Mệnh đề đảo là Q P : "Nếu tứ giác ABCD có AC và BD cắt nhau tại trung điểm mỗi đường thìABCD là hình thoi ", mệnh đề này sai... Bài 1.21: Chứng minh bằng phản chứng định lí sau : “Nếu ta
Trang 1BỘ TÀI LIỆU GỒM GẦN 500 TRANG, CHÖNG TÔI XIN TRÍCH DẪN MỘT PHẦN NỘI DUNG
BỘ TÀI LIỆU NÀY
CHƯƠNG I : MỆNH ĐỀ - TẬP HỢP
§1 MỆNH ĐỀ VÀ MỆNH ĐỀ CHỨA BIẾN
A TÓM TẮT LÝ THUYẾT
1.Định nghĩa:
Mệnh đề là một câu khẳng định Đúng hoặc Sai
Một mệnh đề không thể vừa đúng hoặc vừa sai
2.Mệnh đề phủ định:
Cho mệnh đề P Mệnh đề “Không phải P ” gọi là mệnh đề phủ định của P
Ký hiệu là P Nếu P đúng thì P sai, nếu P sai thì P đúng
3 Mệnh đề kéo theo và mệnh đề đảo
Cho hai mệnh đề P và Q Mệnh đề "nếu P thì Q" gọi là mệnh đề kéo theo
Ký hiệu là P Q Mệnh đề P Q chỉ sai khi P đúng Q sai
Cho mệnh đề P Q Khi đó mệnh đề Q P gọi là mệnh đề đảo của Q P
6 Các kí hiệu , và mệnh đề phủ định của mệnh đề có chứa kí hiệu ,
Kí hiệu : đọc là với mọi, : đọc là tồn tại
Phủ định của mệnh đề “ x X P x ” là mệnh đề “, x X P x ” , ( )
Trang 2Phủ định của mệnh đề “ x X P x ” là mệnh đề “, x X P x, ( )”
B CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI
DẠNG TOÁN 1: XÁC ĐỊNH MỆNH ĐỀ VÀ TÍNH ĐÖNG SAI CỦA MỆNH ĐỀ
1 Các ví dụ minh họa
Ví dụ 1: Các câu sau đây, câu nào là mệnh đề, câu nào không phải là mệnh đề? Nếu là mệnh đề hãy cho
biết mệnh đề đó đúng hay sai
(1) Ở đây đẹp quá!
(2) Phương trình x2 3x 1 0 vô nghiệm
(3) 16 không là số nguyên tố
(4) Hai phương trình x2 4x 3 0 và x2 x 3 1 0 có nghiệm chung
(5) Số có lớn hơn 3 hay không?
(6) Italia vô địch Worldcup 2006
(7) Hai tam giác bằng nhau khi và chỉ khi chúng có diện tích bằng nhau
(8) Một tứ giác là hình thoi khi và chỉ khi nó có hai đường chéo vuông góc với nhau
Trang 32 Bài tập luyện tập
Bài 1.0: Các câu sau đây, câu nào là mệnh đề, câu nào không phải là mệnh đề? Nếu là mệnh đề hay cho
biết mệnh đề đó đúng hay sai
a) Không được đi lối này!
b) Bây giờ là mấy giờ?
c) Chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc năm 1946
d) 16 chia 3 dư 1
e) 2003 không là số nguyên tố
f) 5 là số vô tỉ
g) Hai đường tròn phân biệt có nhiều nhất là hai điểm chung
Bài 1.1: Tại Tiger Cup 98 có bốn đội lọt vào vòng bán kết: Việt Nam, Singapor, Thái Lan và Inđônêxia
Trước khi thi đấu vòng bán kết, ba bạn Dung, Quang, Trung dự đoán như sau:
Dung: Singapor nhì, còn Thái Lan ba
Quang: Việt Nam nhì, còn Thái Lan tư
Trung: Singapor nhất và Inđônêxia nhì
Kết quả, mỗi bạn dự đoán đúng một đội và sai một đội Hỏi mỗi đội đã đạt giải mấy?
