thăng tiến

4 Maitrise en droit (tiếng Pháp) = Bằng Cử nhân luật

5 Centres Régionaux de formation professionnelle des avocats-CRFPA (tiếng Pháp) = Trung tâm Đào tạo nghiệp vụ

6 École nationale de la magistrature = Trường đào tạo thẩm phán quốc gia Pháp

1

Mục lục

I Khái quát về Đào tạo luật và Nghề luật: 5

IV So sánh về đào tạo và hành nghề Thẩm phán tại Đức và Pháp 10

LỜI MỞ ĐẦU

Với mỗi cá nhân, việc hiểu rõ về con đường đi cũng như đích đến cho ngànhhọc mình theo đuổi là rất quan trọng Với mỗi quốc gia hay toàn nhân loại, việcnghiên cứu về cách thức đào tạo và thực hành các nghề trong xã hội sẽ tác độngđến sự bền vững và phát triển của toàn xã hội, trong đó có ngành luật Song hòacùng bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, chỉ nghiên cứu ở phạm vi trong quốc gia thôi

là chưa đủ, mà cần có sự nắm bắt, học hỏi từ các quốc gia khác, để hiểu rõ hơn, rútkinh nghiệm hay làm giàu thêm bài học áp dụng cho xã hội, đặc biệt là từ các quốcgia có hệ thống pháp luật tiên tiến Như vậy, việc mở rộng so sánh về pháp luật vàthực tế đào tạo, hành nghề luật ở các quốc gia khác không chỉ mở rộng kiến thứccủa người nghiên cứu và người đọc, mà còn có thể góp phần giúp các nhà làm luật,đào tạo luật và thực hành luật có được những bài học sâu sắc với góc nhìn, tư duy

đa chiều, toàn diện

Trong số các dòng họ pháp luật trên thế giới, Common Law và Civil Law là haidòng họ pháp luật (DHPL) lớn mạnh và có ảnh hưởng sâu rộng Trong đó, CivilLaw tính đến nay (đầu thế kỷ XXI) được coi là dòng họ pháp luật thịnh hành nhất(với khoảng 150 quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng1) Civil Law có nguồn gốc từLuật La Mã, Luật Giáo hội và Phong trào Khai sáng2, có ảnh hưởng và lan truyềnrộng rãi, đặc biệt ở nước lục địa châu Âu như: Đức, Pháp, Áo, v.v, ở đa số các nước

Mỹ Latin, châu Phi, lan rộng đến các quốc gia phương Đông như Nhật Bản Trongcác quốc gia áp dụng dòng họ pháp luật Civil Law, Pháp và Đức là hai quốc gia có

hệ thống pháp luật thành văn phát triển từ sớm và đóng vai trò lớn lao, ảnh hưởngsâu rộng đến hệ thống pháp luật các quốc gia khác thuộc dòng họ pháp luật này Vìvậy, việc chọn đối tượng nghiên cứu, tìm hiểu về hai hệ thống pháp luật của Pháp

và Đức, cụ thể là vấn đề “Đào tạo luật và hành nghề luật tại Pháp và Đức”, sẽ cungcấp một phần trong hệ thống tri thức đồ sộ của dòng họ pháp luật Civil Law, cũng

1 Theo "The World Factbook" cia.gov.

2 Theo "Roman Law and Its Influence" Infoplease.com Ngày đăng 18/08/2011.

3

như áp dụng, học hỏi được nhiều bài học cho hệ thống pháp luật ở Việt Nam –cũng vốn là quốc gia áp dụng hệ thống luật thành văn.

