Tieu luan Cơ sở van hóa VIET NAM MÂM NGŨ QUẢ

Tục lệ chưng mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết của người Việt Nam là một trong những biểu hiện của tư tưởng này.. Tục lệ bày mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết của người Việt Nam là một t

 CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

 TRƯƠNG THỊ MỸ CHÂU

LỚP SÁNG THỨ 6 – TIẾT 4-5

 CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

 TRƯƠNG THỊ MỸ CHÂU

LỚP SÁNG THỨ 6 – TIẾT 4-5

HỌC KỲ 1, NĂM HỌC 2016 – 2017

1 PHAN THANH CHIẾN 15142143

2 TRÌNH ĐỨC HIỂN 15142185

Giáo viên hướng dẫn: TRƯƠNG THỊ MỸ CHÂU

ĐIỂM:

NHẬN XÉT CỦA GV:

GV ký tên

Trương Thị Mỹ Châu

PHẦN I MỞ ĐẦU 5

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 5

3 Phương pháp nguyên cứu 5

PHẦN II KIẾN THỨC CƠ BẢN 6

1 Vài nét về mâm ngũ quả 6

1.1 Nguồn gốc về mâm ngũ quả 6

1.2 Giới thiê ̣u về mâm ngũ quả 7

2 Tiêu chí để cho ̣n mâm ngũ quả 8

2.1 Cho ̣n khái quát 8

2.2 Cho ̣n cho từng loa ̣i quả 8

3 Cách bài trí mâm ngũ quả 10

3.1 Cách bày mâm ngũ quả miền Bắc cho Tết thêm lộc lá 10

3.2 Mâm ngũ quả miền Trung 11

3.3 Mâm ngũ quả miền Nam 13

3.4 Những sai lầm khi chưng mâm ngũ quả 14

4 Ý nghĩa từng loa ̣i quả 16

PHẦN III KIẾN THỨC VẬN DỤNG 20

1 Bảo tồn bản sắc, truyền thống tốt đe ̣p từ Mâm ngũ quả 20

2 Ý nghĩa mâm ngũ quả ngày Tết 20

KẾT LUẬN 20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Theo thuyết duy vật cổ đại, tất cả mọi vật chất đều được tạo nên bởi 5 yếu tố ban đầu gồm: kim loại (kim), gỗ (mộc), nước (thủy), lửa (hỏa) và đất (thổ) - gọi là ngũ hành

Tư tưởng này xâm nhập sâu sắc vào đời sống văn hóa của các dân tộc phương Đông Tục

lệ chưng mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết của người Việt Nam là một trong những biểu hiện của tư tưởng này

Mâm ngũ quả làm cho quang cảnh ngày Tết thêm sinh động, không khí trong nhà thêm ấm áp, đượm đầy sắc xuân.Mâm ngũ quả bên cành đào, câu đối đỏ, bức tranh Tết, bánh chưng xanh tạo nên khung cảnh ấm áp của mỗi gia đình khi Tết đến Xuân về Không biết phong tục này có từ bao giờ, phải chăng vì Việt Nam vốn bốn mùa hoa trái, nhất là vào mùa Xuân hoa quả càng rộ Hoa quả là lộc của thiên nhiên, đất trời Lộc Xuân càng quý Dâng lộc trời, cúng ông bà, tổ tiên trong những ngày đầu Xuân thật là một tục lệ đẹp

đẽ đầy nét nhân văn Nó mang triết lý cuộc sống, tín ngưỡng và văn hóa cổ truyền của người Việt ta Đặc biệt mâm ngũ quả còn mang tính kế thừa và giáo dục về nguồn cội, về

tổ tiên ông bà cho các thế hệ mai sau được biết và học tập theo những việc làm mang tính nhân văn của thế hệ đi trước Do đó, mâm ngũ quả chính là một yếu tố văn hóa không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền của dân tộc và trong mỗi gia đình Việt Nam

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Mâm ngũ quả đã làm quang cảnh ngày Tết và không gian cúng thêm phần ấm áp, rực rỡ mà hài hoà Nó thể hiện sinh động ý tưởng triết lý – tín ngưỡng – thẩm mỹ ngày Tết Tìm hiểu về mâm ngũ quả cũng là tìm hiểu về nguồn gốc, lịch sử, truyền thống tốt đẹp để

chúng ta nhớ lại tổ tiên

3 Phương pha ́ p nguyên cứu

Phương pháp thống kê, phương pháp so sánh, thu thập và phân tích các dữ liệu

khảo sát thực tế.