Ví dụ 2: Phát biểu mệnh đề P Q và phát biểu mệnh đề đảo, xét tính đúng sai của nó
a) P : " Tứ giác ABCD là hình thoi" và Q : " Tứ giác ABCD AC và BD cắt nhau tại trung điểm mỗi đường"
Trang 4b) P : "2 9" và Q : " 4 3"
c) P : " Tam giác ABC vuông cân tại A" và Q : " Tam giác ABC có A 2B "
d) P :" Ngày 2 tháng 9 là ngày Quốc Khánh của nước Việt Nam" và Q :" Ngày 27 tháng 7 là ngày thương binh liệt sĩ"
Lời giải
a) Mệnh đề P Q là " Nếu tứ giác ABCD là hình thoi thì AC và BD cắt nhau tại trung điểm mỗi đường", mệnh đề này đúng
Mệnh đề đảo là Q P : "Nếu tứ giác ABCD có AC và BD cắt nhau tại trung điểm mỗi đường
thìABCD là hình thoi ", mệnh đề này sai
b) Mệnh đề P Q là " Nếu 2 9 thì 4 3", mệnh đề này đúng vì mệnh đề P sai
Mệnh đề đảo là Q P : " Nếu 4 3 thì 2 9", mệnh đề này đúng vì mệnh đề Q sai
c) Mệnh đề P Q là " Nếu tam giác ABC vuông cân tại A thì A 2B ", mệnh đề này đúng
Mệnh đề đảo là Q P : " Nếu tam giác ABC có A 2B thì nó vuông cân tại A", mệnh đề này sai d) Mệnh đề P Q là " Nếu ngày 2 tháng 9 là ngày Quốc Khánh của nước Việt Nam thì ngày 27 tháng 7
là ngày thương binh liệt sĩ"
Mệnh đề đảo là Q P : " Nếu ngày 27 tháng 7 là ngày thương binh liệt sĩ thì ngày 2 tháng 9 là ngày Quốc Khánh của nước Việt Nam"
Hai mệnh đề trên đều đúng vì mệnh đề P Q, đều đúng
Ví dụ 3: Phát biểu mệnh đề P Q bằng hai cách và và xét tính đúng sai của nó
a) P : "Tứ giác ABCD là hình thoi" và Q :" Tứ giác ABCD là hình bình hành có hai đường chéo vuông góc với nhau"
b) Ta có mệnh đề P Q đúng vì mệnh đề ,P Q đều đúng(do đó mệnh đề P Q Q, P đều đúng)
và được phát biểu bằng hai cách như sau:
" Bất phương trình x2 3x 1 có nghiệm khi và chỉ khi 1 2 3 1 1 " và
" Bất phương trình x2 3x 1 có nghiệm nếu và chỉ nếu 1 2 3 1 1 "
K " Bất phương trình x2013 2030 vô nghiệm "
Bài 1.3: Phát biểu mệnh đề P Q và phát biểu mệnh đề đảo, xét tính đúng sai của nó
a) P : " Tứ giác ABCD là hình chữ nhật" và Q : "Tứ giác ABCD có hai đường thẳng AC và BD vuông góc với nhau"
Trang 5b) P : " 3 2 " và
: " 3 2 "
c) P : " Tam giác ABC có A B C " và Q : " Tam giác ABC có BC2 AB2 AC2 "
d) P :"Tố Hữu là nhà Toán học lớn của Việt Nam" và Q :"Évariste Galois là nhà Thơ lỗi lạc của Thế giới
"
Bài 1.4: Phát biểu mệnh đề P Q bằng hai cách và và xét tính đúng sai của nó
a) Cho tứ giác ABDC Xét hai mệnh đề
P: " Tứ giác ABCD là hình vuông"
Q: " Tứ giác ABCD là hình chữ nhật có hai đường chéo bằng vuông góc với nhau "
b) P: " Bất phương trình x2 3x 1 0 có nghiệm" và Q: " Bất phương trình x2 3x 1 0 vô nghiệm"
Bài 1.6: Hãy phát biểu mệnh đề kéo theo P Q Q, P và xét tính đúng sai của mệnh đề này
a) Cho tứ giác ABCD và hai mệnh đề:
P: " Tổng 2 góc đối của tứ giác lồi bằng 1800
" và Q: " Tứ giác nội tiếp được đường tròn "
b) P : " 2 3 1" và Q: " 2 3 2 1 2 "