Ở bài tiểu luận này, với các phương pháp chủ yếu là tổng hợp, phân tích dữ liệu

và đối chiếu so sánh, nhóm 17 chúng em sẽ đi từ khái quát chung về đào tạo vàhành nghề luật, từ đó tìm hiểu và nghiên cứu về việc đào tạo và hành nghề luật ởPháp và Đức để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt, đi đến nâng cao hiểubiết về việc đào tạo và hành nghề luật ở hai quốc gia và liên hệ đến Việt Nam Vớiphạm vi của một bài tiểu luận trên lớp học, chúng em xin được chọn trọng tâm chobài viết với chủ đề so sánh đào tạo và hành nghề luật trong ngành Thẩm phán ở haiquốc gia Pháp và Đức

Vì phạm vi kiến thức còn hạn hẹp, cũng như còn nhiều khó khăn trong quátrình tìm kiếm và xử lý tài liệu (đa phần tài liệu tiếng Anh, hạn chế khi tiếp cậnđược nguồn tài liệu bằng tiếng Pháp, Đức), nhóm chúng em sẽ không tránh khỏicác thiếu sót Nhóm 17 chúng em hy vọng nhận được các đánh giá, góp ý để hoànthiện hơn bài tiểu luận

Chúng em xin chân thành cảm ơn

4

NỘI DUNG

I Khái quát về Đào tạo luật và Nghề luật:

1 Đào tạo luật:

Theo từ điển Cambridge3, “training” (có thể dịch ra thành “đào tạo”) được hiểu

là quá trình học hỏi và lĩnh hội những kỹ năng cần thiết trong một ngành nghề nhấtđịnh Có nhiều dạng đào tạo phù hợp với mỗi nhóm đối tượng và điều kiện: đào tạo

cơ bản và đào tạo chuyên sâu, đào tạo chuyên môn và đào tạo nghề, đào tạo lại, đàotạo từ xa, tự đào tạo, v.v Như vậy, đào tạo luật có thể được giải nghĩa như là quátrình dạy các kỹ năng thực hành, nghề nghiệp hay kiến thức liên quan đến luật, đểngười học luật lĩnh hội và nắm vững những tri thức, kỹ năng, nghề nghiệp liên quanđến luật một cách có hệ thống để chuẩn bị cho người đó thích nghi với cuộc sống

và khả năng đảm nhận được một công việc cụ thể liên quan đến ngành luật như luật

sư, thẩm phán, công tố viên, v.v

2 Nghề luật:

Những nguyên nhân làm xuất hiện nhà nước cũng chính là nguyên nhân làmxuất hiện pháp luật4 Song hành với sự ra đời của pháp luật, nghề luật cũng xuấthiện Bộ luật Hammurabi là văn bản luật cổ nhất còn được bảo tồn tốt, được tạo ravào khoảng thập niên 1760 TCN ở Babylon cổ đại và các pháp quan đời vị vua thứ

VI của Babylon Hammurabi có thể được coi là những luật gia đầu tiên5

Nghề luật có thể hiểu là những người hành nghề liên quan đến pháp luật tronglĩnh vực tư pháp Nghề luật bao gồm các ngành nghề trong Tòa án như Luật sư,Công tố viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, v.v hay Nhà nước như Chấp hành viên,Thư ký Tòa án, Quản tài viên, Thừa phát lại, Giảng viên luật v.v và ngoài Nhànước như Công chứng viên, Tư vấn viên, làm ở các bộ phận pháp chế của các

3 http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/training

4 Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật ĐH Luật Hà Nội 2015

5 Louvre (Arts and Architecture) Gabriele Bartz và Eberhard König Pháp, 2013.

5

doanh nghiệp lớn nhỏ, v.v Trong phạm vi bài tiểu luận này, chúng em xin đượcchú trọng vào nghề luật ở Pháp, Đức với các nhóm đối tượng chính là: Công tốviên, Luật sư, Công chứng viên và đặc biệt là Thẩm phán Thẩm phán, cũng còngọi là quan tòa, là người thực hiện quyền xét xử chính tại một phiên tòa, có thể làchủ tọa một mình hoặc là một thành phần trong hội đồng xét xử gồm nhiều thẩmphán.

II So sánh việc hành nghề Luật sư, công tố viên, công chứng viên ở Pháp

và Đức.