PHẦN II KIẾN THỨC CƠ BẢN

1 Vài nét về mâm ngu ̃ quả

Nguồn gốc của mâm ngủ quả bắt nguồn từ Phật thuyết của Mục Kiền Liên trong kinh Vu lan bồn Vu lan bồn, tiếng Phạn là Ullambana (nghĩa đen là treo ngược, đảo huyền), được hiểu nhiều nghĩa nhưng nghĩa thông dụng nhất là lễ giải cứu khổ nạn đau đớn tựa như bị treo ngược, tổ chức vào rằm tháng Bảy âm lịch Ở ViệtNam thường gọi tắt là lễ

Vu lan Hán dịch là Đảo huyền, cũng gọi là Bồn hội, Vu lan bồn hội

Theo kinh Vu lan bồn, đệ tử Phật là Mục Liên dùng Thiên nhãn trông thấy thân mẫu

bị đọa vào đường quỷ đói, gầy ốm chỉ còn da bọc xương, ngày đêm khổ não liên tục, thấy rồi, ngài Mục Liên dùng bát đựng cơm đưa đến dâng cho mẹ, nhưng do chịu quả báo của nghiệp ác nên cơm biến thành lửa Để cứu mẹ thoát khỏi nghiệp khổ này, ngài Mục Liên bèn xin đức Phật chỉ dạy cách giải cứu, Phật liền dạy ngài Mục Liên vào ngày rằm tháng Bảy là ngày chư tăng tự tứ (vào mùa mưa ở Ấn Độ, chư tăng kết hạ an cư trong 3 tháng, ngày này là ngày kết thúc hạ an cư), dùng thức ăn uống ngon quý, hoa quả cúng dường Phật tăng trong 10 phương thì sẽ được vô lượng công đức, mẹ ông sẽ được thoát khỏi khổ nạn, cứu được cha mẹ 7 đời

Dấu tích lễ Vu lan có từ rất sớm ở Ấn Độ Trong tác phẩm Mahabharata (một tác phẩm sáng tác từ thế kỷ V trước công nguyên đến thế kỷ V sau công nguyên), người ta đã đọc thấy dấu tích của lễ này Tại Trung Quốc, theo truyền thuyết, vua Vũ đế nhà Lương là người đầu tiên cử hành hội Vu lan bồn Vào năm 538, Vũ đế đến chùa Đồng Thái thiết trai

Vu lan bồn Từ đó "phát triển thành tục Đế vương và thần dân các đời phần nhiều cử hành hội này để báo đền ân đức cha mẹ, tổ tiên" Thời nhà Đường, các vua Đường rất xem trọng

lễ cúng dường Vu lan bồn, các triều đại sau này vẫn tiếp tục, và cho đến ngày nay, Vu lan bồn vẫn tồn tại dưới các hình thức khác nhau trong những nước theo Phật giáo đại thừa (Phật quang đại từ điển Trang 7242)

Lễ Vu lan bồn vốn là một lễ báo hiếu cho cha mẹ 7 đời Kinh dạy: "Là người đệ tử phải tu hiếu thuận, phải tưởng nhớ cúng dường cha mẹ trong từng niệm, cho đến cha mẹ 7 đời, hằng năm vào rằm tháng Bảy thường đem tâm hiếu thuận nhớ đến cha mẹ đã sinh ra

mình, cho đến 7 đời, lập Vu lan bồn cúng dường chư Phật và chúng tăng để báo đền ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ"

Khi phát triển vào dân gian, từ việc cúng dường báo hiếu cha mẹ, đã mở rộng ra cả thập loại chúng sinh Ngày đó, sư niệm cô hồn thập loại để đáp ứng lòng cầu mong của mọi chúng sinh

Cúng dường vốn là cung dưỡng âm Hán Việt đã Nôm hóa Đó là một khái niệm nhà Phật, chỉ việc thí chủ đem thức ăn cung dưỡng cho nhà Phật Từ một lễ nghi báo hiếu, khi vào dịp Tết, người ta cũng dâng mâm cúng để thờ tự cha mẹ, tổ tiên đã khuất núi nên dâng ngũ quả để cúng Lễ được dâng lên bàn thờ tổ tiên là vì vậy Chúng ta chưa gặp từ điển Nho giáo hoặc Đạo giáo nào nói về mâm ngũ quả này Gốc tích của nó chắc chắn là ở nghi

lễ cúng tế của Phật giáo

Theo thuyết duy vật cổ đại, tất cả mọi vật chất đều được tạo nên bởi 5 yếu tố ban đầu gồm: kim loại (kim), gỗ (mộc), nước (thủy), lửa (hỏa) và đất (thổ) - gọi là ngũ hành Kim màu trắng, Mộc màu xanh, Thủy màu đen, Hỏa màu đỏ, Thổ màu vàng Tục lệ bày mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết của người Việt Nam là một trong những biểu hiện của

tư tưởng này.