Trang 6 DẠNG TOÁN 3: MỆNH ĐỀ CHỨA BIẾN VÀ MỆNH ĐỀ CHỨA KÍ HIỆU ,
d) Ta có x N x, x là mệnh đề đúng vì 3 x x3 x 1 x 1 x 0 với mọi số tự nhiên
Ví dụ 2: Dùng các kí hiệu để viết các câu sau và viết mệnh đề phủ định của nó
a) Tích của ba số tự nhiên liên tiếp chia hết cho sáu
b) Với mọi số thực bình phương của là một số không âm
c) Có một số nguyên mà bình phương của nó bằng chính nó
d) Có một số hữu tỉ mà nghịch đảo của nó lớn hơn chính nó
Lời giải
a) Ta có P : n N n n, 1 n 2 6, mệnh đề phủ định là P : n N n n, 1 n 2 6 b) Ta có Q : x , x2 0, mệnh đề phủ định là Q : x ,x2 0
q Q q
q
Ví dụ 3: Xác định tính đúng sai của mệnh đề sau và tìm phủ định của nó :
a) A : " x R x, 2 0 "
Trang 7b) B: " Tồn tại số tự nhiên đều là số nguyên tố"
c) C : " x N, x chia hết cho x 1 "
d) D: " n N n, 4 n2 1 là hợp số "
e) E: " Tồn tại hình thang là hình vuông "
f) F: " Tồn tại số thực a sao cho 1
Bài 1.11: a) Cho mệnh đề P : "Với mọi số thực x, nếu x là số hữu tỉ thì 2x là số hữu tỉ"
Dùng kí hiệu viết P, P và xác định tính đúng - sai của nó
b) Phát biểu MĐ đảo của P và chứng tỏ MĐ đó là đúng Phát biểu MĐ dưới dang MĐ tương đương
Bài 1.12: Cho số tự nhiên n Xét hai mệnh đề chứa biến :
A(n) : "n là số chẵn", B(n) : "n2
là số chẵn"
a) Hãy phát biểu mệnh đề A(n) B(n) Cho biết mệnh đề này đúng hay sai ?
Trang 8Có hia cách để chứng minh định lí dưới dạng trên
Cách 1: Chứng minh trực tiếp gồm các bước sau:
- Lấy x X bất kỳ mà P x đúng
- Chứng minh Q x đúng(bằng suy luận và kiến thức toán học đã biết)
Cách 2: Chứng minh bằng phản định lí gồm các bước sau:
- Giả sử tồn tại x0 X sao cho P x đúng và 0 Q x sai 0
- Dùng suy luận và các kiến thức toán học để đi đến mâu thuẫn
2 Định lí đảo, điều kiện cần, điều kiện đủ, điều kiện cần và đủ
Cho định lí dưới dạng " x X P x, Q x " (1) Khi đó
x X Q x P x , ta gọi là "P x là điều kiện cần và đủ để có Q x "
Ngoài ra còn nói " P x nếu và chỉ nếu Q x ", "P x khi và chỉ khi Q x ",
B CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI
DẠNG TOÁN 1: PHƯƠNG PHÁP CHỨNG MINH BẰNG PHẢN CHỨNG
1 Các ví dụ minh họa
Ví dụ 1: Chứng minh rằng với mọi số tự nhiên n và n3 chia hết cho 3 thì n chia hết cho 3
Lời giải
Trang 9Giả sử n không chia hết cho 3 khi đó n 3k 1 hoặc n 3k 2, k Z
Với n 3k 1 ta có n3 3k 1 3 27k3 27k2 9k 1 không chia hết cho ba (mâu thuẫn) Với n 3k 2 ta có n3 3k 2 3 27k3 54k2 36k 4 không chia hết cho ba (mâu thuẫn) Vậy n chia hết cho 3
Ví dụ 2: Cho tam thức f x ax2 bx c a, 0 Chứng minh rằng nếu tồn tại số thực sao cho
Suy ra không tồn tại để af 0, trái với giả thiết
Vậy điều ta giả sử ở trên là sai, hay phương trình đã cho luôn có nghiệm
a b c thì có một
và chỉ một trong ba số , ,a b c lớn hơn một
Lời giải
Giả sử ngược lại, khi đó ta có các trường hợp sau:
TH1: Với ba số đều lớn hơn 1 hoặc ba số đều nhỏ hơn 1 thì mâu thuẫn với giả thiết abc 1
TH2: Với hai trong ba số lớn hơn 1, không mất tính tổng quát giả sử a 1,b 1
a b c ab bc ca a b c
a b c (mâu thuẫn)
Vậy chỉ có một và chỉ một trong ba số , ,a b c lớn hơn một
Ví dụ 4: Chứng minh rằng một tam giác có đường trung tuyến vừa là phân giác xuất phát từ một đỉnh là
tam giác cân tại đỉnh đó
Lời giải
Giả sử tam giác ABC có AH vừa là đường trung tuyến vừa là đường phân
giác và không cân tại A
Khôngmất tính tổng quát xem nhưAC AB
Trên AC lấy D sao cho AB AD
Gọi L là giao điểm của BD và AH
Khi đó AB AD BAL, LAD và AL chung nên ABL ADL
Do đó AL LD hay L là trung điểm của BD
Suy ra LH là đường trung bình của tam giác CBD
/ /
LH DC điều này mâu thuẫn vì LH DC, cắt nhau tại A
Vậy tam giác ABC cân tại A
2 Bài tập luyện tập
Bài 1.14: Chứng minh bằng phương pháp phản chứng: Nếu phương trình bậc hai ax2 bx c 0 vô nghiệm thì a và c cùng dấu
Bài 1.15: Chứng minh bằng phương pháp phản chứng: Nếu hai số nguyên dương có tổng bình phương
chia hết cho 3 thì cả hai số đó phải chia hết cho 3
L H
A
D
Trang 10Bài 1.16: Chứng minh rằng : Nếu độ dài các cạnh của tam giác thỏa mãn bất đẳng thức a2 b2 5c thì c 2
là độ dài cạnh nhỏ nhất của tam giác
Bài 1.17: Cho a, b, c dương nhỏ hơn 1 Chứng minh rằng ít nhất một trong ba bất đẳng thức sau sai
Bài 1.19: Chứng minh rằng 2 là số vô tỉ
Bài 1.20: Cho các số a b c, , thỏa các điều kiện :
Chứng minh rằng cả ba số a b c, , đều dương
Bài 1.21: Chứng minh bằng phản chứng định lí sau : “Nếu tam giác ABC có các đường phân giác trong
BE, CF bằng nhau, thì tam giác ABC cân”
Bài 1.22: Cho 7 đoạn thẳng có độ dài lớn hơn 10 và nhỏ hơn 100 Chứng minh rằng luôn tìm được 3 đoạn
để có thể ghép thành một tam giác
DẠNG TOÁN 2: SỬ DỤNG THUẬT NGỮ ĐIỀU KIỆN CẦN, ĐIỀU KIỆN ĐỦ, ĐIỀU KIỆN
CẦN VÀ ĐỦ
1 Các ví dụ minh họa
Ví dụ 1: Cho định lí : “Cho số tự nhiên n Nếu n5
chia hết cho 5 thì n chia hết cho 5” Định lí này được viết dưới dạng P Q
a) Hãy xác định các mệnh đề P và Q
b) Phát biểu định lí trên bằng cách dùng thuật ngữ “điều kiện cần”
c) Phát biểu định lí trên bằng cách dùng thuật ngữ “điều kiện đủ”
d) Hãy phát biểu định lí đảo (nếu có) của định lí trên rồi dùng các thuật ngữ “điều kiện cần và đủ” phát biểu gộp cả hai định lí thuận và đảo
Lời giải
a) P : “n là số tự nhiên và n5
chia hết cho 5”, Q : “n chia hết cho 5”
b) Với n là số tự nhiên, n chia hết cho 5 là điều kiện cần để n5
chia hết cho 5 ; hoặc phát biểu cách khác : Với n là số tự nhiên, điều kiện cần để n5
chia hết cho 5 là n chia hết cho 5
c) Với n là số tự nhiên, n5
chia hết cho 5 là điều kiện đủ để n chia hết cho 5
d) Định lí đảo : “Cho số tự nhiên n, nếu n chia hết cho 5 thì n5
chia hết cho 5” Thật vậy, nếu n = 5k thì n5 =