1 So sánh việc hành nghề Luật sư.

Ở Pháp, Luật sư là một khái niệm được chỉ chung cả nghề luật sư bào chữa và

cả nghề tư vấn pháp lý Luật sư có nhiệm vụ áp dụng và diễn giải các điều đượcquy định trong pháp luật và cũng có thể là cả những lý luận, tư tưởng mà các nhàlàm luật đã thể hiện trong các bộ luật Luật sư cũng được biết đến là người đại diện

và hỗ trợ pháp lí cho khách hàng, được khách hàng ủy thác niềm tin và có nhiệm vụbảo vệ các bí mật của thân chủ Các luật sư có thể nhận được bất kì mức thù laotheo mức thỏa thuận trước với khách hàng6

Ở Đức, nghề luật sư được coi là một nghề phục vụ công lý Luật sư biện hộ củaĐức đa số là thành viên của các đoàn luật sư, vì vậy, chất lượng luật sư được đảmbảo Các luật sư biện hộ phải có giấy phép của đoàn Luật sư thì mới được biện hộtrên tòa Mức thù lao của luật sư được pháp luật quy định, trong trường hợp có thểtrả theo mức thỏa thuận nhưng không được thấp hơn mức pháp luật quy định7

2 So sánh hành nghề công chứng viên

Ở Pháp, công chứng viên chủ yếu nhận nhiệm vụ soạn thảo các văn bản như là:

di chúc, thỏa thuận về tài sản vợ chồng hay chuyển nhượng bất động sản Đặc biệt,

6 Comparative corporate law in UN, Euro, China and Japan Larry Cata Parker

7 Đào tạo luật sư ở một số nước trên thế giới và những kinh nghiệm để hoàn thiện công tác đào tạo luật sư ở Việt Nam TS Lê Thu Hà – TS Ngô Hoàng Oanh – TS Phạm Trí Hùng

6

số lượng công tố viên được giới hạn bởi Nhà nước, một luật sư để có thể trở thànhcông tố viên không những cần những chứng chỉ hành nghề và kinh nghiệm thựctiễn mà còn phải chờ cho đến khi số lượng công chứng viên được quy định giảmbớt, nghĩa là cần một công chứng viên thôi việc để có thể thế chỗ người này.

Ở Đức, nhiệm vụ chủ yếu của công chứng viên là soạn thảo và chứng thực cácvăn bản pháp luật, hợp đồng, di chúc, tạo ra giá trị cho các văn bản, chứng thư phápluật, tư vấn cho các bên và chịu trách nhiệm bản thân về hành động của mình.Chính vì vậy, ở Đức, công chứng viên được coi như là công chức nhà nước và yêucầu phải hành động vô tư, không thiên vị Ngoài ra, để có thể hành nghề côngchứng viên, phải trải qua hai kì thi quốc gia và có nhiều kinh nghiệm thực hành8

3 So sánh nghề Công tố viên

Công tố viên hoặc kiểm sát viên là người của cơ quan công tố, được cơ quan tưpháp trao trách nhiệm điều tra, truy tố và buộc tội kẻ phạm pháp trong các vụ ánhình sự trong các phiên tòa xét xử Trong giai đoạn đào tạo nghề luật, ở Pháp vàĐức sinh viên đều cần chứng chỉ Cử nhân Luật để thực hành ở Văn phòng Công tốviên hay cơ quan công tố được đào tạo phù hợp với định hướng của mình Tronggiai đoạn hành nghề, ở Pháp, công tố viên thường khởi xướng các cuộc điều tra sơ

bộ, và nếu cần thiết, yêu cầu một thẩm phán kiểm tra, hay chỉ huy, chỉ định để điềukhiển một cuộc điều tra chính thức, công tố viên có trách nhiệm trình bày vụ kiệntại phiên toà hoặc lên băng ghế dự bị hoặc bồi thẩm đoàn, công tố viên trưởng cóthể kiến nghị hoặc kiến nghị để điều tra thêm Các công tố viên được coi là quantòa theo pháp luật Pháp,các thẩm phán và công tố viên được đào tạo tại cùng mộttrường học, và coi nhau là đồng nghiệp9 Trong khi đó ở Đức, công tố viên là ngườiđứng đầu các cuộc điều tra hình sự trước khi xét xử, quyết định ép buộc hay bỏ nó,