“Ngũ” tức năm, là biểu tượng chung của sự sống “Quả” biểu tượng cho sự sung túc qua cấu tạo của nó: bên trong chứa hạt tượng trưng cho sao, quả bao lấy là vũ trụ, ý nghĩa

là sự sinh sôi trường tồn tái sinh bất tận của sự sống

“Ngũ quả” chỉ sự tập trung đầy đủ các loại trái cây trong đất trời Ông cha ta chọn

5 loại trái cây để cúng đêm giao thừa là ngụ ý rằng: Những sản vật này được kết tinh từ

công sức, mồ hôi, nước mắt của con người lao động, kính dâng lên đất trời, thần thánh trong giờ phút linh thiêng của vũ trụ vạn vật sinh tồn Và tư tưởng, hình ảnh ấy đã ăn sâu

và tâm thức của người Việt Nam bao đời nay

2 Tiêu chi ́ để cho ̣n mâm ngũ quả

Trái cây chưng mâm ngũ quả khi mua về, bạn nên dùng khăn giấy lau sạch, đừng

rửa bằng nước, vì sẽ khiến chúng bị úng nước, dễ hư thối

Loại trái cây nào còn giữ được cuống và lá xanh là trái cây tươi, tuy nhiên những trái không còn cuống, lá vẫn có thể ăn được, nhưng không nên để chưng, đơm và dứt khoát

đây không phải là loại trái cây phải mua với giá đắt

Về độ mềm: khi bóp nhẹ bằng tay, có cảm giác mềm nhẹ nhàng, có vẻ hơi dai, không bị cảm giác mềm nhũn do trái chín quá hay bị giập.Về hình sáng: phải có hình dánh

tự nhiên, tròn, không méo mó

2.2.1 Ca ́ ch chọn bưởi ngon để cúng Tết:

Cách chọn hoa quả tươi ngon đầu tiên bạn cần bỏ túi là chọn bưởi bởi, đối với người miền Bắc, bưởi là loại quả không thể thiếu trên bàn thờ trong những ngày Tết Muốn chọn đuợc bưởi ngon ngọt, mọng nước, các bạn cần chú ý tới phần vỏ bên ngoài: da bóng, gai

nở, trái tròn và khi cầm lên phải nặng tay Nhiều người không để ý đến những nốt gai trên

vỏ bưởi, nhưng đó chính là dấu hiệu giúp bạn nhận biết trái bưởi đó già hay non, bưởi càng

già thì nốt gai trên vỏ càng lớn Bưởi thờ nên chọn quả còn nguyên cuống sẽ đẹp hơn

Để chọn được bưởi ngon ngọt, mọng nước, các bạn cần chú ý tới phần vỏ bên ngoài:

da bóng, gai nở, trái tròn và khi cầm lên phải nặng tay

2.2.2 Ca ́ ch chọn chuối ngon để cúng Tết:

Chuối để bày lên bàn thờ ngày Tết thường là chuối tiêu già quả nhưng vẫn còn xanh Chuối thờ đẹp chị em phải chọn đều quả, mỗi nải chuối thưởng trên 20 quả, cong đều nhau như vật mới "ôm" được các hoa quả khác đặt trong lòng nó Không nên chọn chuối sắp chín, hoặc đã sắp đổi sang vàng vì khi thờ, sức nóng của hương nhang sẽ làm chuối chín

rất nhanh và dễ bị rụng quả

2.2.3 Ca ́ ch chọn dưa hấu ngon:

Người miền Bắc hay chọn dưa hấu dáng dài, quả thuôn, vỏ mỏng Người miền Nam thường bày hai bên bàn thờ là hai quả dưa hấu dáng tròn có viết chữ Tuy chọn dưa hấu dáng nào thì bạn vẫn nên chú ý đến bề ngoài của quả dưa Đây cũng là một trong những