55.k5 : Số này chia hết cho 5
Điều kiện cần và đủ để n chia hết cho 5 là n5
chia hết cho 5
Ví dụ 2: Phát biểu các mệnh đề sau với thuật ngữ "Điều kiện cần", "Điều kiện đủ"
a) Nếu hai tam giác bằng nhau thì chúng có diện tích bằng nhau
b) Nếu số nguyên dương chia hết cho 6 thì chia hết cho 3
c) Nếu hình thang có hai đường chéo bằng nhau thì nó là hình thang cân
d) Nếu tam giác ABC vuông tại A và AH là đường cao thì AB2 BC BH
Lời giải
a) Hai tam giác bằng nhau là điều kiện đủ để chúng có diện tích bằng nhau
Hai tam giác có diện tích bằng nhau là điều kiện cần để chúng bằng nhau
b) Số nguyên dương chia hết cho 6 là điều kiện đủ để nó chia hết cho 3
Số nguyên dương chia hết cho 3 là điều kiện cần để nó chia hết cho 6
c) Hình thang có hai đường chéo bằng nhau là điều kiện đủ để nó là hình thang cân
Trang 11Hình thang cân là điều kiện cần để nó có hai đường chéo bằng nhau
d) Tam giác ABC vuông tại A và AH là đường cao là điều kiện đủ để AB2 BC BH
Tam giác ABC có AB2 BC BH là điều kiện cần để nó vuông tại A và AH là đường cao
Ví dụ 3: Dùng thuật ngữ điều kiện cần và đủ để phát biểu định lí sau
a) Tam giác ABC vuông khi và chỉ khi AB2 AC2 BC 2
b) Tứ giác là hình chữ nhật khi và chỉ khi nó có ba góc vuông
c) Tứ giác là nội tiếp được trong đường tròn khi và chỉ khi nó có hai góc đối bù nhau
d) Một số chia hết cho 2 khi và chỉ khi nó có chữ số tận cùng là số chẵn
Lời giải
a) Tam giác ABC vuông là điều kiện cần và đủ để AB2 AC2 BC 2
b) Tứ giác là hình chữ nhật là điều kiện cần và đủ để nó có ba góc vuông
c) Tứ giác là nội tiếp được trong đường tròn là điều kiện cần và đủ để nó có hai góc đối bù nhau
d) Một số chia hết cho 2 là điều kiện cần và đủ để nó có chữ số tận cùng là số chẵn
2 Bài tập luyện tập
Bài 1.23: Phát biểu các định lý sau đây bằng cách sử dụng khái niệm " Điều kiện cần", " Điều kiện đủ "
a) Nếu trong mặt phẳng, hai đường thẳng cùng vuông góc với đường thẳng thứ 3 thì hai đường thẳng đó song song với nhau
b) Nếu số nguyên dương có chữ tận cùng bằng 5 thì chia hết cho 5
c) Nếu tứ giác là hình thoi thì 2 đường chéo vuông góc với nhau
d) Nếu 2 tam giác bằng nhau thì chúng có các góc tương ứng bằng nhau
e) Nếu số nguyên dương a chia hết cho 24 thì chia hết cho 4 và 6
Bài 1.24 Dùng thuật ngữ điều kiện cần và đủ để phát biểu định lí sau
a) Một tam giác là tam giác cân, nếu và chỉ nếu nó có hai góc bằng nhau
b) Tứ giác là hình bình hành khi và chỉ khi tứ giác có hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường
c) x y 3 x 3y
d) Tứ giác MNPQ là hình bình hành khi và chỉ khi MN QP
Bài 1.25: Sử dụng thuật ngữ “điều kiện cần”, “điều kiện đủ” để phát biểu định lí sau:
a) “Nếu một tứ giác là hình vuông thì nó có bốn cạnh bằng nhau”
Có định lí đảo của định lí trên không , vì sao?