và đại diện cho chính phủ trong các tòa án hình sự10

8 German Legal System and Laws Nigel Froster

9 Prosecution in France Jacqueline Hodgson và Laurène Soubise Đại học Oxford 11/2016

10 https://e-justice.europa.eu/content_legal_professions

7

III So sánh đào tạo luật ở Pháp và ở Đức

1 Điểm giống nhau

- Những người hành nghề luật ở cả Pháp và Đức đều phải trải qua giai đoạn thituyển hoặc xét tuyển để trở thành sinh viên trường đại học luật hoặc sinh viên khoaluật ở các trường đại học tổng hợp

Từ năm 1999, trong khuôn khổ tiến trình nhất thể hóa theo quy chuẩn châu Âu vềđào tạo đại học, Pháp thay đổi theo mô hình đào tạo đại học 3 năm (Mô hình:LMD: Đại học 3 năm, Cao học 2 năm và Tiến sĩ 3 năm) Trong khi đó, các sinhviên luật ở Đức phải học trong khoảng thời gian ít nhất là ba năm rưỡi ở các trườngđại học

- Đào tạo luật tại các trường đại học ở cả Pháp và Đức ngày càng chú trọng việc kếthợp hài hòa giữa lý luận hàn lâm và thực tiễn Ngày càng có nhiều luật sư, thẩmphán có uy tín được mời đến để giảng bài cho sinh viên11

- Kì thi đầu vào và đầu ra các khóa học hành nghề luật thường đòi hỏi rất cao nhằmđảm bảo chất lượng đào tạo nghề

- Sinh viên sau khi đã trở thành cử nhân luật đều phải trải qua quá trình đào tạo cáckiến thức pháp luật thực hành kéo dài từ 18-24 tháng, sau đó thực tập tại các cơquan, tổ chức pháp luật

- Pháp luật của Đức quy định một chương trình chung cho đào tạo mọi nghề luật, nghĩa là,

11 Đào tạo luật sư ở một số nước trên thế giới và những kinh nghiệm để hoàn thiện công tác đào tạo luật sư ở Việt Nam, TS Lê Thu Hà – TS Ngô Hoàng Oanh – TS Phạm Trí Hùng

8

- Đào tạo nghề luật tại Pháp hoàn toàn tách biệt với đào tạo luật tại các trường đại học.

- Chương trình đào tạo ngắn hơn: người ta có thể trở thành luật sư ở độ tuổi 22-23 tuổi12

các sinh viên luật, sau khi tốt nghiệp đại học có đủ tư cách hoạt động ở mọi nghề luật

- Đào tạo nghề luật ở Đức là một phần không thể thiếu trong đào tạo luật ở bậc đại học

- Chương trình đào tạo ở Đức dài hơn: người ta phải cố gắng lắm mới có thể trở thành luật sưtrước tuổi 3013

Quy trình đào

tạo

Nhìn chung, người hành nghề luật ở Pháp đều phải trải qua quá trình học tại trường đại học để có bằng cử nhân luật

Sau đó, họ phải trải qua kì thi tuyển để được vào học tại các Trung tâm đào tạo nghề Sau khi kết thúc khóa học tại các trung tâm, họ sẽ nhận được Chứng chỉ hành nghề tương ứng với lĩnh vực mà mình theohọc14

Chế độ đào tạo luật và nghề luật

là một quy trình toàn diện, thống nhất trên phạm vi toàn liên bang (bao gồm 16 bang) Theo đó, quy trình đào tạo này kéo dài khoảng năm năm rưỡi đến sáu năm Toàn bộ thời gian đào tạo được chia làm hai giai đoạn:

- Giai đoạn thứ nhất: đào tạo pháp luật ít nhất là ba năm rưỡi tại trường đại học

- Giai đoạn thứ hai: đào tạo thực hành nghề luật kéo dài ít

12 Chuyên đề: Các nghề tư pháp ở Cộng hòa Pháp, TS Nguyễn Hữu Huyên – Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp

13 Đào tạo luật và nghề luật ở CHLB Đức ThS Nguyễn Văn Nam.