cách chọn hoa quả tươi ngon mà các bà nội trợ truyền tai nhau đấy

Vỏ dưa: Vỏ căng tròn, láng bóng, các xọc đen phải nổi rõ, dùng ngón tay cái ấn nhẹ vào

vỏ thấy cứng là dưa ngon, tốt

Cuống dưa: nhỏ, héo khô lại là dưa già Nếu cuống dưa héo mà do hái non thì cuống thường

to, không teo nhiều

Núm dưa: tròn đều, hơi lõm xuống

Bên dưới dưa: Xem phần dưới quả dưa lớn hay bé (càng bé càng tốt) Đồng thời xem nó

có lõm vào hay không, lõm và càng sâu thì càng ngọt Nhưng với quả dưa hình cầu, nếu

nó lõm sâu thì thường là quả đã chín quá, sẽ bị xốp

Phần dưa nằm tiếp đất: càng vàng càng tốt, nếu có xanh và hơi vàng là quả dưa còn non

2.2.4 Ca ́ ch chọn mãng cầu:

Một trong các loại quả thường xuyên xuất hiện trên các mâm ngũ quả của người miền Nam

là mãng cầu chính vì vậy, để có mâm ngũ quả đẹp, bạn cần phải chọn được mãng cầu tươi ngon Chính vì thế, hãy lưu ý chọn những quả mãng cầu có da vàng, láng, gai mềm, khoảng cách giũa các gai rộng để bày lên ban thờ trong 3 ngày Tết nhé

2.2.5 Ca ́ ch chọn đu đủ:

Chọn quả đang chín, màu vàng hơi ngả sang đỏ, nặng tay, cuống còn tươi Trái cây mua chưng bàn thờ nếu chọn loại xanh để dành lâu ngày phải chú ý, nếu chọn xanh quá trái dễ

bị sượng, không chín được, hay có thể chín héo

2.2.6 Ca ́ ch chọn xoài:

Đối với xoài, các bạn lưu ý khi chọn xoài, hãy chọn quả có da căng bóng, màu vàng sáng, không lấy quả thâm đen, vỏ nhăn, nhũn Khúc đầu quả chín vàng, cứng, phần bụng phía dưới có một mắt, là hạt nhỏ

3 Ca ́ ch bài trí mâm ngũ quả

Để chuẩn bị cho Tết Nguyên Đán thì bên cạnh việc dọn nhà đón Tết, sắm sửa đồ trang trí Tết, mua quà Tết thì việc bày mâm ngũ quả là không thể thiếu được Tùy từng vùng, miền mà cách bày mâm ngũ quả ngày Tết sẽ có sự khác nhau, chẳng hạn như người miền Bắc có thói quen bày mâm ngũ quả hợp với ngũ hành, người miền Trung thì chỉ bày những loại hoa quả sẵn có trong khi người miền Nam lại thích bày mâm ngũ quả theo lối chơi chữ "cầu vừa đủ sài sung" Tuy nhiên, tựu trung lại thì ai cũng muốn bày được một mâm ngũ quả đẹp mắt và hợp phong thủy nhất

3.1 Cách bày mâm ngũ quả miền Bắc cho Tết thêm lộc lá

Miền Bắc có khí hậu cận nhiệt đới ẩm và có đủ bốn mùa nên các loại quả có vẻ phong phú và đa dạng Cho nên hầu như tất cả các loại quả đều có thể đặt lên bàn thờ miễn sao mâm ngũ quả trông đẹp mắt là được

Tuy nhiên 5 loại quả thường xuất hiện: Chuối, Phật thủ hay bưởi, đào, quýt, táo

Nải chuối sẽ được đặt ở dưới cùng, ở giữa như bàn tay hứng lấy những gì tinh túy nhất Màu xanh của chuối tượng trưng cho sự tràn trề nhựa sống của mùa Xuân Theo phong tục của người miền Bắc, cách bày mâm ngũ quả truyền thống bắt buộc phải có nải chuối xanh đặt dưới cùng Nải chuối có dáng như bàn tay ngửa, bao bọc và đỡ lấy những loại quả khác, chính là những gì tinh túy nhất của đất trời, của mùa xuân Cách bày mâm ngũ quả này cũng thể hiện mong muốn tổ tiên sẽ che chở, bao bọc cho con cháu