b) “Nếu một tứ giác là hình thoi thì nó có hai đường chéo vuông góc”
Có định lí đảo của định lí trên không , vì sao?
Bài 1.26: Dùng thuật ngữ “điều kiện cần” để phát biểu các định lí sau :
a) Nếu MA MB thì M thuộc đường tròn đường kính AB ;
b) a 0 hoặc b 0 là điều kiện đủ để a2 b2 0
+ Liệt kê các phần tử: viết các phần tử của tập hợp trong hai dấu móc { … }
+ Chỉ ra tính chất đăc trưng cho các phần tử của tập hợp
Tập rỗng: là tập hợp không chứa phần tử nào, kí hiệu
2 Tập hợp con – Tập hợp bằng nhau
Các tính chất:
+ A A A , + A A , + A B B, C A C
Trang 12 A B (A B và B A) x x, A x B
3 Một số tập con của tập hợp số thực
Tập số thực ;
Đoạn ; a b {x |a x b} Khoảng a ; b Khoảng ( ) Khoảng (a ; )
| {x a x b }
| {x x a} {x |a x} Nửa khoảng ; a b Nửa khoảng a ; b Nửa khoảng ( ; ]a Nửa khoảng [a ; ) {x |a x b} {x |a x b} {x |x a} {x |x a} 4 Các phép toán tập hợp Giao của hai tập hợp: A B { |x x A và x B} Hợp của hai tập hợp: A B { |x x A hoặc x B } Hiệu của hai tập hợp: A B\ { |x x A và x B } Phần bù: Cho B A thì C B A A B\ B CÁC DẠNG TOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI DẠNG TOÁN 1: XÁC ĐỊNH TẬP HỢP VÀ PHÉP TOÁN TRÊN TẬP HỢP 1 Các ví dụ minh họa Ví dụ 1: Xác định các tập hợp sau bằng cách nêu tính chất đặc trưng 0 ; 1; 2; 3; 4 A 0 ; 4; 8; 12;16 B 1;2;4;8;16 C
Lời giải Ta có các tập hợp A B C, , được viết dưới dạng nêu các tính chất đặc trưng là | 4 A x N x { | 4 B x N x và x 16} {2 |n 4 C n và n N} Ví dụ 2: Cho tập hợp 2 2 |x A x x a) Hãy xác định tập A bằng cách liệt kê các phần tử a b / / / / / [ ] / / / /
a b / / / / / ( ) / / / /
a ) / / / / / /
a
/ / / / / (
a b / / / / / [ ) / / / /
a b / / / / / ( ] / / / /
a
) / / / / / / /
a
/ / / / / / / / [
0
|
Trang 13b) Tìm tất cả các tập con của tập hợp A mà số phần tử của nó nhỏ hơn 3
x x