14 Sơ lược về đào tạo Luật ở Pháp và một số gợi mở cho Việt Nam, TS Nguyễn Văn Quân - Khoa Luật, ĐHQGHN

9

nhất là hai năm.

IV So sánh về đào tạo và hành nghề Thẩm phán tại Đức và Pháp

1 Điểm giống nhau

- Quá trình đào tạo thẩm phán ở Đức và Pháp là khác nhau nếu xét về các quy trình,thủ tục cụ thể tuy nhiên vì đây là hai quốc gia thuộc DHPL Civil Law nên quy tắcchung vẫn được đảm bảo Nguyên tắc đó được diễn giải như sau:

Vì một thẩm phán hành nghề ngay sau khi được đào tạo trực tiếp từ hệ thống cáctrường đại học chuyên ngành nên anh ta sẽ có lối tư duy lý thuyết mang tính kháiquát, trừu tượng Nền tảng này hình thành nên những lối phân tích các vấn đề pháp

lý hướng tới những nguyên lý chung nhất, quá trình khái quát hóa và trừu tượnghóa, theo đó rất phù hợp với quá trình hệ thống hóa pháp luật gồm tập hợp hóa vàpháp điển hóa, điển hình cho dòng họ Civil Law

- Sự độc lập trong xét xử của các thẩm phán được quy định rõ trong Hiến pháp của

cả hai quốc gia, các thẩm phán không chịu sự chỉ đạo về mặt chính trị hay hànhchính Các thẩm phán chỉ có nguồn thu nhập duy nhất là lương, không được phép

có thu nhập từ hoạt động kinh doanh Thẩm phán thường được trả lương rất cao đểđảm bảo tính độc lập trong xét xử

- Các thẩm phán được bổ nhiệm suốt đời, họ không thể tiếp nhận một sự điều độngmới nào, kể cả thăng tiến nếu họ không chấp thuận (Theo Điều 4 Luật Tổ chức Tòa

án Pháp) Trong quá trình tại nhiệm, một thẩm phán chỉ có thể bị miễn nhiệm khi

có hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng hoặc có nguyện vọng nghỉ hưu sớm

- Trong các phiên tòa nằm dưới sự điều hành của một nhóm các thẩm phán danhtính của các thẩm phán và quyết định cá nhân của từng người hầu như không đượctiết lộ với công chúng để đảm bảo sự an toàn và hợp tác trong quá trình xét xử15

15 The Constitutional and Judicial Organization of France and Germany and Some Comparisons of the Civil Law and Common Law Systems - Joseph Dainow - Louisiana State University

10

Điều này xóa mờ dấu ấn cá nhân của một thẩm phán cụ thể, trái ngược với đặcđiểm của DHPL Common Law, nơi mà các thẩm phán khẳng định vị thế của mìnhbằng cách áp dụng pháp luật và cả sáng tạo pháp luật (dựa vào những nguồn luật,những nguyên tắc chung, ).

có trên 25 năm kinh nghiệm hoặc có chứng nhận đặc biệt

về tư cách thành viên của Tòa phá án Pháp,…16

2.Về quy

trình bầu

thẩm phán

Thẩm phán ngạch tư pháp doTổng thống bổ nhiệm trên cơ

sở đề nghị của Hội đồng Thẩm phán tối cao hoặc của

Thẩm phán Tòa án hiến pháp liên bang được bầu theo nguyên tắc bầu đa số tiêu chuẩn (tức là phải đạt được

16 Recruitment, Professional Evaluation and Career of Judges and Prosecutors in Europe: Austria, France,

Germany, Italy, the Netherlands and Spain - Giuseppe Di Federico – FISR program – 2005

17 Điều 3 Khoản 2 LTAHPLB và Điều 5 Khoản 1 Luật thẩm phán - Deutsches Richtergesetz

18 Điều 94 Khoản 1 Câu 3 Luật cơ bản và Điều 3 Khoản 3 LTAHPLB

11