Thứ hai là quả phật thủ hoặc quả bưởi màu vàng - tượng trưng Hành Thổ được đặt

ở giữa mâm ngũ quả, trong lòng nải chuối

Phật thủ là loại quả có mười cánh múi chụm lên như 10 ngón tay giống như tay Phật Theo quan niệm dân gian, phật thủ được bày lên bàn thờ ngày Tết với niềm cầu mong bàn tay Phật trời sẽ ban phúc lộc cho con cháu trong nhà Nếu không tìm được Phật thủ, bạn có thể bày quả bưởi lên mâm ngũ quả cũng mang ý nghĩa tương tự

Tiếp theo, mâm ngũ quả miền Bắc còn gồm ba loại quả khác với các màu đỏ như cam, quýt chín đỏ, quả trứng gà, ớt sừng, quả hồng ứng với mùa Hạ - Hành Hỏa; các loại quả màu trắng như roi, đào ứng với mùa Thu - hành kim; các loại quả màu đen như mận, hồng xiêm… ứng với mùa Đông - Hành Thủy Tất cả những loại quả này được bày đan xen vào nhau lên mâm ngũ quả tạo thành hình tháp với mong muốn một năm mới no đủ, hạnh phúc suốt bốn mùa

Miền Trung là vùng có miền khí hậu khắc nghiệt nhất cả nước, hàng năm xảy ra nhiều thiên tai, bão lũ, gió Lào, hạn hán, lại thêm đất đai vốn cằn cỗi gây nhiều khó khăn cho trồng trọt sản xuất hơn nữa thời gian Tết thường rơi vào mùa Đông khắc nghiệt nên cây trái đặc sản nơi đây rất hiếm

Người miền Trung thường bày mâm ngũ quả theo những loại quả vốn có sẵn ở quê hươngchứ không cầu kì như nhiều miền khác.Các tỉnh thành ở miền Trung đa phần đều giữ được nền văn hoá làng xã, họ tộc Những bảng gia phả hơn mười đời tổ tiên là niềm tự hào chung của mỗi người con được sinh ra và trưởng thành trên mảnh đất miền Trung.Việc thờ phụng ở đây rất được chú trọng, đặc biệt là mỗi dịp Tết đến xuân về, từ bàn cỗ Tết ngập trời màu sắc cho đến những mâm ngũ quả sum xuê luôn chiếm không ít thời gian, tâm huyết và lòng thành, người miền Trung xem đó là cách để biểu hiện tấm lòng thành

kính hướng đến tổ tiên

Gọi là mâm ngũ quả nhưng thông thường người ta luôn bày nhiều hơn năm loại quả Mâm ngũ quả miền Trung hầu như không kiêng loại quả nào vì tên gọi hay hương vị của chúng, miễn là trên mâm phải có nhiều màu sắc, thông thường là các loại quả đắc tiền được

sắp xếp cầu kỳ

Mâm quả thường được xếp hình tháp hoặc hình long phụng với cặp dưa đặt hai bên

Ngoài ra còn có rất nhiều loại hoa trái của quê hương được xếp bên cạnh

Cách làm mâm ngũ quả miền trung:

Bước 1: Chuẩn bị: 2 quả dưa hấu, 2 quả xoài, 1 quả bưởi, 1 quả dứa (thơm), Táo,

lê, cam, mỗi thứ vài quả, 1 chùm nho to, Hoa cúc, 3 cái cốc Dưa khắc chữ Vạn sự như ý

Thực tế điều này cũng không bắt buộc vì tùy khả năng của mỗi chị em Nếu không khắc

được bạn có thể để nguyên hai quả dưa hấu rồi thắt nơ đỏ lên cũng rất đẹp

Bước 2: Dùng khăn giấy lau sạch hoa quả Cho quả dứa (thơm) vào 2 quả xoài vào

3 chiếc cốc đặt lên giữa mâm

Bước 3: Đặt quả bưởi trước 3 chiếc cốc, xếp trái cây nhỏ xung quanh để cố định 3

chiếc cốc

Bước 4: Xếp thêm trái cây lên những tầng trên, nho để phía trên cùng Cắm hoa vào

những khoảng trống giữa các loại quả

Người dân nơi đây không quá câu nệ hình thức ý nghĩa của mâm ngũ quả, mà chủ

yếu là sự thành tâm của khúc ruột miền Trung cằn cỗi đối với ông bà, tổ tiên

Khó khăn là thế nhưng địa hình lại nằm trong sự giao thương giữa hai miền Bắc- Nam làm cho mâm ngũ quả của người miền Trung vẫn bày biện đủ “ngũ sắc”: chuối, mãng

cầu, sung, dừa, thanh long, xoài rất đẹp mắt